૩. ચિત્તવગ્ગો

૧. મેઘિયત્થેરવત્થુ

ફન્દનં ચપલં ચિત્તન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ચાલિકાય પબ્બતે વિહરન્તો આયસ્મન્તં મેઘિયં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ વત્થું વિભાવનત્થં સબ્બં મેઘિયસુત્તન્તં (ઉદા. ૩૧) વિત્થારેતબ્બં. સત્થા પન તીહિ વિતક્કેહિ અન્વાસત્તતાય તસ્મિં અમ્બવને પધાનં અનુયુઞ્જિતું અસક્કુણિત્વા આગતં મેઘિયત્થેરં આમન્તેત્વા, ‘‘અતિભારિયં તે, મેઘિય, કતં ‘આગમેહિ તાવ, મેઘિય, એકકોમ્હિ યાવ અઞ્ઞોપિ કોચિ ભિક્ખુ આગચ્છતી’તિ મં યાચન્તં એકકં પહાય ગચ્છન્તેન ભિક્ખુના નામ એવં ચિત્તવસિકેન ભવિતું ન વટ્ટતિ, ચિત્તં નામેતં લહુકં, તં અત્તનો વસે વત્તેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૩૩. ‘‘ફન્દનં ચપલં ચિત્તં, દૂરક્ખં દુન્નિવારયં;

ઉજું કરોતિ મેધાવી, ઉસુકારોવ તેજનં.

૩૪. ‘‘વારિજોવ થલે ખિત્તો, ઓકમોકતઉબ્ભતો;

પરિપ્ફન્દતિદં ચિત્તં, મારધેય્યં પહાતવે’’તિ.

તત્થ ફન્દનન્તિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ વિપ્ફન્દમાનં. ચપલન્તિ એકઇરિયાપથેન અસણ્ઠહન્તો ગામદારકો વિય એકસ્મિં આરમ્મણે અસણ્ઠહનતો ચપલં. ચિત્તન્તિ વિઞ્ઞાણં, ભૂમિવત્થુઆરમ્મણકિરિયાદિવિચિત્તતાય પનેતં ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. દૂરક્ખન્તિ કિટ્ઠસમ્બાધે ઠાને કિટ્ઠખાદકગોણં વિય એકેકસ્મિં સપ્પાયારમ્મણેયેવ દુટ્ઠપનતો દૂરક્ખં. દુન્નિવારયન્તિ વિસભાગારમ્મણં ગચ્છન્તં પટિસેધેતું દુક્ખત્તા દુન્નિવારયં. ઉસુકારોવ તેજનન્તિ યથા નામ ઉસુકારો અરઞ્ઞતો એકં વઙ્કદણ્ડકં આહરિત્વા નિત્તચં કત્વા કઞ્જિયતેલેન મક્ખેત્વા અઙ્ગારકપલ્લે તાપેત્વા રુક્ખાલકે ઉપ્પીળેત્વા નિવઙ્કં ઉજું વાલવિજ્ઝનયોગ્ગં કરોતિ, કત્વા ચ પન રાજરાજમહામત્તાનં સિપ્પં દસ્સેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં લભતિ, એવમેવ મેધાવી પણ્ડિતો વિઞ્ઞૂ પુરિસો ફન્દનાદિસભાવમેતં ચિત્તં ધુતઙ્ગારઞ્ઞાવાસવસેન, નિત્તચં અપગતઓળારિકકિલેસં કત્વા સદ્ધાસિનેહેન તેમેત્વા કાયિકચેતસિકવીરિયેન તાપેત્વા સમથવિપસ્સનાલકે ઉપ્પીળેત્વા ઉજું અકુટિલં નિબ્બિસેવનં કરોતિ, કત્વા ચ પન સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા મહન્તં અવિજ્જક્ખન્ધં પદાલેત્વા, ‘‘તિસ્સો વિજ્જા, છ અભિઞ્ઞા, નવ લોકુત્તરધમ્મે’’તિ ઇમં વિસેસં હત્થગતમેવ કત્વા અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવં લભતિ.

વારિજોવાતિ મચ્છો વિય, થલે ખિત્તોતિ હત્થેન વા પાદેન વા જાલાદીનં વા અઞ્ઞતરેન થલે છડ્ડિતો. ઓકમોકતઉબ્ભતોતિ ‘‘ઓકપુણ્ણેહિ ચીવરેહી’’તિ એત્થ (મહાવ. ૩૦૬) ઉદકં ઓકં, ‘‘ઓકં પહાય અનિકેતસારી’’તિ એત્થ (સુ. નિ. ૮૫૦) આલયો, એત્થ ઉભયમ્પિ લબ્ભતિ. ‘‘ઓકમોકતઉબ્ભતો’’તિ હિ એત્થ ઓકમોકતોતિ ઉદકસઙ્ખાતા આલયાતિ અયમત્થો. ઉબ્ભતોતિ ઉદ્ધટો. પરિપ્ફન્દતિદં ચિત્તન્તિ યથા સો ઉદકાલયતો ઉબ્ભતો થલે ખિત્તો મચ્છો ઉદકં અલભન્તો પરિપ્ફન્દતિ, એવમિદં પઞ્ચકામગુણાલયાભિરતં ચિત્તં તતો ઉદ્ધરિત્વા મારધેય્યસઙ્ખાતં વટ્ટં પહાતું વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાને ખિત્તં કાયિકચેતસિકવીરિયેન સન્તાપિયમાનં પરિપ્ફન્દતિ, સણ્ઠાતું ન સક્કોતિ. એવં સન્તેપિ ધુરં અનિક્ખિપિત્વા મેધાવી પુગ્ગલો તં વુત્તનયેનેવ ઉજું કમ્મનિયં કરોતીતિ અત્થો. અપરો નયો – ઇદં મારધેય્યં કિલેસવટ્ટં અવિજહિત્વા ઠિતં ચિત્તં સો વારિજો વિય પરિપ્ફન્દતિ, તસ્મા મારધેય્યં પહાતવે, યેન કિલેસવટ્ટસઙ્ખાતેન મારધેય્યેનેવ પરિપ્ફન્દતિ, તં પહાતબ્બન્તિ.

ગાથાપરિયોસાને મેઘિયત્થેરો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતો, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપન્નાદયો જાતાતિ.

મેઘિયત્થેરવત્થુ પઠમં.

૨. અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ

દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

કોસલરઞ્ઞો કિર વિજિતે પબ્બતપાદે માતિકગામો નામ એકો ઘનવાસો ગામો અહોસિ. અથેકદિવસં સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા તં ગામં ગન્ત્વા પિણ્ડાય પવિસિંસુ. અથ ને યો તસ્સ ગામસ્સ સામિકો માતિકો નામ, તસ્સ માતા દિસ્વા ગેહે નિસીદાપેત્વા નાનગ્ગરસેન યાગુભત્તેન પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, કત્થ ગન્તુકામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘યથા ફાસુકટ્ઠાનં મહાઉપાસિકે’’તિ. સા ‘‘વસ્સાવાસટ્ઠાનં, અય્યા, પરિયેસન્તિ મઞ્ઞે’’તિ ઞત્વા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘સચે, અય્યા, ઇમં તેમાસં ઇધ વસિસ્સન્તિ, અહં તીણિ સરણાનિ, પઞ્ચ સીલાનિ ગહેત્વા ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ‘‘મયં ઇમં નિસ્સાય ભિક્ખાય અકિલમન્તા ભવનિસ્સરણં કાતું સક્ખિસ્સામા’’તિ અધિવાસયિંસુ. સા તેસં વસનટ્ઠાનં વિહારં પટિજગ્ગિત્વા અદાસિ.

તે તત્થેવ વસન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિંસુ, ‘‘આવુસો, અમ્હેહિ પમાદચારં ચરિતું ન વટ્ટતિ. અમ્હાકઞ્હિ સકગેહં વિય અટ્ઠ મહાનિરયા વિવટદ્વારાયેવ, ધરમાનકબુદ્ધસ્સ ખો પન સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા મયં આગતા, બુદ્ધા ચ નામ પદાનુપદિકં વિચરન્તેનાપિ સઠેન આરાધેતું ન સક્કા, યથાજ્ઝાસયેનેવ આરાધેતું સક્કા, અપ્પમત્તા હોથ, દ્વીહિ એકટ્ઠાને ન ઠાતબ્બં, ન નિસીદિતબ્બં, સાયં ખો પન થેરૂપટ્ઠાનકાલે પાતોવ ભિક્ખાચારકાલે એકતો ભવિસ્સામ, સેસકાલે દ્વે એકતો ન ભવિસ્સામ, અપિચ ખો પન અફાસુકેન ભિક્ખુના આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઘણ્ડિયા પહતાય ઘણ્ડિસઞ્ઞાય આગન્ત્વા તસ્સ ભેસજ્જં કરિસ્સામા’’તિ.

તેસુ એવં કતિકં કત્વા વિહરન્તેસુ એકદિવસં સા ઉપાસિકા સપ્પિતેલફાણિતાદીનિ ગાહાપેત્વા દાસદાસિકમ્મકરાદીહિ પરિવુતા સાયન્હસમયે તં વિહારં ગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ભિક્ખૂ અદિસ્વા, ‘‘કહં નુ ખો, અય્યા, ગતા’’તિ પુરિસે પુચ્છિત્વા, ‘‘અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્ના ભવિસ્સન્તિ, અય્યે’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં નુ ખો કત્વા દટ્ઠું સક્ખિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કતિકવત્તં જાનનમનુસ્સા આહંસુ – ‘‘ઘણ્ડિયા પહતાય સન્નિપતિસ્સન્તિ, અય્યે’’તિ. સા ચ ઘણ્ડિં પહરાપેસિ. ભિક્ખૂ ઘણ્ડિસદ્દં સુત્વા, ‘‘કસ્સચિ અફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ સકસકટ્ઠાનેહિ નિક્ખમિત્વા વિહારમજ્ઝે સન્નિપતિંસુ. દ્વેપિ જના એકમગ્ગેનાગતા નામ નત્થિ. ઉપાસિકા એકેકટ્ઠાનતો એકેકમેવ આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘મમ પુત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહો કતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દિત્વા પુચ્છિ – ‘‘કલહં નુ ખો, ભન્તે, કરિત્થા’’તિ? ‘‘ન કરોમ, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘સચે વો, ભન્તે, કલહો નત્થિ, અથ કસ્મા યથા અમ્હાકં ગેહં આગચ્છન્તા સબ્બે એકતોવ આગચ્છથ, એવં અનાગન્ત્વા એકેકટ્ઠાનતો એકેકાવ આગતા’’તિ? ‘‘મહાઉપાસિકે, એકેકસ્મિં ઠાને નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કરિમ્હા’’તિ. ‘‘કો એસ, ભન્તે, સમણધમ્મો નામા’’તિ? ‘‘દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કરોમ, અત્તભાવે ચ ખયવયં પટ્ઠપેમ, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કાતું, અત્તભાવે ચ ખયવયં પટ્ઠપેતું તુમ્હાકમેવ વટ્ટતિ, ઉદાહુ અમ્હાકમ્પીતિ, કસ્સચિપિ અવારિતો એસ ધમ્મો, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મય્હમ્પિ દ્વત્તિંસાકારં દેથ, અત્તભાવે ચ ખયવયપટ્ઠપનં આચિક્ખથા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉગ્ગણ્હ, મહાઉપાસિકે’’તિ સબ્બં ઉગ્ગણ્હાપેસું.

