૯. સોરેય્યત્થેરવત્થુ

ન તં માતા પિતા કયિરાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો સોરેય્યત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

વત્થુ સોરેય્યનગરે સમુટ્ઠિતં, સાવત્થિયં નિટ્ઠાપેસિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે સાવત્થિયં વિહરન્તે સોરેય્યનગરે સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તો એકેન સહાયકેન સદ્ધિં સુખયાનકે નિસીદિત્વા મહન્તેન પરિવારેન ન્હાનત્થાય નગરા નિક્ખમિ. તસ્મિં ખણે મહાકચ્ચાયનત્થેરો સોરેય્યનગરં પિણ્ડાય પવિસિતુકામો હુત્વા બહિનગરે સઙ્ઘાટિં પારુપતિ. થેરસ્સ ચ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં. સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તો તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો વત અયં વા થેરો મમ ભરિયા ભવેય્ય, મમ વા ભરિયાય સરીરવણ્ણો એતસ્સ સરીરવણ્ણો વિય ભવેય્યા’’તિ. તસ્સ ચિન્તિતમત્તેયેવ પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુરહોસિ. સો લજ્જમાનો યાનકા ઓરુય્હ પલાયિ. પરિજનો તં અસઞ્જાનન્તો ‘‘કિમેત’’ન્તિ આહ. સાપિ તક્કસિલમગ્ગં પટિપજ્જિ. સહાયકોપિસ્સા ઇતો ચિતો ચ વિચરિત્વાપિ નાદ્દસ. સબ્બે ન્હાયિત્વા ગેહં અગમિંસુ. ‘‘કહં સેટ્ઠિપુત્તો’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘ન્હત્વા આગતો ભવિસ્સતીતિ મઞ્ઞિમ્હા’’તિ વદિંસુ. અથસ્સ માતાપિતરો તત્થ તત્થ પરિયેસિત્વા અપસ્સન્તા રોદિત્વા પરિદેવિત્વા, ‘‘મતો ભવિસ્સતી’’તિ મતકભત્તં અદંસુ. સા એકં તક્કસિલગામિં સત્થવાહં દિસ્વા યાનકસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિ.

અથ નં મનુસ્સા દિસ્વા, ‘‘અમ્હાકં યાનકસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અનુગચ્છતિ, મયં ‘કસ્સેસા દારિકા’તિ તં ન જાનામા’’તિ વદિંસુ. સાપિ ‘‘તુમ્હે અત્તનો યાનકં પાજેથ, અહં પદસા ગમિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી અઙ્ગુલિમુદ્દિકં દત્વા એકસ્મિં યાનકે ઓકાસં કારેસિ. મનુસ્સા ચિન્તયિંસુ – ‘‘તક્કસિલનગરે અમ્હાકં સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ભરિયા નત્થિ, તસ્સ આચિક્ખિસ્સામ, મહાપણ્ણાકારો નો ભવિસ્સતી’’તિ. તે ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘સામિ, અમ્હેહિ તુમ્હાકં એકં ઇત્થિરતનં આનીત’’ન્તિ આહંસુ. સો તં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા અત્તનો વયાનુરૂપં અભિરૂપં પાસાદિકં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો ગેહે અકાસિ. પુરિસા હિ ઇત્થિયો, ઇત્થિયો વા પુરિસા અભૂતપુબ્બા નામ નત્થિ. પુરિસા હિ પરસ્સ દારેસુ અતિચરિત્વા કાલં કત્વા બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા મનુસ્સજાતિં આગચ્છન્તા અત્તભાવસતે ઇત્થિભાવં આપજ્જન્તિ.

આનન્દત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી અરિયસાવકો સંસારે સંસરન્તો એકસ્મિં અત્તભાવે કમ્મારકુલે નિબ્બત્તો. પરદારકમ્મં કત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન ચુદ્દસસુ અત્તભાવેસુ પુરિસસ્સ પાદપરિચારિકા ઇત્થી અહોસિ, સત્તસુ અત્તભાવેસુ બીજુદ્ધરણં પાપુણિ. ઇત્થિયો પન દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઇત્થિભાવે છન્દં વિરાજેત્વા, ‘‘ઇદં નો પુઞ્ઞં પુરિસત્તભાવપટિલાભાય સંવત્તતૂ’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠહિત્વા કાલં કત્વા પુરિસત્તભાવં પટિલભન્તિ, પતિદેવતા હુત્વા સામિકે સમ્માપટિપત્તિવસેનાપિ પુરિસત્તભાવં પટિલભન્તેવ.

