૬. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

કુમ્ભૂપમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો આરદ્ધવિપસ્સકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, ‘‘સમણધમ્મં કરિસ્સામા’’તિ યોજનસતમગ્ગં ગન્ત્વા એકં મહાવાસગામં અગમંસુ. અથ તે મનુસ્સા દિસ્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા પણીતેહિ યાગુભત્તાદીહિ પરિવિસિત્વા, ‘‘કહં, ભન્તે, ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘યથાફાસુકટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, ઇમં તેમાસં ઇધેવ વસથ, મયમ્પિ તુમ્હાકં સન્તિકે સરણેસુ પતિટ્ઠાય પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિસ્સામા’’તિ યાચિત્વા તેસં અધિવાસનં વિદિત્વા, ‘‘અવિદૂરે ઠાને મહન્તો વનસણ્ડો અત્થિ, એત્થ વસથ, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસું. ભિક્ખૂ તં વનસણ્ડં પવિસિંસુ. તસ્મિં વનસણ્ડે અધિવત્થા દેવતા ‘‘સીલવન્તો, અય્યા, ઇમં વનસણ્ડં અનુપ્પત્તા, અયુત્તં ખો પન અસ્માકં અય્યેસુ ઇધ વસન્તેસુ પુત્તદારે ગહેત્વા રુક્ખે અભિરુય્હ વસિતુ’’ન્તિ રુક્ખતો ઓતરિત્વા ભૂમિયં નિસીદિત્વા ચિન્તયિંસુ, ‘‘અય્યા, ઇમસ્મિં ઠાને અજ્જેકરત્તિં વસિત્વા અદ્ધા સ્વે ગમિસ્સન્તી’’તિ. ભિક્ખૂપિ પુનદિવસે અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પુન તમેવ વનસણ્ડં આગમિંસુ. દેવતા ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘો સ્વાતનાય કેનચિ નિમન્તિતો ભવિસ્સતિ, તસ્મા પુનાગચ્છતિ, અજ્જ ગમનં ન ભવિસ્સતિ, સ્વે ગમિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ ઇમિના ઉપાયેન અડ્ઢમાસમત્તં ભૂમિયમેવ અચ્છિંસુ.

તતો ચિન્તયિંસુ – ‘‘ભદન્તા ઇમં તેમાસં ઇધેવ મઞ્ઞે વસિસ્સન્તિ, ઇધેવ ખો પન ઇમેસુ વસન્તેસુ અમ્હાકં રુક્ખે અભિરુહિત્વા નિસીદિતુમ્પિ ન યુત્તં, તેમાસં પુત્તદારે ગહેત્વા ભૂમિયં નિસીદનટ્ઠાનાનિપિ દુક્ખાનિ, કિઞ્ચિ કત્વા ઇમે ભિક્ખૂ પલાપેતું વટ્ટતી’’તિ. તા તેસુ તેસુ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ ચેવ ચઙ્કમનકોટીસુ ચ છિન્નસીસાનિ કબન્ધાનિ દસ્સેતું અમનુસ્સસદ્દઞ્ચ ભાવેતું આરભિંસુ. ભિક્ખૂનં ખિપિતકાસાદયો રોગા પવત્તિંસુ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ‘‘તુય્હં, આવુસો, કિં રુજ્જતી’’તિ પુચ્છન્તા, ‘‘મય્હં ખિપિતરોગો, મય્હં કાસો’’તિ વત્વા, ‘‘આવુસો, અહં અજ્જ ચઙ્કમનકોટિયં છિન્નસીસં અદ્દસં, અહં રત્તિટ્ઠાને કબન્ધં અદ્દસં, અહં દિવાટ્ઠાને અમનુસ્સસદ્દં અસ્સોસિં, પરિવજ્જેતબ્બયુત્તકમિદં ઠાનં, અમ્હાકં ઇધ અફાસુકં અહોસિ, સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કિં, ભિક્ખવે, તસ્મિં ઠાને વસિતું ન સક્ખિસ્સથા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અમ્હાકં તસ્મિં ઠાને વસન્તાનં એવરૂપાનિ ભેરવારમ્મણાનિ ઉપટ્ઠહન્તિ, એવરૂપં અફાસુકં હોતિ, તેન મયં ‘વજ્જેતબ્બયુત્તકમિદં ઠાન’ન્તિ તં છડ્ડેત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં આગતા’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, તત્થેવ તુમ્હાકં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘ન સક્કા, ભન્તે’’તિ. ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે આવુધં અગ્ગહેત્વા ગતા, ઇદાનિ આવુધં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ. ‘‘કતરાવુધં, ભન્તે’’તિ? સત્થા ‘‘અહં આવુધં વો દસ્સામિ, મયા દિન્નં આવુધં ગહેત્વા ગચ્છથા’’તિ વત્વા –