સા તતો પટ્ઠાય દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કત્વા અત્તનિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ પુરેતરમેવ તયો મગ્ગે, તીણિ ચ ફલાનિ પાપુણિ. મગ્ગેનેવ ચસ્સા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા લોકિયઅભિઞ્ઞા ચ આગમિંસુ. સા મગ્ગફલસુખતો વુટ્ઠાય દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેત્વા, ‘‘કદા નુ ખો મમ પુત્તેહિ અયં ધમ્મો અધિગતો’’તિ ઉપધારેન્તી સબ્બેપિમે સરાગા સદોસા સમોહા ઝાનવિપસ્સનામત્તમ્પિ તેસં નત્થિ, ‘‘કિં નુ ખો મય્હં પુત્તાનં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, નત્થી’’તિ આવજ્જેત્વા, ‘‘અત્થી’’તિ દિસ્વા, ‘‘સેનાસનસપ્પાયં નુ ખો અત્થિ, નત્થી’’તિ આવજ્જેત્વા તમ્પિ દિસ્વા, ‘‘પુગ્ગલસપ્પાયં નુ ખો લભન્તિ, ન લભન્તી’’તિ આવજ્જેસિ, પુગ્ગલસપ્પાયમ્પિ દિસ્વા, ‘‘આહારસપ્પાયં નુ ખો લભન્તિ, ન લભન્તી’’તિ ઉપધારેન્તી ‘‘આહારસપ્પાયં નેસં નત્થી’’તિ દિસ્વા તતો પટ્ઠાય નાનાવિધં યાગું, અનેકપ્પકારં ખજ્જકં, નાનગ્ગરસઞ્ચ ભોજનં સમ્પાદેત્વા ગેહે ભિક્ખૂ નિસીદાપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં યં યં રુચ્ચતિ, તં તં ગહેત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ નિય્યાદેસિ. તે યથારુચિ યાગુઆદીનિ ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તિ. તેસં સપ્પાયાહારં લભન્તાનં ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ.

તે એકગ્ગેન ચિત્તેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અહો મહાઉપાસિકા અમ્હાકં પતિટ્ઠા જાતા, સચે મયં સપ્પાયાહારં ન લભિમ્હ, ન નો મગ્ગફલપટિવેધો અભવિસ્સ, ઇદાનિ વુટ્ઠવસ્સા પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ. તે ‘‘સત્થારં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ મહાઉપાસિકં આપુચ્છિંસુ. ‘‘મહાઉપાસિકા સાધુ, અય્યા’’તિ. તે અનુગન્ત્વા પુનપિ, ‘‘ભન્તે, અમ્હે ઓલોકેય્યાથા’’તિ બહૂનિ પિયવચનાનિ વત્વા પટિનિવત્તિ. તેપિ ખો ભિક્ખૂ સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, ન ચ પિણ્ડકેન કિલમિત્થા’’તિ વુત્તે ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, યાપનીયં, ભન્તે, પિણ્ડકેન પન નેવ કિલમિમ્હ. અમ્હાકઞ્હિ માતિકમાતા નામેકા ઉપાસિકા ચિત્તાચારં ઞત્વા, ‘અહો વત નો એવરૂપં નામ આહારં પટિયાદેય્યા’તિ ચિન્તિતે યથાચિન્તિતં આહારં પટિયાદેત્વા અદાસી’’તિ તસ્સા ગુણકથં કથયિંસુ.

અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તસ્સા ગુણકથં સુત્વા તત્થ ગન્તુકામો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, તં ગામં ગમિસ્સામી’’તિ સત્થારં આપુચ્છિત્વા જેતવનતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન તં ગામં પત્વા વિહારં પવિસનદિવસેયેવ ચિન્તેસિ – ‘‘અયં કિર ઉપાસિકા ચિન્તિતચિન્તિતં જાનાતિ, અહઞ્ચ મગ્ગકિલન્તો વિહારં પટિજગ્ગિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અહો વત મે વિહારપટિજગ્ગકં મનુસ્સં પેસેય્યા’’તિ. ઉપાસિકા ગેહે નિસિન્નાવ આવજ્જેન્તી તમત્થં ઞત્વા, ‘‘ગચ્છ, વિહારં પટિજગ્ગિત્વા એહી’’તિ મનુસ્સં પેસેસિ. ઇતરોપિ પાનીયં પિવિતુકામો ‘‘અહો વત મે સક્ખરપાનકં કત્વા પેસેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તમ્પિ પેસેસિ. સો પુનદિવસે ‘‘પાતોવ સિનિદ્ધયાગું મે સઉત્તરિભઙ્ગં પેસેતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તથા અકાસિ. સો યાગું પિવિત્વા, ‘‘અહો વત મે એવરૂપં ખજ્જકં પેસેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તમ્પિ પેસેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઉપાસિકા મયા સબ્બં ચિન્તિતચિન્તિતં પેસેસિ, અહં એતં દટ્ઠુકામો, અહો વત મે નાનગ્ગરસભોજનં ગાહાપેત્વા સયમેવ આગચ્છેય્યા’’તિ. ઉપાસિકા ‘‘મમ પુત્તો મં દટ્ઠુકામો, આગમનં મે પચ્ચાસીસતી’’તિ ભોજનં ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા તસ્સ અદાસિ. સો કતભત્તકિચ્ચો ‘‘માતિકમાતા નામ ત્વં, મહાઉપાસિકે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, તાતા’’તિ. ‘‘ત્વં પરચિત્તં જાનાસી’’તિ? ‘‘કિં મં પુચ્છસિ, તાતા’’તિ? ‘‘મયા ચિન્તિતચિન્તિતં સબ્બમકાસિ, તેન તં પુચ્છામી’’તિ. ‘‘પરચિત્તજાનનકભિક્ખૂ બહૂ, તાતા’’તિ? ‘‘નાહં અઞ્ઞે પુચ્છામિ, તુવં પુચ્છામિ, ઉપાસિકે’’તિ. એવં સન્તેપિ ઉપાસિકા ‘‘પરચિત્તં જાનામી’’તિ અવત્વા ‘‘પરચિત્તં જાનન્તા નામ એવં કરોન્તિ પુત્તા’’તિ આહ. સો ‘‘ભારિયં વતિદં કમ્મં, પુથુજ્જના નામ સોભનમ્પિ અસોભનમ્પિ ચિન્તેન્તિ, સચાહં કિઞ્ચિ અયુત્તં ચિન્તયિસ્સામિ, સહ ભણ્ડકેન ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તી વિય મં વિપ્પકારં પાપેય્ય, મયા ઇતો પલાયિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઉપાસિકે, અહં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કહં, અય્યા’’તિ? ‘‘સત્થુ સન્તિકં, ઉપાસિકે’’તિ. ‘‘વસથ તાવ, ભન્તે, ઇધા’’તિ. ‘‘ન વસિસ્સામિ, ઉપાસિકે, ગમિસ્સામેવા’’તિ નિક્ખમિત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં ભિક્ખુ ન ત્વં તત્થ વસસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ન સક્કા તત્થ વસિતુ’’ન્તિ. ‘‘કિં કારણા ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘ભન્તે, સા ઉપાસિકા ચિન્તિતચિન્તિતં સબ્બં જાનાતિ, પુથુજ્જના ચ નામ સોભનમ્પિ અસોભનમ્પિ ચિન્તેન્તિ, સચાહં કિઞ્ચિ અયુત્તં ચિન્તેસ્સામિ, સહ ભણ્ડકેન ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તી વિય મં વિપ્પકારં પાપેસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા આગતોમ્હીતિ. ‘‘ભિક્ખુ, તત્થેવ તયા વસિતું વટ્ટતી’’તિ, ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે, નાહં તત્થ વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, એકમેવ રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘તવ ચિત્તમેવ રક્ખ, ચિત્તં નામેતં દુરક્ખં, ત્વં અત્તનો ચિત્તમેવ નિગ્ગણ્હ, મા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ચિન્તયિ, ચિત્તં નામેતં દુન્નિગ્ગહ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૫. ‘‘દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહ’’ન્તિ.

તત્થ ચિત્તં નામેતં દુક્ખેન નિગ્ગય્હતીતિ દુન્નિગ્ગહં. લહું ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચાતિ લહુ. તસ્સ દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો. યત્થકામનિપાતિનોતિ યત્થ કત્થચિદેવ નિપતનસીલસ્સ. એતઞ્હિ લભિતબ્બટ્ઠાનં વા અલભિતબ્બટ્ઠાનં વા યુત્તટ્ઠાનં વા અયુત્તટ્ઠાનં વા ન જાનાતિ, નેવ જાતિં ઓલોકેતિ, ન ગોત્તં, ન વયં. યત્થ યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થેવ નિપતતીતિ ‘‘યત્થકામનિપાતી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ એવરૂપસ્સ ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તભાવો યથા નિબ્બિસેવનં હોતિ, તથા કતભાવો સાધુ. કિં કારણા? ઇદઞ્હિ ચિત્તં દન્તં સુખાવહં નિબ્બિસેવનં કતં મગ્ગફલસુખં પરમત્થનિબ્બાનસુખઞ્ચ આવહતીતિ.

દેસનાપરિયોસાને સમ્પત્તપરિસાય બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું, મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

સત્થા તસ્સ ભિક્ખુનો ઇમં ઓવાદં દત્વા, ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અચિન્તયિત્વા તત્થેવ વસાહી’’તિ પહિણિ. સો ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકા ઓવાદં લભિત્વા તત્થ અગમાસિ. કિઞ્ચિ બહિદ્ધા ચિન્તનં નામ ન ચિન્તેસિ. મહાઉપાસિકાપિ દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તી થેરં દિસ્વા, ‘‘ઇદાનિ ઓવાદદાયકં આચરિયં લભિત્વા પુનાગતો મમ પુત્તો’’તિ અત્તનો ઞાણેનેવ પરિચ્છિન્દિત્વા તસ્સ સપ્પાયાહારં પટિયાદેત્વા અદાસિ. સો સપ્પાયભોજનં સેવિત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા મગ્ગફલસુખેન વીતિનામેન્તો ‘‘અહો મહાઉપાસિકા મય્હં પતિટ્ઠા જાતા, અહં ઇમં નિસ્સાય ભવનિસ્સરણં પત્તોમ્હી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઇમસ્મિં તાવ મે અત્તભાવે પતિટ્ઠા જાતા, સંસારે પન મે સંસરન્તસ્સ અઞ્ઞેસુપિ અત્તભાવેસુ અયં પતિટ્ઠા ભૂતપુબ્બા, નો’’તિ ઉપધારેન્તો એકૂનઅત્તભાવસતં અનુસ્સરિ. સાપિ એકૂનઅત્તભાવસતે તસ્સ પાદપરિચારિકા અઞ્ઞેસુ પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા તં જીવિતા વોરોપેસિ. થેરો તસ્સા એત્તકં અગુણં દિસ્વા, ‘‘અહો મયં મહાઉપાસિકા ભારિયં કમ્મં અકાસી’’તિ ચિન્તેસિ.

મહાઉપાસિકાપિ ગેહે નિસિન્નાવ ‘‘કિં નુ ખો મય્હં પુત્તસ્સ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્તકં પત્તં, નો’’તિ ઉપધારયમાના તસ્સ અરહત્તપત્તિં ઞત્વા ઉત્તરિ ઉપધારિયમાના, ‘‘મમ પુત્તો અરહત્તં પત્વા અહો વત મે અયં ઉપાસિકા મહતી પતિટ્ઠા જાતા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અતીતેપિ નુ ખો મે અયં પતિટ્ઠા ભૂતપુબ્બા, નો’’તિ ઉપધારેન્તો એકૂનઅત્તભાવસતં અનુસ્સરિ, ‘‘અહં ખો પન એકૂનઅત્તભાવસતે અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા એતં જીવિતા વોરોપેસિં, અયં મે એત્તકં અગુણં દિસ્વા ‘અહો ભારિયં કમ્મં કતં ઉપાસિકાયા’’તિ ચિન્તેસિ. ‘‘અત્થિ નુ ખો એવં સંસારે સંસરન્તિયા મમ પુત્તસ્સ ઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ ઉપધારયમાના તતો ઉત્તરિં સતમં અત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા સતમે અત્તભાવે મયા એતસ્સ પાદપરિચારિકાય હુત્વા એતસ્મિં જીવિતા વોરોપનટ્ઠાને જીવિતદાનં દિન્નં, અહો મયા મમ પુત્તસ્સ મહાઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ ગેહે નિસિન્નાવ ઉત્તરિં વિસેસેત્વા ‘‘ઉપધારેથા’’તિ આહ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સુત્વા વિસેસેત્વા સતમં અત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા તત્થ તાય અત્તનો જીવિતસ્સ દિન્નભાવં દિસ્વા, ‘‘અહો મમ ઇમાય મહાઉપાસિકાય ઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ અત્તમનો હુત્વા તસ્સા તત્થેવ ચતૂસુ મગ્ગફલેસુ પઞ્હં કથેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયીતિ.

અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. અઞ્ઞતરઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુવત્થુ

સુદુદ્દસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થરિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે એકો સેટ્ઠિપુત્તો અત્તનો કુલૂપગત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો, એકં મે દુક્ખતો મુચ્ચનકારણં કથેથા’’તિ આહ. ‘‘સાધાવુસો, સચેસિ દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો, સલાકભત્તં દેહિ, પક્ખિકભત્તં દેહિ, વસ્સાવાસિકં દેહિ, ચીવરાદયો પચ્ચયે દેહિ, અત્તનો સાપતેય્યં તયો કોટ્ઠાસે કત્વા એકેન કમ્મન્તં પયોજેહિ, એકેન પુત્તદારં પોસેહિ, એકં બુદ્ધસાસને દેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વુત્તપટિપાટિયા સબ્બં કત્વા પુન થેરં પુચ્છિ – ‘‘તતો ઉત્તરિં અઞ્ઞં કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આવુસો, તીણિ સરણાનિ ગણ્હ, પઞ્ચ સીલાનિ ગણ્હાહી’’તિ. તાનિપિ પટિગ્ગહેત્વા તતો ઉત્તરિં પુચ્છિ. ‘‘તેન હિ દસ સીલાનિ ગણ્હાહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ગણ્હિ. સો એવં અનુપુબ્બેન પુઞ્ઞકમ્મસ્સ કતત્તા અનુપુબ્બસેટ્ઠિપુત્તો નામ જાતો. તતો ‘‘ઉત્તરિમ્પિ કત્તબ્બં અત્થિ, ભન્તે’’તિ પુન પુચ્છિત્વા, ‘‘તેન હિ પબ્બજાહી’’તિ વુત્તો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તસ્સેકો આભિધમ્મિકભિક્ખુ આચરિયો અહોસિ. એકો વિનયધરો ઉપજ્ઝાયો. તસ્સ લદ્ધૂપસમ્પદસ્સ આચરિયો અત્તનો સન્તિકં આગતકાલે અભિધમ્મે પઞ્હં કથેસિ – ‘‘બુદ્ધસાસને નામ ઇદં કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતી’’તિ. ઉપજ્ઝાયોપિસ્સ અત્તનો સન્તિકં આગતકાલે વિનયે પઞ્હં કથેસિ – ‘‘બુદ્ધસાસને નામ ઇદં કાતું વટ્ટતિ, ઇદં ન વટ્ટતિ, ઇદં કપ્પતિ, ઇદં ન કપ્પતી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં ઇદં કમ્મં, અહં દુક્ખા મુચ્ચિતુકામો પબ્બજિતો, ઇધ ચ મમ હત્થપસારણટ્ઠાનમ્પિ ન પઞ્ઞાયતિ, ગેહે ઠત્વાવ દુક્ખા મુચ્ચિતું સક્કા, મયા ગિહિના ભવિતું વટ્ટતી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય ઉક્કણ્ઠિતો અનભિરતો દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં ન કરોતિ, ઉદ્દેસં ન ગણ્હાતિ, કિસો લૂખો ધમનિસન્થતગત્તો આલસ્સિયાભિભૂતો કચ્છુપરિકિણ્ણો અહોસિ.

અથ નં દહરસામણેરા, ‘‘આવુસો, કિં ત્વં ઠિતટ્ઠાને ઠિતોવ નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નોવ અહોસિ, પણ્ડુરોગાભિભૂતો કિસો લૂખો ધમનિસન્થતગત્તો આલસ્સિયાભિભૂતો કચ્છુપરિકિણ્ણો, કિં તે કત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હિ, આવુસો’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? સો તં પવત્તિં આરોચેસિ. તે તસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયાનં આચિક્ખિંસુ. આચરિયુપજ્ઝાયા તં આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમંસુ. સત્થા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, આગતત્થા’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ તુમ્હાકં સાસને ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ. ‘‘એવં કિર ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, દુક્ખા મુચ્ચિતુકામોવ પબ્બજિતો, તસ્સ મે આચરિયો અભિધમ્મકથં કથેસિ, ઉપજ્ઝાયો વિનયકથં કથેસિ, સ્વાહં ‘ઇધ મે હત્થપસારણટ્ઠાનમ્પિ નત્થિ, ગિહિના હુત્વા સક્કા દુક્ખા મુચ્ચિતું, ગિહિ ભવિસ્સામી’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિં, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે ત્વં, ભિક્ખુ, એકમેવ રક્ખિતું સક્ખિસ્સસિ, અવસેસાનં રક્ખનકિચ્ચં નત્થી’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘તવ ચિત્તમેવ રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘સક્ખિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ અત્તનો ચિત્તમેવ રક્ખાહિ, સક્કા દુક્ખા મુચ્ચિતુ’’ન્તિ ઇમં ઓવાદં દત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬. ‘‘સુદુદ્દસં સુનિપુણં, યત્થકામનિપાતિનં;

ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવી, ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહ’’ન્તિ.

તત્થ સુદુદ્દસન્તિ સુટ્ઠુ દુદ્દસં. સુનિપુણન્તિ સુટ્ઠુ નિપુણં પરમસણ્હં. યત્થકામનિપાતિનન્તિ જાતિઆદીનિ અનોલોકેત્વા લભિતબ્બાલભિતબ્બયુત્તાયુત્તટ્ઠાનેસુ યત્થ કત્થચિ નિપતનસીલં. ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવીતિ અન્ધબાલો દુમ્મેધો અત્તનો ચિત્તં રક્ખિતું સમત્થો નામ નત્થિ, ચિત્તવસિકો હુત્વા અનયબ્યસનં પાપુણાતિ. મેધાવી પન પણ્ડિતોવ ચિત્તં રક્ખિતું સક્કોતિ, તસ્મા ત્વમ્પિ ચિત્તમેવ ગોપેહિ. ઇદઞ્હિ ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહં મગ્ગફલનિબ્બાનસુખાનિ આવહતીતિ.

દેસનાપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલં પાપુણિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું, દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા અહોસીતિ.

અઞ્ઞતરઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુવત્થુ તતિયં.

૪. સઙ્ઘરક્ખિતભાગિનેય્યત્થેરવત્થુ

દૂરઙ્ગમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો સઙ્ઘરક્ખિતં નામ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો કુલપુત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો લદ્ધૂપસમ્પદો સઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો નામ હુત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સ કનિટ્ઠભગિની પુત્તં લભિત્વા થેરસ્સ નામં અકાસિ. સો ભાગિનેય્યસઙ્ઘરક્ખિતો નામ હુત્વા વયપ્પત્તો થેરસ્સેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો અઞ્ઞતરસ્મિં ગામકારામે વસ્સં ઉપગન્ત્વા, ‘‘એકં સત્તહત્થં, એકં અટ્ઠહત્થ’’ન્તિ દ્વે વસ્સાવાસિકસાટકે લભિત્વા અટ્ઠહત્થં ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સ મે ભવિસ્સતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘સત્તહત્થં મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા વુટ્ઠવસ્સો ‘‘ઉપજ્ઝાયં પસ્સિસ્સામી’’તિ આગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે પિણ્ડાય ચરન્તો આગન્ત્વા થેરે વિહારં અનાગતેયેવ વિહારં પવિસિત્વા થેરસ્સ દિવાટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા પાદોદકં ઉપટ્ઠપેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા આગમનમગ્ગં ઓલોકેન્તો નિસીદિ. અથસ્સાગમનભાવં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પત્તચીવરં પટિગ્ગહેત્વા, ‘‘નિસીદથ, ભન્તે’’તિ થેરં નિસીદાપેત્વા તાલવણ્ટં આદાય બીજિત્વા પાનીયં દત્વા પાદે ધોવિત્વા તં સાટકં આનેત્વા પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં પરિભુઞ્જથા’’તિ વત્વા બીજયમાનો અટ્ઠાસિ.

અથ નં થેરો આહ – ‘‘સઙ્ઘરક્ખિત, મય્હં ચીવરં પરિપુણ્ણં, ત્વમેવ પરિભુઞ્જા’’તિ. ‘‘ભન્તે, મયા લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય અયં તુમ્હાકમેવ સલ્લક્ખિતો, પરિભોગં કરોથા’’તિ. ‘‘હોતુ, સઙ્ઘરક્ખિત, પરિપુણ્ણં મે ચીવરં, ત્વમેવ પરિભુઞ્જા’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા એવં કરોથ, તુમ્હેહિ પરિભુત્તે મય્હં મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ. અથ નં તસ્સ પુનપ્પુનં કથેન્તસ્સપિ થેરો ન ઇચ્છિયેવ.

એવં સો બીજયમાનો ઠિતોવ ચિન્તેસિ – ‘‘અહં થેરસ્સ ગિહિકાલે ભાગિનેય્યો, પબ્બજિતકાલે સદ્ધિવિહારિકો, એવમ્પિ મયા સદ્ધિં ઉપજ્ઝાયો પરિભોગં ન કત્તુકામો. ઇમસ્મિં મયા સદ્ધિં પરિભોગં અકરોન્તે કિં મે સમણભાવેન, ગિહિ ભવિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘દુસ્સણ્ઠાપિતો ઘરાવાસો, કિં નુ ખો કત્વા ગિહિભૂતો જીવિસ્સામી’’તિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અટ્ઠહત્થસાટકં વિક્કિણિત્વા એકં એળિકં ગણ્હિસ્સામિ, એળિકા નામ ખિપ્પં વિજાયતિ, સ્વાહં વિજાતં વિજાતં વિક્કિણિત્વા મૂલં કરિસ્સામિ, મૂલે બહૂ કત્વા એકં પજાપતિં આનેસ્સામિ, સા એકં પુત્તં વિજાયિસ્સતિ. અથસ્સ મમ માતુલસ્સ નામં કત્વા ચૂળયાનકે નિસીદાપેત્વા મમ પુત્તઞ્ચ ભરિયઞ્ચ આદાય માતુલં વન્દિતું આગમિસ્સામિ, આગચ્છન્તે અન્તરામગ્ગે મમ ભરિયં એવં વક્ખામિ – ‘આનેહિ તાવ મે પુત્તં વહિસ્સામિન’ન્તિ. સા ‘કિં તે પુત્તેન, એહિ, ઇમં યાનકં પાજેહી’તિ વત્વા પુત્તં ગહેત્વા, ‘અહં નેસ્સામિ ન’ન્તિ નેત્વા સન્ધારેતું અસક્કોન્તી ચક્કપથે છડ્ડેસ્સતિ. અથસ્સ સરીરં અભિરુહિત્વા ચક્કં ગમિસ્સતિ, અથ નં ‘ત્વં મમ પુત્તં નેવ મય્હં અદાસિ, નં સન્ધારેતું નાસક્ખિ નાસિતોસ્મિ તયા’તિ વત્વા પતોદયટ્ઠિયા પિટ્ઠિયં પહરિસ્સામી’’તિ.

સો એવં ચિન્તેન્તોવ ઠત્વા બીજયમાનો થેરસ્સ સીસે તાલવણ્ટેન પહરિ. થેરો ‘‘કિં નુ ખો અહં સઙ્ઘરક્ખિતેન સીસે પહતો’’તિ ઉપધારેન્તો તેન ચિન્તિતચિન્તિતં સબ્બં ઞત્વા, ‘‘સઙ્ઘરક્ખિત, માતુગામસ્સ પહારં દાતું નાસક્ખિ, કો એત્થ મહલ્લકત્થેરસ્સ દોસો’’તિ આહ. સો ‘‘અહો નટ્ઠોમ્હિ, ઞાતં કિર મે ઉપજ્ઝાયેન ચિન્તિતચિન્તિતં, કિં મે સમણભાવેના’’તિ તાલવણ્ટં છડ્ડેત્વા પલાયિતું આરદ્ધો.