અયં પન સેટ્ઠિપુત્તો થેરે અયોનિસો ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ઇત્થિભાવં પટિલભિ. તક્કસિલાયં સેટ્ઠિપુત્તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય પન તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં લભિત્વા તસ્સ પદસા ગમનકાલે અપરમ્પિ પુત્તં પટિલભિ. એવમસ્સા કુચ્છિયં વુત્થા દ્વે, સોરેય્યનગરે તં પટિચ્ચ નિબ્બત્તા દ્વેતિ ચત્તારો પુત્તા અહેસું. તસ્મિં કાલે સોરેય્યનગરતો તસ્સા સહાયકો સેટ્ઠિપુત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ તક્કસિલં ગન્ત્વા સુખયાનકે નિસિન્નો નગરં પાવિસિ. અથ નં સા ઉપરિપાસાદતલે વાતપાનં વિવરિત્વા અન્તરવીથિં ઓલોકયમાના ઠિતા દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા દાસિં પેસેત્વા પક્કોસાપેત્વા મહાતલે નિસીદાપેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં અકાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇતો પુબ્બે અમ્હેહિ ન દિટ્ઠપુબ્બા, અથ ચ પન નો મહન્તં સક્કારં કરોસિ, જાનાસિ ત્વં અમ્હે’’તિ. ‘‘આમ, સામિ, જાનામિ, નનુ તુમ્હે સોરેય્યનગરવાસિનો’’તિ? ‘‘આમ, ભદ્દે’’તિ. સા માતાપિતૂનઞ્ચ ભરિયાય ચ પુત્તાનઞ્ચ અરોગભાવં પુચ્છિ. ઇતરો ‘‘આમ, ભદ્દે, અરોગા’’તિ વત્વા ‘‘જાનાસિ ત્વં એતે’’તિ આહ. ‘‘આમ સામિ, જાનામિ. તેસં એકો પુત્તો અત્થિ, સો કહં, સામી’’તિ? ‘‘ભદ્દે, મા એતં કથેહિ, મયં તેન સદ્ધિં એકદિવસં સુખયાનકે નિસીદિત્વા ન્હાયિતું નિક્ખન્તા નેવસ્સ ગતિં જાનામ, ઇતો ચિતો ચ વિચરિત્વા તં અદિસ્વા માતાપિતૂનં આરોચયિમ્હા, તેપિસ્સ રોદિત્વા કન્દિત્વા પેતકિચ્ચં કિરિંસૂ’’તિ. ‘‘અહં સો, સામી’’તિ. ‘‘અપેહિ, ભદ્દે, કિં કથેસિ મય્હં સહાયો દેવકુમારો વિય એકો પુરિસો’’તિ? ‘‘હોતુ, સામિ, અહં સો’’તિ. ‘‘અથ ઇદં કિં નામા’’તિ? ‘‘તં દિવસં તે અય્યો મહાકચ્ચાયનત્થેરો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ, દિટ્ઠો’’તિ. અહં અય્યં મહાકચ્ચાયનત્થેરં ઓલોકેત્વા, ‘‘અહો વત અયં વા થેરો મમ ભરિયા ભવેય્ય, એતસ્સ વા સરીરવણ્ણો વિય મમ ભરિયાય સરીરવણ્ણો ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેસિં. ચિન્તિતક્ખણેયેવ મે પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવિ. અથાહં લજ્જમાના કસ્સચિ કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કુણિત્વા તતો પલાયિત્વા ઇધાગતા, સામીતિ.

‘‘અહો વત તે ભારિયં કમ્મં કતં, કસ્મા મય્હં નાચિક્ખિ, અપિચ પન તે થેરો ખમાપિતો’’તિ? ‘‘ન ખમાપિતો, સામિ. જાનાસિ પન ત્વં કહં થેરો’’તિ? ‘‘ઇમમેવ નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ. ‘‘સચે પિણ્ડાય ચરન્તો ઇધાગચ્છેય્ય, અહં મમ અય્યસ્સ ભિક્ખાહારં દદેય્યં, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ સીઘં સક્કારં કરોહિ, અમ્હાકં અય્યં ખમાપેસ્સામા’’તિ સો થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો, ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘નનુ ત્વં, સેટ્ઠિપુત્ત, આગન્તુકોસી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા અમ્હાકં આગન્તુકભાવં પુચ્છથ, સ્વે મે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. થેરો અધિવાસેસિ, ગેહેપિ થેરસ્સ મહાસક્કારો પટિયત્તો. થેરો પુનદિવસે તં ગેહદ્વારં અગમાસિ. અથ નં નિસીદાપેત્વા પણીતેનાહારેન પરિવિસિત્વા સેટ્ઠિપુત્તો તં ઇત્થિં ગહેત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં સહાયિકાય ખમથા’’તિ આહ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ? ‘‘અયં, ભન્તે, પુબ્બે મય્હં પિયસહાયકો હુત્વા તુમ્હે ઓલોકેત્વા એવં નામ ચિન્તેસિ, અથસ્સ પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવિ, ખમથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉટ્ઠહથ, ખમામિ વો અહ’’ન્તિ. થેરેન ‘‘ખમામી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ ઇત્થિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, પુરિસલિઙ્ગં પાતુભવિ.