અથ નં દહરા ચ સામણેરા ચ અનુબન્ધિત્વા આદાય સત્થુ સન્તિકં અગમંસુ. સત્થા તે ભિક્ખૂ દિસ્વાવ ‘‘કિં, ભિક્ખવે, આગતત્થ, એકો વો ભિક્ખુ લદ્ધો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ઇમં દહરં ઉક્કણ્ઠિત્વા પલાયન્તં ગહેત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં આગતમ્હા’’તિ. ‘‘એવં કિર ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિમત્થં તે ભિક્ખુ એવં ભારિયં કમ્મં કતં, નનુ ત્વં આરદ્ધવીરિયસ્સ એકસ્સ બુદ્ધસ્સ પુત્તો, માદિસસ્સ નામ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા અત્તાનં દમેત્વા સોતાપન્નોતિ વા સકદાગામીતિ વા અનાગામીતિ વા અરહાતિ વા વદાપેતું નાસક્ખિ, કિમત્થં એવં ભારિયં કમ્મમકાસી’’તિ? ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોસ્મિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ? સો એવં વસ્સાવાસિકસાટકાનં લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય યાવ થેરસ્સ તાલવણ્ટેન પહારા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેત્વા, ‘‘ઇમિના કારણેન પલાતોસ્મિ, ભન્તે’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘એહિ ભિક્ખુ, મા ચિન્તયિ ચિત્તં નામેતં દૂરે હોન્તમ્પિ આરમ્મણં સમ્પટિચ્છનકજાતિકં, રાગદોસમોહબન્ધના મુચ્ચનત્થાય વાયમિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૭. ‘‘દૂરઙ્ગમં એકચરં, અસરીરં ગુહાસયં;

યે ચિત્તં સંયમેસ્સન્તિ, મોક્ખન્તિ મારબન્ધના’’તિ.

તત્થ દૂરઙ્ગમન્તિ ચિત્તસ્સ હિ મક્કટસુત્તમત્તકમ્પિ પુરત્થિમાદિદિસાભાગેન ગમનાગમનં નામ નત્થિ, દૂરે સન્તમ્પિ પન આરમ્મણં સમ્પટિચ્છતીતિ દૂરઙ્ગમં નામ જાતં. સત્તટ્ઠચિત્તાનિ પન એકતો કણ્ણિકબદ્ધાનિ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જિતું સમત્થાનિ નામ નત્થિ. ઉપ્પત્તિકાલે એકેકમેવ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં નિરુદ્ધે પુન એકેકમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ એકચરં નામ જાતં. ચિત્તસ્સ સરીરસણ્ઠાનં વા નીલાદિપ્પકારો વણ્ણભેદો વા નત્થીતિ અસરીરં નામ જાતં. ગુહા નામ ચતુમહાભૂતગુહા, ઇદઞ્ચ હદયરૂપં નિસ્સાય પવત્તતીતિ ગુહાસયં નામ જાતં. યે ચિત્તન્તિ યે કેચિ પુરિસા વા ઇત્થિયો વા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા અનુપ્પજ્જનકકિલેસસ્સ ઉપ્પજ્જિતું અદેન્તા સતિસમ્મોસેન ઉપ્પન્નકિલેસં પજહન્તા ચિત્તં સંયમેસ્સન્તિ સંયતં અવિક્ખિત્તં કરિસ્સન્તિ. મોક્ખન્તિ મારબન્ધનાતિ સબ્બેતે કિલેસબન્ધનાભાવેન મારબન્ધનસઙ્ખાતા તેભૂમકવટ્ટા મુચ્ચિસ્સન્તીતિ.

દેસનાપરિયોસાને ભાગિનેય્યસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો સોતાપત્તિફલં પાપુણિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપન્નાદયો જાતા, મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સઙ્ઘરક્ખિતભાગિનેય્યત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. ચિત્તહત્થત્થેરવત્થુ

અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો ચિત્તહત્થત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો નટ્ઠગોણં પરિયેસન્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા મજ્ઝન્હિકે કાલે ગોણં દિસ્વા ગોયૂથે વિસ્સજ્જેત્વા, ‘‘અવસ્સં અય્યાનં સન્તિકે આહારમત્તં લભિસ્સામી’’તિ ખુપ્પિપાસાપીળિતો વિહારં પવિસિત્વા ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તસ્મિં ખો પન સમયે ભિક્ખૂનં અવક્કારપાતિયં ભુત્તાવસેસકં ભત્તં હોતિ, તે તં છાતકપીળિતં દિસ્વા, ‘‘ઇતો ભત્તં ગહેત્વા ભુઞ્જાહી’’તિ વદિંસુ. બુદ્ધકાલે ચ પન અનેકસૂપબ્યઞ્જનં ભત્તં ઉપ્પજ્જતિ, સો તતો યાપનમત્તં ગહેત્વા ભુઞ્જિત્વા પાનીયં પિવિત્વા હત્થે ધોવિત્વા ભિક્ખૂ વન્દિત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, અજ્જ, અય્યા, નિમન્તનટ્ઠાનં અગમંસૂ’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નત્થિ, ઉપાસક, ભિક્ખૂ ઇમિનાવ નીહારેન નિબદ્ધં લભન્તી’’તિ. સો ‘‘મયં ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય રત્તિન્દિવં નિબદ્ધં કમ્મં કરોન્તાપિ એવં મધુરબ્યઞ્જનં ભત્તં ન લભામ, ઇમે કિર નિબદ્ધં ભુઞ્જન્તિ, કિં મે ગિહિભાવેન, ભિક્ખુ ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘સાધુ ઉપાસકા’’તિ પબ્બાજેસું.

સો લદ્ધૂપસમ્પદો સબ્બપ્પકારં વત્તપટિવત્તં અકાસિ. સો બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નેન લાભસક્કારેન કતિપાહચ્ચયેન થૂલસરીરો અહોસિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં મે ભિક્ખાય ચરિત્વા જીવિતેન, ગિહી ભવિસ્સામી’’તિ. સો વિબ્ભમિત્વા ગેહં પાવિસિ. તસ્સ ગેહે કમ્મં કરોન્તસ્સ કતિપાહેનેવ સરીરં મિલાયિ. તતો ‘‘કિં મે ઇમિના દુક્ખેન, સમણો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન ગન્ત્વા પબ્બજિ. સો કતિપાહં વીતિનામેત્વા પુન ઉક્કણ્ઠિત્વા વિબ્ભમિ, પબ્બજિતકાલે પન ભિક્ખૂનં ઉપકારકો હોતિ. સો કતિપાહેનેવ પુનપિ ઉક્કણ્ઠિત્વા, ‘‘કિં મે ગિહિભાવેન, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ભિક્ખૂ વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં ભિક્ખૂ ઉપકારવસેન પુન પબ્બાજયિંસુ. એવં સો ઇમિના નિયામેનેવ છક્ખત્તું પબ્બજિત્વા ઉપ્પબ્બજિતો. તસ્સ ભિક્ખૂ ‘‘એસ ચિત્તવસિકો હુત્વા વિચરતી’’તિ ચિત્તહત્થત્થેરોતિ નામં કરિંસુ.

તસ્સેવં અપરાપરં વિચરન્તસ્સેવ ભરિયા ગબ્ભિની અહોસિ. સો સત્તમે વારે અરઞ્ઞતો કસિભણ્ડમાદાય ગેહં ગન્ત્વા ભણ્ડકં ઠપેત્વા ‘‘અત્તનો કાસાવં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગબ્ભં પાવિસિ. તસ્મિં ખણે તસ્સ ભરિયા નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયતિ. તસ્સા નિવત્થસાટકો અપગતો હોતિ, મુખતો ચ લાલા પગ્ઘરતિ, નાસા ઘુરઘુરાયતિ, મુખં વિવટ્ટં, દન્તં ઘંસતિ, સા તસ્સ ઉદ્ધુમાતકસરીરં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞં લભિત્વા, ‘‘અહં એત્તકં કાલં પબ્બજિત્વા ઇમં નિસ્સાય ભિક્ખુભાવે સણ્ઠાતું નાસક્ખિ’’ન્તિ કાસાયકોટિયં ગહેત્વા ઉદરે બન્ધિત્વા ગેહા નિક્ખમિ.

અથસ્સ અનન્તરગેહે ઠિતા સસ્સુ તં તથા ગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘અયં પટિઉક્કણ્ઠિતો ભવિસ્સતિ, ઇદાનેવ અરઞ્ઞતો આગન્ત્વા કાસાવં ઉદરે બન્ધિત્વાવ ગેહા નિક્ખન્તો વિહારાભિમુખો ગચ્છતિ, કિં નુ ખો’’તિ ગેહં પવિસિત્વા નિદ્દાયમાનં ધીતરં પસ્સિત્વા ‘‘ઇમં દિસ્વા સો વિપ્પટિસારી હુત્વા ગતો’’તિ ઞત્વા ધીતરં પહરિત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ કાળકણ્ણિ, સામિકો તે તં નિદ્દાયમાનં દિસ્વા વિપ્પટિસારી હુત્વા ગતો, નત્થિ સો ઇતો પટ્ઠાય તુય્હ’’ન્તિ આહ. ‘‘અપેહિ અપેહિ, અમ્મ, કુતો તસ્સ ગમનં અત્થિ, કતિપાહેનેવ પુનાગમિસ્સતી’’તિ આહ. સોપિ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખ’’ન્તિ વત્વા ગચ્છન્તો ગચ્છન્તોવ સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. સો ગન્ત્વા ભિક્ખૂ વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. ‘‘ન સક્ખિસ્સામ મંયં તં પબ્બાજેતું, કુતો તુય્હં સમણભાવો, સત્થકનિસાનપાસાણસદિસં તવ સીસ’’ન્તિ. ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ મં અનુકમ્પાય એકવારં પબ્બાજેથા’’તિ. તે તં ઉપકારવસેન પબ્બાજયિંસુ. સો કતિપાહેનેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

તેપિ નં આહંસુ – ‘‘આવુસો ચિત્તહત્થ, તવ ગમનસમયં ત્વમેવ જાનેય્યાસિ, ઇમસ્મિં વારે તે ચિરાયિત’’ન્તિ. ‘‘ભન્તે, સંસગ્ગસ્સ અત્થિભાવકાલે ગતમ્હા, સો નો સંસગ્ગો છિન્નો, ઇદાનિ અગમનધમ્મા જાતમ્હા’’તિ. ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ અમ્હેહિ એવં વુત્તો એવં નામ કથેસિ, અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, અભૂતં વદતી’’તિ આહંસુ. સત્થા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો અત્તનો અનવટ્ઠિતચિત્તકાલે સદ્ધમ્મં અજાનનકાલે ગમનાગમનં અકાસિ, ઇદાનિસ્સ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ પહીન’’ન્તિ વત્વા ઇમા દ્વે ગાથા આહ –

૩૮. ‘‘અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, સદ્ધમ્મં અવિજાનતો;

પરિપ્લવપસાદસ્સ, પઞ્ઞા ન પરિપૂરતિ.

૩૯. ‘‘અનવસ્સુતચિત્તસ્સ, અનન્વાહતચેતસો;

પુઞ્ઞપાપપહીનસ્સ, નત્થિ જાગરતો ભય’’ન્તિ.

તત્થ અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સાતિ ચિત્તં નામેતં કસ્સચિ નિબદ્ધં વા થાવરં વા નત્થિ. યો પન પુગ્ગલો અસ્સપિટ્ઠે ઠપિતકુમ્ભણ્ડં વિય ચ થુસરાસિમ્હિ કોટ્ટિતખાણુકો વિય ચ ખલ્લાટસીસે ઠપિતકદમ્બપુપ્ફં વિય ચ ન કત્થચિ સણ્ઠાતિ, કદાચિ બુદ્ધસાવકો હોતિ, કદાચિ આજીવકો, કદાચિ નિગણ્ઠો, કદાચિ તાપસો. એવરૂપો પુગ્ગલો અનવટ્ઠિતચિત્તો નામ. તસ્સ અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ. સદ્ધમ્મં અવિજાનતોતિ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મભેદં ઇમં સદ્ધમ્મં અવિજાનન્તસ્સ પરિત્તસદ્ધતાય વા ઉપ્લવસદ્ધતાય વા પરિપ્લવપસાદસ્સ કામાવચરરૂપાવચરાદિભેદા પઞ્ઞા ન પરિપૂરતિ. કામાવચરાયપિ અપરિપૂરયમાનાય કુતોવ રૂપાવચરારૂપાવચરલોકુત્તરપઞ્ઞા પરિપૂરિસ્સતીતિ દીપેતિ. અનવસ્સુતચિત્તસ્સાતિ રાગેન અતિન્તચિત્તસ્સ. અનન્વાહતચેતસોતિ ‘‘આહતચિત્તો ખિલજાતો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૯; વિભ. ૯૪૧; મ. નિ. ૧.૧૮૫) આગતટ્ઠાને દોસેન ચિત્તસ્સ પહતભાવો વુત્તો, ઇધ પન દોસેન અપ્પટિહતચિત્તસ્સાતિ અત્થો. પુઞ્ઞપાપપહીનસ્સાતિ ચતુત્થમગ્ગેન પહીનપુઞ્ઞસ્સ ચેવ પહીનપાપસ્સ ચ ખીણાસવસ્સ. નત્થિ જાગરતો ભયન્તિ ખીણાસવસ્સ જાગરન્તસ્સેવ અભયભાવો કથિતો વિય. સો પન સદ્ધાદીહિ પઞ્ચહિ જાગરધમ્મેહિ સમન્નાગતત્તા જાગરો નામ. તસ્મા તસ્સ જાગરન્તસ્સાપિ અજાગરન્તસ્સાપિ કિલેસભયં નત્થિ કિલેસાનં અપચ્છાવત્તનતો. ન હિ તં કિલેસા અનુબન્ધન્તિ તેન તેન મગ્ગેન પહીનાનં કિલેસાનં પુન અનુપગમનતો. તેનેવાહ – ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતિ, સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગેન યે કિલેસા પહીના, તે કિલેસે ન પુનેતિ ન પચ્ચેતિ ન પચ્ચાગચ્છતી’’તિ (ચૂળનિ. મેત્તગૂમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨૭).

દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા સફલા અહોસિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘ભારિયા વતિમે, આવુસો, કિલેસા નામ, એવરૂપસ્સ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સાયસમ્પન્નો કુલપુત્તો કિલેસેહિ આલોળિતો સત્તવારે ગિહી હુત્વા સત્તવારે પબ્બજિતો’’તિ. સત્થા તેસં તં કથાપવત્તિં સુત્વા તઙ્ખણાનુરૂપેન ગમનેન ધમ્મસભં ગન્ત્વા બુદ્ધાસને નિસિન્નો ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે એવમેવ, ભિક્ખવે, કિલેસા નામ ભારિયા, સચે એતે રૂપિનો હુત્વા કત્થચિ પક્ખિપિતું સક્કા ભવેય્યું, ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, બ્રહ્મલોકો અતિનીચકોતિ ઓકાસો નેસં ન ભવેય્ય, માદિસમ્પિ નામેતે પઞ્ઞાસમ્પન્નં પુરિસાજાનેય્યં આલોળેન્તિ, અવસેસેસુ કા કથા? ‘‘અહઞ્હિ અડ્ઢનાળિમત્તં વરકચોરકં કુણ્ઠકુદાલઞ્ચ નિસ્સાય છ વારે પબ્બજિત્વા ઉપ્પબ્બજિતપુબ્બો’’તિ. ‘‘કદા, ભન્તે, કદા સુગતા’’તિ? ‘‘સુણિસ્સથ, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ સુણાથા’’તિ અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે કુદાલપણ્ડિતો નામ બાહિરકપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અટ્ઠ માસે હિમવન્તે વસિત્વા વસ્સારત્તસમયે ભૂમિયા તિન્તાય ‘‘ગેહે મે અડ્ઢનાળિમત્તો વરકચોરકો ચ કુણ્ઠકુદાલકો ચ અત્થિ, વરકચોરકબીજં મા નસ્સી’’તિ ઉપ્પબ્બજિત્વા એકં ઠાનં કુદાલેન કસિત્વા તં બીજં વપિત્વા વતિં કત્વા પક્કકાલે ઉદ્ધરિત્વા નાળિમત્તબીજં ઠપેત્વા સેસં ખાદિ. સો ‘‘કિં મે દાનિ ગેહેન, પુન અટ્ઠ માસે પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. ઇમિનાવ નીહારેન નાળિમત્તં વરકચોરકઞ્ચ કુણ્ઠકુદાલઞ્ચ નિસ્સાય સત્તવારે ગિહી હુત્વા સત્તવારે પબ્બજિત્વા સત્તમે પન વારે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં છ વારે ઇમં કુણ્ઠકુદાલં નિસ્સાય ગિહી હુત્વા પબ્બજિતો, કત્થચિદેવ નં છડ્ડેસ્સામી’’તિ. સો ગઙ્ગાય તીરં ગન્ત્વા, ‘‘પતિતટ્ઠાનં પસ્સન્તો ઓતરિત્વા ગણ્હેય્યં, યથાસ્સ પતિતટ્ઠાનં ન પસ્સામિ, તથા નં છડ્ડેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નાળિમત્તં બીજં પિલોતિકાય બન્ધિત્વા પિલોતિકં કુદાલફલકે બન્ધિત્વા કુદાલં અગ્ગદણ્ડકે ગહેત્વા ગઙ્ગાય તીરે ઠિતો અક્ખીનિ નિમીલેત્વા ઉપરિસીસે તિક્ખત્તું આવિજ્ઝિત્વા ગઙ્ગાયં ખિપિત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો પતિતટ્ઠાનં અદિસ્વા ‘‘જિતં મે, જિતં મે’’તિ તિક્ખત્તું સદ્દમકાસિ.

તસ્મિં ખણે બારાણસિરાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગન્ત્વા નદીતીરે ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા ન્હાનત્થાય નદિં ઓતિણ્ણો તં સદ્દં અસ્સોસિ. રાજૂનઞ્ચ નામ ‘‘જિતં મે’’તિ સદ્દો અમનાપો હોતિ, સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અહં ઇદાનિ અમિત્તમદ્દનં કત્વા ‘જિતં મે’તિ આગતો, ત્વં પન ‘જિતં મે, જિતં મે’તિ વિરવસિ, કિં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિ. કુદાલપણ્ડિતો ‘‘ત્વં બાહિરકચોરે જિનિ, તયા જિતં પુન અવજિતમેવ હોતિ, મયા પન અજ્ઝત્તિકો લોભચોરો જિતો, સો પુન મં ન જિનિસ્સતિ, તસ્સેવ જયો સાધૂ’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ન તં જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં અવજીયતિ;

તં ખો જિતં સાધુ જિતં, યં જિતં નાવજીયતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૦);

તં ખણંયેવ ચ ગઙ્ગં ઓલોકેન્તો આપોકસિણં નિબ્બત્તેત્વા અધિગતવિસેસો આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. રાજા મહાપુરિસસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા સદ્ધિં બલકાયેન પબ્બજિ. યોજનમત્તા પરિસા અહોસિ. અપરોપિ સામન્તરાજા તસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા, ‘‘તસ્સ રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા તથા સમિદ્ધં નગરં સુઞ્ઞં દિસ્વા, ‘‘એવરૂપં નગરં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતો રાજા ઓરકે ઠાને ન પબ્બજિસ્સતિ, મયાપિ પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તત્થ ગન્ત્વા મહાપુરિસં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા સપરિવારો પબ્બજિ. એતેનેવ નીહારેન સત્ત રાજાનો પબ્બજિંસુ. સત્તયોજનિકો અસ્સમો અહોસિ. સત્ત રાજાનો ભોગે છડ્ડેત્વા એત્તકં જનં ગહેત્વા પબ્બજિંસુ. મહાપુરિસો બ્રહ્મચરિયવાસં વસિત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘અહં, ભિક્ખવે, તદા કુદાલપણ્ડિતો અહોસિં, કિલેસા નામેતે એવં ભારિયા’’તિ આહ.

ચિત્તહત્થત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

કુમ્ભૂપમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો આરદ્ધવિપસ્સકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામા’’તિ યોજનસતમગ્ગં ગન્ત્વા એકં મહાવાસગામં અગમંસુ. અથ તે મનુસ્સા દિસ્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા પણીતેહિ યાગુભત્તાદીહિ પરિવિસિત્વા, ‘‘કહં, ભન્તે, ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘યથાફાસુકટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, ઇમં તેમાસં ઇધેવ વસથ, મયમ્પિ તુમ્હાકં સન્તિકે સરણેસુ પતિટ્ઠાય પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિસ્સામા’’તિ યાચિત્વા તેસં અધિવાસનં વિદિત્વા, ‘‘અવિદૂરે ઠાને મહન્તો વનસણ્ડો અત્થિ, એત્થ વસથ, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસું. ભિક્ખૂ તં વનસણ્ડં પવિસિંસુ. તસ્મિં વનસણ્ડે અધિવત્થા દેવતા ‘‘સીલવન્તો, અય્યા, ઇમં વનસણ્ડં અનુપ્પત્તા, અયુત્તં ખો પન અસ્માકં અય્યેસુ ઇધ વસન્તેસુ પુત્તદારે ગહેત્વા રુક્ખે અભિરુય્હ વસિતુ’’ન્તિ રુક્ખતો ઓતરિત્વા ભૂમિયં નિસીદિત્વા ચિન્તયિંસુ, ‘‘અય્યા, ઇમસ્મિં ઠાને અજ્જેકરત્તિં વસિત્વા અદ્ધા સ્વે ગમિસ્સન્તી’’તિ. ભિક્ખૂપિ પુનદિવસે અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પુન તમેવ વનસણ્ડં આગમિંસુ. દેવતા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો સ્વાતનાય કેનચિ નિમન્તિતો ભવિસ્સતિ, તસ્મા પુનાગચ્છતિ, અજ્જ ગમનં ન ભવિસ્સતિ, સ્વે ગમિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ ઇમિના ઉપાયેન અડ્ઢમાસમત્તં ભૂમિયમેવ અચ્છિંસુ.

તતો ચિન્તયિંસુ – ‘‘ભદન્તા ઇમં તેમાસં ઇધેવ મઞ્ઞે વસિસ્સન્તિ, ઇધેવ ખો પન ઇમેસુ વસન્તેસુ અમ્હાકં રુક્ખે અભિરુહિત્વા નિસીદિતુમ્પિ ન યુત્તં, તેમાસં પુત્તદારે ગહેત્વા ભૂમિયં નિસીદનટ્ઠાનાનિપિ દુક્ખાનિ, કિઞ્ચિ કત્વા ઇમે ભિક્ખૂ પલાપેતું વટ્ટતી’’તિ. તા તેસુ તેસુ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ ચેવ ચઙ્કમનકોટીસુ ચ છિન્નસીસાનિ કબન્ધાનિ દસ્સેતું અમનુસ્સસદ્દઞ્ચ ભાવેતું આરભિંસુ. ભિક્ખૂનં ખિપિતકાસાદયો રોગા પવત્તિંસુ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ‘‘તુય્હં, આવુસો, કિં રુજ્જતી’’તિ પુચ્છન્તા, ‘‘મય્હં ખિપિતરોગો, મય્હં કાસો’’તિ વત્વા, ‘‘આવુસો, અહં અજ્જ ચઙ્કમનકોટિયં છિન્નસીસં અદ્દસં, અહં રત્તિટ્ઠાને કબન્ધં અદ્દસં, અહં દિવાટ્ઠાને અમનુસ્સસદ્દં અસ્સોસિં, પરિવજ્જેતબ્બયુત્તકમિદં ઠાનં, અમ્હાકં ઇધ અફાસુકં અહોસિ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કિં, ભિક્ખવે, તસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્ખિસ્સથા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અમ્હાકં તસ્મિં ઠાને વસન્તાનં એવરૂપાનિ ભેરવારમ્મણાનિ ઉપટ્ઠહન્તિ, એવરૂપં અફાસુકં હોતિ, તેન મયં ‘વજ્જેતબ્બયુત્તકમિદં ઠાન’ન્તિ તં છડ્ડેત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં આગતા’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, તત્થેવ તુમ્હાકં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ન સક્કા, ભન્તે’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે આવુધં અગ્ગહેત્વા ગતા, ઇદાનિ આવુધં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ. ‘‘કતરાવુધં, ભન્તે’’તિ? સત્થા ‘‘અહં આવુધં વો દસ્સામિ, મયા દિન્નં આવુધં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ વત્વા –