પુરિસલિઙ્ગે પાતુભૂતમત્તેયેવ તં તક્કસિલાય સેટ્ઠિપુત્તો આહ – ‘‘સમ્મ સહાયક, ઇમે દ્વે દારકા તવ કુચ્છિયં વુત્થત્તા મં પટિચ્ચ નિબ્બત્તત્તા ઉભિન્નમ્પિનો પુત્તા એવ, ઇધેવ વસિસ્સામ, મા ઉક્કણ્ઠી’’તિ. ‘‘સમ્મ, અહં એકેનત્તભાવેન પઠમં પુરિસો હુત્વા ઇત્થિભાવં પત્વા પુન પુરિસો જાતોતિ વિપ્પકારપ્પત્તો, પઠમં મં પટિચ્ચ દ્વે પુત્તા નિબ્બત્તા, ઇદાનિ મે કુચ્છિતો દ્વે પુત્તા નિક્ખન્તા, સ્વાહં એકેનત્તભાવેન વિપ્પકારપ્પત્તો, પુન ‘ગેહે વસિસ્સતી’તિ સઞ્ઞં મા કરિ, અહં મમ અય્યસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામિ. ઇમે દ્વે દારકા તવ ભારાતિ, ઇમેસુ મા પમજ્જી’’તિ વત્વા પુત્તે સીસે પરિચુમ્બિત્વા પરિમજ્જિત્વા ઉરે નિપજ્જાપેત્વા પિતુ નિય્યાદેત્વા નિક્ખમિત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જં યાચિ. થેરોપિ નં પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા ગણ્હિત્વાવ ચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં અગમાસિ. તસ્સ સોરેય્યત્થેરોતિ નામં અહોસિ. જનપદવાસિનો તં પવત્તિં ઞત્વા સઙ્ખુભિત્વા કોતૂહલજાતા તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘એવં કિર, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, આવુસો’’તિ. ‘‘ભન્તે, એવરૂપમ્પિ કારણં નામ હોતિ’’? ‘‘તુમ્હાકં કુચ્છિયં કિર દ્વે પુત્તા નિબ્બત્તા, તુમ્હે પટિચ્ચ દ્વે જાતા, તેસં વો કતરેસુ બલવસિનેહો હોતી’’તિ? ‘‘કુચ્છિયં વુત્થકેસુ, આવુસો’’તિ. આગતાગતા નિબદ્ધં તથેવ પુચ્છિંસુ.

થેરો ‘‘કુચ્છિયં વુત્તકેસુ એવ સિનેહો બલવા’’તિ પુનપ્પુનં કથેન્તો હરાયમાનો એકોવ નિસીદતિ, એકોવ તિટ્ઠતિ. સો એવં એકત્તૂપગતો અત્તભાવે ખયવયં સમુટ્ઠાપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અથ નં આગતાગતા પુચ્છન્તિ – ‘‘ભન્તે, એવં કિર નામ અહોસી’’તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કતરેસુ સિનેહો બલવા’’તિ? ‘‘મય્હં કત્થચિ સિનેહો નામ નત્થી’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘અયં અભૂતં કથેસિ, પુરિમદિવસેસુ ‘કુચ્છિયં વુત્થપુત્તેસુ સિનેહો બલવા’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘મય્હં કત્થચિ સિનેહો નત્થી’તિ વદતિ, અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, મમ પુત્તસ્સ સમ્માપણિહિતેન ચિત્તેન મગ્ગસ્સ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ન કત્થચિ સિનેહો જાતો, યં સમ્પત્તિં નેવ માતા, ન પિતા કાતું સક્કોતિ, તં ઇમેસં સત્તાનં અબ્ભન્તરે પવત્તં સમ્માપણિહિતં ચિત્તમેવ દેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘ન તં માતા પિતા કયિરા, અઞ્ઞે વાપિ ચ ઞાતકા;

સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ.

તત્થન તન્તિ તં કારણં નેવ માતા કરેય્ય, ન પિતા, ન અઞ્ઞે ઞાતકા. સમ્માપણિહિતન્તિ દસસુ કુસલકમ્મપથેસુ સમ્મા ઠપિતં. સેય્યસો નં તતો કરેતિ તતો કારણતો સેય્યસો નં વરતરં ઉત્તરિતરં કરેય્ય, કરોતીતિ અત્થો. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં ધનં દદમાના એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે કમ્મં અકત્વા સુખેન જીવિકકપ્પનં ધનં દાતું સક્કોન્તિ. વિસાખાય માતાપિતરોપિ તાવ મહદ્ધના મહાભોગા, તસ્સા એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખેન જીવિકકપ્પનં ધનં અદંસુ. ચતૂસુ પન દીપેસુ ચક્કવત્તિસિરિં દાતું સમત્થા માતાપિતરોપિ નામ પુત્તાનં નત્થિ, પગેવ દિબ્બસમ્પત્તિં વા પઠમજ્ઝાનાદિસમ્પત્તિં વા, લોકુત્તરસમ્પત્તિદાને કથાવ નત્થિ, સમ્માપણિહિતં પન ચિત્તં સબ્બમ્પેતં સમ્પત્તિં દાતું સક્કોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

સોરેય્યત્થેરવત્થુ નવમં.

ચિત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયો વગ્ગો.