‘‘કરણીયમત્થકુસલેન, યન્ત સન્તં પદં અભિસમેચ્ચ;

સક્કો ઉજૂ ચ સુહુજૂ ચ, સુવચો ચસ્સ મુદુ અનતિમાની’’તિ. (ખુ. પા. ૯.૧; સુ. નિ. ૧૪૩) –

સકલં મેત્તસુત્તં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમં તુમ્હે બહિ વિહારસ્સ વનસણ્ડતો પટ્ઠાય સજ્ઝાયન્તા અન્તોવિહારં પવિસેય્યાથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન તં ઠાનં પત્વા બહિવિહારે ગણસજ્ઝાયં કત્વા સજ્ઝાયમાના વનસણ્ડં પવિસિંસુ. સકલવનસણ્ડે દેવતા મેત્તચિત્તં પટિલભિત્વા તેસં પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પત્તચીવરપટિગ્ગહણં આપુચ્છિંસુ, હત્થપાદસમ્બાહનં આપુચ્છિંસુ, તેસં તત્થ તત્થ આરક્ખં સંવિદહિંસુ, પક્કધૂપનતેલં વિય સન્નિસિન્ના અહેસું. કત્થચિ અમનુસ્સસદ્દો નામ નાહોસિ. તેસં ભિક્ખૂનં ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. તે રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્ના વિપસ્સનાય ચિત્તં ઓતારેત્વા અત્તનિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા, ‘‘અયં અત્તભાવો નામ ભિજ્જનકટ્ઠેન અથાવરટ્ઠેન કુલાલભાજનસદિસો’’તિ વિપસ્સનં વડ્ઢયિંસુ. સમ્માસમ્બુદ્ધો ગન્ધકુટિયા નિસિન્નોવ તેસં વિપસ્સનાય આરદ્ધભાવં ઞત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘એવમેવ, ભિક્ખવે, અયં અત્તભાવો નામ ભિજ્જનકટ્ઠેન અથાવરટ્ઠેન કુલાલભાજનસદિસો એવા’’તિ વત્વા ઓભાસં ફરિત્વા યોજનસતે ઠિતોપિ અભિમુખે નિસિન્નો વિય છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા દિસ્સમાનેન રૂપેન ઇમં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘કુમ્ભૂપમં કાયમિંમ વિદિત્વા, નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વા;

યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેન, જિતઞ્ચ રક્ખે અનિવેસનો સિયા’’તિ.

તત્થ કુમ્ભૂપમન્તિ અબલદુબ્બલટ્ઠેન અનદ્ધનિયતાવકાલિકટ્ઠેન ઇમં કેસાદિસમૂહસઙ્ખાતં કાયં કુમ્ભૂપમં કુલાલભાજનસદિસં વિદિત્વા. નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વાતિ નગરં નામ બહિદ્ધા થિરં હોતિ, ગમ્ભીરપરિખં પાકારપરિક્ખિત્તં દ્વારટ્ટાલકયુત્તં, અન્તોસુવિભત્તવીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકસમ્પન્નં અન્તરાપણં, તં ‘‘વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ બહિદ્ધા ચોરા આગન્ત્વા પવિસિતું અસક્કોન્તા પબ્બતં આસજ્જ પટિહતા વિય ગચ્છન્તિ, એવમેવ પણ્ડિતો કુલપુત્તો અત્તનો વિપસ્સનાચિત્તં થિરં નગરસદિસં કત્વા ઠપેત્વા નગરે ઠિતો એકતોધારાદિનાનપ્પકારાવુધેન ચોરગણં વિય વિપસ્સનામયેન ચ અરિયમગ્ગમયેન ચ પઞ્ઞાવુધેન તંતંમગ્ગવજ્ઝં કિલેસમારં પટિબાહન્તો તં તં કિલેસમારં યોધેથ, પહરેય્યાથાતિ અત્થો. જિતઞ્ચ રક્ખેતિ જિતઞ્ચ ઉપ્પાદિતં તરુણવિપસ્સનં આવાસસપ્પાયઉતુસપ્પાયભોજનસપ્પાયપુગ્ગલસપ્પાયધમ્મસ્સવનસપ્પાયાદીનિ આસેવન્તો અન્તરન્તરા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય સુદ્ધચિત્તેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો રક્ખેય્ય.

અનિવેસનો સિયાતિ અનાલયો ભવેય્ય. યથા નામ યોધો સઙ્ગામસીસે બલકોટ્ઠકં કત્વા અમિત્તેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝન્તો છાતો વા પિપાસિતો વા હુત્વા સન્નાહે વા સિથિલે આવુધે વા પતિતે બલકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમિત્વા ભુઞ્જિત્વા પિવિત્વા સન્નહિત્વા આવુધં ગહેત્વા પુન નિક્ખમિત્વા યુજ્ઝન્તો પરસેનં મદ્દતિ, અજિતં જિનાતિ, જિતં રક્ખતિ. સો હિ સચે બલકોટ્ઠકે ઠિતો એવં વિસ્સમન્તો તં અસ્સાદેન્તો અચ્છેય્ય, રજ્જં પરહત્થગતં કરેય્ય, એવમેવ, ભિક્ખુ, પટિલદ્ધં તરુણવિપસ્સનં પુનપ્પુનં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય સુદ્ધચિત્તેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો રક્ખિતું સક્કોતિ, ઉત્તરિમગ્ગફલપટિલાભેન કિલેસમારં જિનાતિ. સચે પન સો સમાપત્તિમેવ અસ્સાદેતિ, સુદ્ધચિત્તેન પુનપ્પુનં સઙ્ખારે ન સમ્મસતિ, મગ્ગફલપટિવેધં કાતું ન સક્કોતિ. તસ્મા રક્ખિતબ્બયુત્તકં રક્ખન્તો અનિવેસનો સિયા, સમાપત્તિં નિવેસનં કત્વા તત્થ ન નિવેસેય્ય, આલયં ન કરેય્યાતિ અત્થો. ‘‘અદ્ધા તુમ્હેપિ એવં કરોથા’’તિ એવં સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા તથાગતસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં વણ્ણયન્તા થોમેન્તા વન્દન્તાવ આગચ્છિંસૂતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ છટ્ઠં.

૭. પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરવત્થુ

અચિરં વતયં કાયોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિતો, સો લદ્ધૂપસમ્પદો તિસ્સત્થેરો નામ અહોસિ. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે તસ્સ સરીરે રોગો ઉદપાદિ. સાસપમત્તિયો પિળકા ઉટ્ઠહિંસુ. તા અનુપુબ્બેન મુગ્ગમત્તા કલાયમત્તા કોલટ્ઠિમત્તા આમલકમત્તા બેળુવસલાટુમત્તા બેળુવમત્તા હુત્વા પભિજ્જિંસુ, સકલસરીરં છિદ્દાવછિદ્દં અહોસિ. પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરોત્વેવસ્સ નામં ઉદપાદિ. અથસ્સ અપરભાગે અટ્ઠીનિ ભિજ્જિંસુ. સો અપ્પટિજગ્ગિયો અહોસિ. નિવાસનપારુપનં પુબ્બલોહિતમક્ખિતં જાલપૂવસદિસં અહોસિ. સદ્ધિવિહારિકાદયો પટિજગ્ગિતું અસક્કોન્તા છડ્ડયિંસુ. સો અનાથો હુત્વા નિપજ્જિ.

બુદ્ધાનઞ્ચ નામ દ્વે વારે લોકવોલોકનં અવિજહિતં હોતિ. પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તા ચક્કવાળમુખવટ્ટિતો પટ્ઠાય ગન્ધકુટિઅભિમુખં ઞાણં કત્વા ઓલોકેન્તિ, સાયં ઓલોકેન્તા ગન્ધકુટિતો પટ્ઠાય બાહિરાભિમુખં ઞાણં કત્વા ઓલોકેન્તિ. તસ્મિં પન સમયે ભગવતો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરો પઞ્ઞાયિ. સત્થા તસ્સ ભિક્ખુનો અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા, ‘‘અયં સદ્ધિવિહારિકાદીહિ છડ્ડિતો, ઇદાનિસ્સ મં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પટિસરણં નત્થી’’તિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા વિહારચારિકં ચરમાનો વિય અગ્ગિસાલં ગન્ત્વા ઉક્ખલિં ધોવિત્વા ઉદકં દત્વા ઉદ્ધનં આરોપેત્વા ઉદકસ્સ તત્તભાવં આગમયમાનો અગ્ગિસાલાયમેવ અટ્ઠાસિ. તત્તભાવં જાનિત્વા ગન્ત્વા તસ્સ ભિક્ખુનો નિપન્નમઞ્ચકોટિયં ગણ્હિ, તદા ભિક્ખૂ ‘‘અપેથ, ભન્તે, મયં ગણ્હિસ્સામા’’તિ મઞ્ચકં ગહેત્વા અગ્ગિસાલં આનયિંસુ. સત્થા અમ્બણં આહરાપેત્વા ઉણ્હોદકં આસિઞ્ચિત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ તસ્સ પારુપનં ગાહાપેત્વા ઉણ્હોદકે મદ્દાપેત્વા મન્દાતપે વિસ્સજ્જાપેસિ. અથસ્સ સન્તિકે ઠત્વા સરીરં ઉણ્હોદકેન તેમેત્વા ઘંસિત્વા ન્હાપેસિ, તસ્સ નહાનપરિયોસાને પારુપનં સુક્ખિ. અથ નં તં નિવાસાપેત્વા નિવત્થકાસાવં ઉદકે મદ્દાપેત્વા આતપે વિસ્સજ્જાપેસિ. અથસ્સ ગત્તે ઉદકે છિન્નમત્તે તમ્પિ સુક્ખિ. સો એકં કાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા સલ્લહુકસરીરો એકગ્ગચિત્તો મઞ્ચકે નિપજ્જિ. સત્થા તસ્સ ઉસ્સીસકે ઠત્વા, ‘‘ભિક્ખુ અયં તવ કાયો અપેતવિઞ્ઞાણો નિરુપકારો હુત્વા કલિઙ્ગરં વિય પથવિયં સેસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૧. ‘‘અચિરં વતયં કાયો, પથવિં અધિસેસ્સતિ;

છુદ્ધો અપેતવિઞ્ઞાણો, નિરત્થંવ કલિઙ્ગર’’ન્તિ.

તત્થ અચિરં વતાતિ ભિક્ખુ ન ચિરસ્સેવ અયં કાયો પથવિં અધિસેસ્સતિ, ઇમિસ્સા પકતિસયનેન સયિતાય પથવિયા ઉપરિ સયિસ્સતિ. છુદ્ધોતિ અપવિદ્ધો, અપગતવિઞ્ઞાણતાય તુચ્છો હુત્વા સેસ્સતીતિ દસ્સેતિ. યથા કિં? નિરત્થંવ કલિઙ્ગરં નિરુપકારં નિરત્થકં કટ્ઠખણ્ડં વિય. દબ્બસમ્ભારત્થિકા હિ મનુસ્સા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઉજુકં ઉજુકસણ્ઠાનેન વઙ્કં વઙ્કસણ્ઠાનેન છિન્દિત્વા દબ્બસમ્ભારં ગણ્હન્તિ, અવસેસં પન સુસિરઞ્ચ પૂતિકઞ્ચ અસારકઞ્ચ ગણ્ઠિજાતઞ્ચ છિન્દિત્વા તત્થેવ છડ્ડેન્તિ. અઞ્ઞે દબ્બસમ્ભારત્થિકા આગન્ત્વા તં ગહેતારો નામ નત્થિ, ઓલોકેત્વા અત્તનો ઉપકારકમેવ ગણ્હન્તિ, ઇતરં પથવીગતમેવ હોતિ. તં પન તેન તેન ઉપાયેન મઞ્ચપટિપાદકં વા પાદકથલિકં વા ફલકપીઠં વા કાતું સક્કાપિ ભવેય્ય. ઇમસ્મિં પન અત્તભાવે દ્વત્તિંસાય કોટ્ઠાસેસુ એકકોટ્ઠાસોપિ મઞ્ચપટિપાદકાદિવસેન અઞ્ઞેન વા ઉપકારમુખેન ગય્હૂપગો નામ નત્થિ, કેવલં નિરત્થંવ કલિઙ્ગરં અયં કાયો અપગતવિઞ્ઞાણો કતિપાહેનેવ પથવિયં સેસ્સતીતિ.

દેસનાવસાને પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ, અઞ્ઞેપિ બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું. થેરોપિ અરહત્તં પત્વાવ પરિનિબ્બાયિ. સત્થા તસ્સ સરીરકિચ્ચં કારાપેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં કારાપેસિ. ભિક્ખૂ સત્થારં પુચ્છિંસુ – ‘‘ભન્તે, પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરો કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘પરિનિબ્બુતો, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘ભન્તે, એવરૂપસ્સ પન અરહત્તૂપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો કિં કારણા ગત્તં પુતિકં જાતં, કિં કારણા અટ્ઠીનિ ભિન્નાનિ, કિમસ્સ કારણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયભાવં પત્ત’’ન્તિ? ‘‘ભિક્ખવે, સબ્બમેતં એતસ્સ અત્તના કતકમ્મેનેવ નિબ્બત્ત’’ન્તિ. ‘‘કિં પન તેન, ભન્તે, કત’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથા’’તિ અતીતં આહરિ –

અયં કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે સાકુણિકો હુત્વા બહૂ સકુણે વધિત્વા ઇસ્સરજનં ઉપટ્ઠહિ. તેસં દિન્નાવસેસે વિક્કિણાતિ, ‘‘વિક્કિતાવસેસા મારેત્વા ઠપિતા પૂતિકા ભવિસ્સન્તી’’તિ યથા ઉપ્પતિતું ન સક્કોન્તિ, તથા તેસં જઙ્ઘટ્ઠીનિ ચ પક્ખટ્ઠીનિ ચ ભિન્દિત્વા રાસિં કત્વા ઠપેતિ, તે પુનદિવસે વિક્કિણાતિ. અતિબહૂનં પન લદ્ધકાલે અત્તનોપિ અત્થાય પચાપેતિ. તસ્સેકદિવસં રસભોજને પક્કે એકો ખીણાસવો પિણ્ડાય ચરન્તો ગેહદ્વારે અટ્ઠાસિ. સો થેરં દિસ્વા ચિત્તં પસાદેત્વા, ‘‘મયા બહૂ પાણા મારેત્વા ખાદિતા, અય્યો ચ મે ગેહદ્વારે ઠિતો, અન્તોગેહે ચ રસભોજનં સંવિજ્જતિ, પિણ્ડપાતમસ્સ દસ્સામી’’તિ તસ્સ પત્તં આદાય પૂરેત્વા રસપિણ્ડપાતં દત્વા થેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ મત્થકં પાપુણેય્ય’’ન્તિ આહ. થેરો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. ‘‘ભિક્ખવે, તદા કતકમ્મવસેનેતં તિસ્સસ્સ નિપ્ફન્નં, સકુણાનં અટ્ઠિભેદનનિસ્સન્દેન તિસ્સસ્સ ગત્તઞ્ચ પૂતિકં જાતં, અટ્ઠીનિ ચ ભિન્નાનિ, ખીણાસવસ્સ રસપિણ્ડપાતદાનનિસ્સન્દેન અરહત્તં પત્તો’’તિ.

પૂતિગત્તતિસ્સત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. નન્દગોપાલકવત્થુ

દિસો દિસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કોસલજનપદે નન્દગોપાલકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો નન્દો નામ ગોપાલકો ગોયૂથં રક્ખતિ અડ્ઢો મહદ્ધનો મહાભોગો. સો કિર યથા કેણિયો જટિલો પબ્બજ્જાવેસેન, એવં ગોપાલકત્તેન રાજબલિં પરિહરન્તો અત્તનો કુટુમ્બં રક્ખતિ. સો કાલેન કાલં પઞ્ચ ગોરસે આદાય અનાથપિણ્ડિકસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા સત્થારં પસ્સતિ, ધમ્મં સુણાતિ, અત્તનો વસનટ્ઠાનં આગમનત્થાય સત્થારં યાચતિ. સત્થા તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો આગન્ત્વા પરિપક્કભાવં ઞત્વા એકદિવસં મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ચારિકં ચરન્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ તસ્સ વસનટ્ઠાનાસન્ને અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. નન્દો સત્થુ સન્તિકં અગન્ત્વા વન્દિત્વા પટિસન્થારં કત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્થાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પણીતં પઞ્ચગોરસદાનં અદાસિ. સત્તમે દિવસે સત્થા અનુમોદનં કત્વા દાનકથાદિભેદં અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. કથાપરિયોસાને નન્દગોપાલકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય સત્થુ પત્તં ગહેત્વા સત્થારં અનુગચ્છન્તો દૂરં ગન્ત્વા, ‘‘તિટ્ઠ, ઉપાસકા’’તિ નિવત્તિયમાનો વન્દિત્વા નિવત્તિ. અથ નં એકો લુદ્દકો વિજ્ઝિત્વા મારેસિ. પચ્છતો આગચ્છન્તા ભિક્ખૂ નં દિસ્વા ગન્ત્વા સત્થારં આહંસુ – ‘‘નન્દો, ભન્તે, ગોપાલકો તુમ્હાકં ઇધાગતત્તા મહાદાનં દત્વા અનુગન્ત્વા નિવત્તેન્તો મારિતો, સચે તુમ્હે નાગચ્છિસ્સથ, નાસ્સ મરણં અભવિસ્સા’’તિ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, મયિ આગતેપિ અનાગતેપિ તસ્સ ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસા ચ ગચ્છન્તસ્સાપિ મરણતો મુચ્ચનૂપાયો નામ નત્થિ. યઞ્હિ નેવ ચોરા, ન વેરિનો કરોન્તિ, તં ઇમેસં સત્તાનં અન્તોપદુટ્ઠં મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તમેવ કરોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૨. ‘‘દિસો દિસં યં તં કયિરા, વેરી વા પન વેરિનં;

મિચ્છાપણિહિતં ચિત્તં, પાપિયો નં તતો કરે’’તિ.

તત્થ દિસો દિસન્તિ ચોરો ચોરં. ‘‘દિસ્વા’’તિ પાઠસેસો. યં તં કયિરાતિ યં તં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકો એકસ્સ મિત્તદુબ્ભી ચોરો પુત્તદારખેત્તવત્થુ ગોમહિંસાદીસુ અપરજ્ઝન્તો યસ્સ અપરજ્ઝતિ, તમ્પિ તથેવ અત્તનિ અપરજ્ઝન્તં ચોરં દિસ્વા, વેરિ વા પન કેનચિદેવ કારણેન બદ્ધવેરં વેરિં દિસ્વા અત્તનો કક્ખળતાય દારુણતાય યં તં તસ્સ અનયબ્યસનં કરેય્ય, પુત્તદારં વા પીળેય્ય, ખેત્તાદીનિ વા નાસેય્ય, જીવિતા વા પન નં વોરોપેય્ય, દસસુ અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતત્તા મિચ્છાપહિણિતં ચિત્તં પાપિયો નં તતો કરે તં પુરિસં તતો પાપતરં કરેય્ય. વુત્તપ્પકારેહિ, દિસો દિસસ્સ વા વેરી વેરિનો વા ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખં વા ઉપ્પાદેય્ય, જીવિતક્ખયં વા કરેય્ય. ઇદં પન અકુસલકમ્મપથેસુ મિચ્છાઠપિતં ચિત્તં દિટ્ઠેવ ધમ્મે અનયબ્યસનં પાપેતિ, અત્તભાવસતસહસ્સેસુપિ ચતૂસુ અપાયેસુ ખિપિત્વા સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેતીતિ.

દેસનાપરિયોસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. મહાજનસ્સ સાત્થિકા દેસના જાતા. ઉપાસકેન પન ભવન્તરે કતકમ્મં ભિક્ખૂહિ ન પુચ્છિતં, તસ્મા સત્થારા ન કથિતન્તિ.

નન્દગોપાલકવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સોરેય્યત્થેરવત્થુ

ન તં માતા પિતા કયિરાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો સોરેય્યત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

વત્થુ સોરેય્યનગરે સમુટ્ઠિતં, સાવત્થિયં નિટ્ઠાપેસિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે સાવત્થિયં વિહરન્તે સોરેય્યનગરે સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તો એકેન સહાયકેન સદ્ધિં સુખયાનકે નિસીદિત્વા મહન્તેન પરિવારેન ન્હાનત્થાય નગરા નિક્ખમિ. તસ્મિં ખણે મહાકચ્ચાયનત્થેરો સોરેય્યનગરં પિણ્ડાય પવિસિતુકામો હુત્વા બહિનગરે સઙ્ઘાટિં પારુપતિ. થેરસ્સ ચ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં. સોરેય્યસેટ્ઠિપુત્તો તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો વત અયં વા થેરો મમ ભરિયા ભવેય્ય, મમ વા ભરિયાય સરીરવણ્ણો એતસ્સ સરીરવણ્ણો વિય ભવેય્યા’’તિ. તસ્સ ચિન્તિતમત્તેયેવ પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુરહોસિ. સો લજ્જમાનો યાનકા ઓરુય્હ પલાયિ. પરિજનો તં અસઞ્જાનન્તો ‘‘કિમેત’’ન્તિ આહ. સાપિ તક્કસિલમગ્ગં પટિપજ્જિ. સહાયકોપિસ્સા ઇતો ચિતો ચ વિચરિત્વાપિ નાદ્દસ. સબ્બે ન્હાયિત્વા ગેહં અગમિંસુ. ‘‘કહં સેટ્ઠિપુત્તો’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘ન્હત્વા આગતો ભવિસ્સતીતિ મઞ્ઞિમ્હા’’તિ વદિંસુ. અથસ્સ માતાપિતરો તત્થ તત્થ પરિયેસિત્વા અપસ્સન્તા રોદિત્વા પરિદેવિત્વા, ‘‘મતો ભવિસ્સતી’’તિ મતકભત્તં અદંસુ. સા એકં તક્કસિલગામિં સત્થવાહં દિસ્વા યાનકસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અનુબન્ધિ.

અથ નં મનુસ્સા દિસ્વા, ‘‘અમ્હાકં યાનકસ્સ પચ્છતો પચ્છતો અનુગચ્છતિ, મયં ‘કસ્સેસા દારિકા’તિ તં ન જાનામા’’તિ વદિંસુ. સાપિ ‘‘તુમ્હે અત્તનો યાનકં પાજેથ, અહં પદસા ગમિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તી અઙ્ગુલિમુદ્દિકં દત્વા એકસ્મિં યાનકે ઓકાસં કારેસિ. મનુસ્સા ચિન્તયિંસુ – ‘‘તક્કસિલનગરે અમ્હાકં સેટ્ઠિપુત્તસ્સ ભરિયા નત્થિ, તસ્સ આચિક્ખિસ્સામ, મહાપણ્ણાકારો નો ભવિસ્સતી’’તિ. તે ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘સામિ, અમ્હેહિ તુમ્હાકં એકં ઇત્થિરતનં આનીત’’ન્તિ આહંસુ. સો તં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા અત્તનો વયાનુરૂપં અભિરૂપં પાસાદિકં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો ગેહે અકાસિ. પુરિસા હિ ઇત્થિયો, ઇત્થિયો વા પુરિસા અભૂતપુબ્બા નામ નત્થિ. પુરિસા હિ પરસ્સ દારેસુ અતિચરિત્વા કાલં કત્વા બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા મનુસ્સજાતિં આગચ્છન્તા અત્તભાવસતે ઇત્થિભાવં આપજ્જન્તિ.

આનન્દત્થેરોપિ કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતપારમી અરિયસાવકો સંસારે સંસરન્તો એકસ્મિં અત્તભાવે કમ્મારકુલે નિબ્બત્તો. પરદારકમ્મં કત્વા નિરયે પચ્ચિત્વા પક્કાવસેસેન ચુદ્દસસુ અત્તભાવેસુ પુરિસસ્સ પાદપરિચારિકા ઇત્થી અહોસિ, સત્તસુ અત્તભાવેસુ બીજુદ્ધરણં પાપુણિ. ઇત્થિયો પન દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા ઇત્થિભાવે છન્દં વિરાજેત્વા, ‘‘ઇદં નો પુઞ્ઞં પુરિસત્તભાવપટિલાભાય સંવત્તતૂ’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠહિત્વા કાલં કત્વા પુરિસત્તભાવં પટિલભન્તિ, પતિદેવતા હુત્વા સામિકે સમ્માપટિપત્તિવસેનાપિ પુરિસત્તભાવં પટિલભન્તેવ.

અયં પન સેટ્ઠિપુત્તો થેરે અયોનિસો ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ઇત્થિભાવં પટિલભિ. તક્કસિલાયં સેટ્ઠિપુત્તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય પન તસ્સા કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. સા દસમાસચ્ચયેન પુત્તં લભિત્વા તસ્સ પદસા ગમનકાલે અપરમ્પિ પુત્તં પટિલભિ. એવમસ્સા કુચ્છિયં વુત્થા દ્વે, સોરેય્યનગરે તં પટિચ્ચ નિબ્બત્તા દ્વેતિ ચત્તારો પુત્તા અહેસું. તસ્મિં કાલે સોરેય્યનગરતો તસ્સા સહાયકો સેટ્ઠિપુત્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ તક્કસિલં ગન્ત્વા સુખયાનકે નિસિન્નો નગરં પાવિસિ. અથ નં સા ઉપરિપાસાદતલે વાતપાનં વિવરિત્વા અન્તરવીથિં ઓલોકયમાના ઠિતા દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા દાસિં પેસેત્વા પક્કોસાપેત્વા મહાતલે નિસીદાપેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં અકાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇતો પુબ્બે અમ્હેહિ ન દિટ્ઠપુબ્બા, અથ ચ પન નો મહન્તં સક્કારં કરોસિ, જાનાસિ ત્વં અમ્હે’’તિ. ‘‘આમ, સામિ, જાનામિ, નનુ તુમ્હે સોરેય્યનગરવાસિનો’’તિ? ‘‘આમ, ભદ્દે’’તિ. સા માતાપિતૂનઞ્ચ ભરિયાય ચ પુત્તાનઞ્ચ અરોગભાવં પુચ્છિ. ઇતરો ‘‘આમ, ભદ્દે, અરોગા’’તિ વત્વા ‘‘જાનાસિ ત્વં એતે’’તિ આહ. ‘‘આમ સામિ, જાનામિ. તેસં એકો પુત્તો અત્થિ, સો કહં, સામી’’તિ? ‘‘ભદ્દે, મા એતં કથેહિ, મયં તેન સદ્ધિં એકદિવસં સુખયાનકે નિસીદિત્વા ન્હાયિતું નિક્ખન્તા નેવસ્સ ગતિં જાનામ, ઇતો ચિતો ચ વિચરિત્વા તં અદિસ્વા માતાપિતૂનં આરોચયિમ્હા, તેપિસ્સ રોદિત્વા કન્દિત્વા પેતકિચ્ચં કિરિંસૂ’’તિ. ‘‘અહં સો, સામી’’તિ. ‘‘અપેહિ, ભદ્દે, કિં કથેસિ મય્હં સહાયો દેવકુમારો વિય એકો પુરિસો’’તિ? ‘‘હોતુ, સામિ, અહં સો’’તિ. ‘‘અથ ઇદં કિં નામા’’તિ? ‘‘તં દિવસં તે અય્યો મહાકચ્ચાયનત્થેરો દિટ્ઠો’’તિ? ‘‘આમ, દિટ્ઠો’’તિ. અહં અય્યં મહાકચ્ચાયનત્થેરં ઓલોકેત્વા, ‘‘અહો વત અયં વા થેરો મમ ભરિયા ભવેય્ય, એતસ્સ વા સરીરવણ્ણો વિય મમ ભરિયાય સરીરવણ્ણો ભવેય્યા’’તિ ચિન્તેસિં. ચિન્તિતક્ખણેયેવ મે પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવિ. અથાહં લજ્જમાના કસ્સચિ કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કુણિત્વા તતો પલાયિત્વા ઇધાગતા, સામીતિ.

‘‘અહો વત તે ભારિયં કમ્મં કતં, કસ્મા મય્હં નાચિક્ખિ, અપિચ પન તે થેરો ખમાપિતો’’તિ? ‘‘ન ખમાપિતો, સામિ. જાનાસિ પન ત્વં કહં થેરો’’તિ? ‘‘ઇમમેવ નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ. ‘‘સચે પિણ્ડાય ચરન્તો ઇધાગચ્છેય્ય, અહં મમ અય્યસ્સ ભિક્ખાહારં દદેય્યં, સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ સીઘં સક્કારં કરોહિ, અમ્હાકં અય્યં ખમાપેસ્સામા’’તિ સો થેરસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો, ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘નનુ ત્વં, સેટ્ઠિપુત્ત, આગન્તુકોસી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા અમ્હાકં આગન્તુકભાવં પુચ્છથ, સ્વે મે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. થેરો અધિવાસેસિ, ગેહેપિ થેરસ્સ મહાસક્કારો પટિયત્તો. થેરો પુનદિવસે તં ગેહદ્વારં અગમાસિ. અથ નં નિસીદાપેત્વા પણીતેનાહારેન પરિવિસિત્વા સેટ્ઠિપુત્તો તં ઇત્થિં ગહેત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, મય્હં સહાયિકાય ખમથા’’તિ આહ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ? ‘‘અયં, ભન્તે, પુબ્બે મય્હં પિયસહાયકો હુત્વા તુમ્હે ઓલોકેત્વા એવં નામ ચિન્તેસિ, અથસ્સ પુરિસલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, ઇત્થિલિઙ્ગં પાતુભવિ, ખમથ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉટ્ઠહથ, ખમામિ વો અહ’’ન્તિ. થેરેન ‘‘ખમામી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ ઇત્થિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ, પુરિસલિઙ્ગં પાતુભવિ.

પુરિસલિઙ્ગે પાતુભૂતમત્તેયેવ તં તક્કસિલાય સેટ્ઠિપુત્તો આહ – ‘‘સમ્મ સહાયક, ઇમે દ્વે દારકા તવ કુચ્છિયં વુત્થત્તા મં પટિચ્ચ નિબ્બત્તત્તા ઉભિન્નમ્પિનો પુત્તા એવ, ઇધેવ વસિસ્સામ, મા ઉક્કણ્ઠી’’તિ. ‘‘સમ્મ, અહં એકેનત્તભાવેન પઠમં પુરિસો હુત્વા ઇત્થિભાવં પત્વા પુન પુરિસો જાતોતિ વિપ્પકારપ્પત્તો, પઠમં મં પટિચ્ચ દ્વે પુત્તા નિબ્બત્તા, ઇદાનિ મે કુચ્છિતો દ્વે પુત્તા નિક્ખન્તા, સ્વાહં એકેનત્તભાવેન વિપ્પકારપ્પત્તો, પુન ‘ગેહે વસિસ્સતી’તિ સઞ્ઞં મા કરિ, અહં મમ અય્યસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામિ. ઇમે દ્વે દારકા તવ ભારાતિ, ઇમેસુ મા પમજ્જી’’તિ વત્વા પુત્તે સીસે પરિચુમ્બિત્વા પરિમજ્જિત્વા ઉરે નિપજ્જાપેત્વા પિતુ નિય્યાદેત્વા નિક્ખમિત્વા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજ્જં યાચિ. થેરોપિ નં પબ્બાજેત્વા ઉપસમ્પાદેત્વા ગણ્હિત્વાવ ચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં અગમાસિ. તસ્સ સોરેય્યત્થેરોતિ નામં અહોસિ. જનપદવાસિનો તં પવત્તિં ઞત્વા સઙ્ખુભિત્વા કોતૂહલજાતા તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિંસુ – ‘‘એવં કિર, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમ, આવુસો’’તિ. ‘‘ભન્તે, એવરૂપમ્પિ કારણં નામ હોતિ’’? ‘‘તુમ્હાકં કુચ્છિયં કિર દ્વે પુત્તા નિબ્બત્તા, તુમ્હે પટિચ્ચ દ્વે જાતા, તેસં વો કતરેસુ બલવસિનેહો હોતી’’તિ? ‘‘કુચ્છિયં વુત્થકેસુ, આવુસો’’તિ. આગતાગતા નિબદ્ધં તથેવ પુચ્છિંસુ.

થેરો ‘‘કુચ્છિયં વુત્તકેસુ એવ સિનેહો બલવા’’તિ પુનપ્પુનં કથેન્તો હરાયમાનો એકોવ નિસીદતિ, એકોવ તિટ્ઠતિ. સો એવં એકત્તૂપગતો અત્તભાવે ખયવયં સમુટ્ઠાપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અથ નં આગતાગતા પુચ્છન્તિ – ‘‘ભન્તે, એવં કિર નામ અહોસી’’તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કતરેસુ સિનેહો બલવા’’તિ? ‘‘મય્હં કત્થચિ સિનેહો નામ નત્થી’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘અયં અભૂતં કથેસિ, પુરિમદિવસેસુ ‘કુચ્છિયં વુત્થપુત્તેસુ સિનેહો બલવા’તિ વત્વા ઇદાનિ ‘મય્હં કત્થચિ સિનેહો નત્થી’તિ વદતિ, અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, ભન્તે’’તિ આહંસુ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ, મમ પુત્તસ્સ સમ્માપણિહિતેન ચિત્તેન મગ્ગસ્સ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ન કત્થચિ સિનેહો જાતો, યં સમ્પત્તિં નેવ માતા, ન પિતા કાતું સક્કોતિ, તં ઇમેસં સત્તાનં અબ્ભન્તરે પવત્તં સમ્માપણિહિતં ચિત્તમેવ દેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૪૩. ‘‘ન તં માતા પિતા કયિરા, અઞ્ઞે વાપિ ચ ઞાતકા;

સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ.

તત્થન તન્તિ તં કારણં નેવ માતા કરેય્ય, ન પિતા, ન અઞ્ઞે ઞાતકા. સમ્માપણિહિતન્તિ દસસુ કુસલકમ્મપથેસુ સમ્મા ઠપિતં. સેય્યસો નં તતો કરેતિ તતો કારણતો સેય્યસો નં વરતરં ઉત્તરિતરં કરેય્ય, કરોતીતિ અત્થો. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં ધનં દદમાના એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે કમ્મં અકત્વા સુખેન જીવિકકપ્પનં ધનં દાતું સક્કોન્તિ. વિસાખાય માતાપિતરોપિ તાવ મહદ્ધના મહાભોગા, તસ્સા એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખેન જીવિકકપ્પનં ધનં અદંસુ. ચતૂસુ પન દીપેસુ ચક્કવત્તિસિરિં દાતું સમત્થા માતાપિતરોપિ નામ પુત્તાનં નત્થિ, પગેવ દિબ્બસમ્પત્તિં વા પઠમજ્ઝાનાદિસમ્પત્તિં વા, લોકુત્તરસમ્પત્તિદાને કથાવ નત્થિ, સમ્માપણિહિતં પન ચિત્તં સબ્બમ્પેતં સમ્પત્તિં દાતું સક્કોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પત્તા. દેસના મહાજનસ્સ સાત્થિકા જાતાતિ.

સોરેય્યત્થેરવત્થુ નવમં.

ચિત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયો વગ્ગો.