‘‘કરણીયમત્થકુસલેન, યન્ત સન્તં પદં અભિસમેચ્ચ;

સક્કો ઉજૂ ચ સુહુજૂ ચ, સુવચો ચસ્સ મુદુ અનતિમાની’’તિ. (ખુ. પા. ૯.૧; સુ. નિ. ૧૪૩) –

સકલં મેત્તસુત્તં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇમં તુમ્હે બહિ વિહારસ્સ વનસણ્ડતો પટ્ઠાય સજ્ઝાયન્તા અન્તોવિહારં પવિસેય્યાથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે સત્થારં વન્દિત્વા નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન તં ઠાનં પત્વા બહિવિહારે ગણસજ્ઝાયં કત્વા સજ્ઝાયમાના વનસણ્ડં પવિસિંસુ. સકલવનસણ્ડે દેવતા મેત્તચિત્તં પટિલભિત્વા તેસં પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા પત્તચીવરપટિગ્ગહણં આપુચ્છિંસુ, હત્થપાદસમ્બાહનં આપુચ્છિંસુ, તેસં તત્થ તત્થ આરક્ખં સંવિદહિંસુ, પક્કધૂપનતેલં વિય સન્નિસિન્ના અહેસું. કત્થચિ અમનુસ્સસદ્દો નામ નાહોસિ. તેસં ભિક્ખૂનં ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. તે રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્ના વિપસ્સનાય ચિત્તં ઓતારેત્વા અત્તનિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા, ‘‘અયં અત્તભાવો નામ ભિજ્જનકટ્ઠેન અથાવરટ્ઠેન કુલાલભાજનસદિસો’’તિ વિપસ્સનં વડ્ઢયિંસુ. સમ્માસમ્બુદ્ધો ગન્ધકુટિયા નિસિન્નોવ તેસં વિપસ્સનાય આરદ્ધભાવં ઞત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘એવમેવ, ભિક્ખવે, અયં અત્તભાવો નામ ભિજ્જનકટ્ઠેન અથાવરટ્ઠેન કુલાલભાજનસદિસો એવા’’તિ વત્વા ઓભાસં ફરિત્વા યોજનસતે ઠિતોપિ અભિમુખે નિસિન્નો વિય છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેત્વા દિસ્સમાનેન રૂપેન ઇમં ગાથમાહ –

૪૦. ‘‘કુમ્ભૂપમં કાયમિંમ વિદિત્વા, નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વા;

યોધેથ મારં પઞ્ઞાવુધેન, જિતઞ્ચ રક્ખે અનિવેસનો સિયા’’તિ.

તત્થ કુમ્ભૂપમન્તિ અબલદુબ્બલટ્ઠેન અનદ્ધનિયતાવકાલિકટ્ઠેન ઇમં કેસાદિસમૂહસઙ્ખાતં કાયં કુમ્ભૂપમં કુલાલભાજનસદિસં વિદિત્વા. નગરૂપમં ચિત્તમિદં ઠપેત્વાતિ નગરં નામ બહિદ્ધા થિરં હોતિ, ગમ્ભીરપરિખં પાકારપરિક્ખિત્તં દ્વારટ્ટાલકયુત્તં, અન્તોસુવિભત્તવીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકસમ્પન્નં અન્તરાપણં, તં ‘‘વિલુમ્પિસ્સામા’’તિ બહિદ્ધા ચોરા આગન્ત્વા પવિસિતું અસક્કોન્તા પબ્બતં આસજ્જ પટિહતા વિય ગચ્છન્તિ, એવમેવ પણ્ડિતો કુલપુત્તો અત્તનો વિપસ્સનાચિત્તં થિરં નગરસદિસં કત્વા ઠપેત્વા નગરે ઠિતો એકતોધારાદિનાનપ્પકારાવુધેન ચોરગણં વિય વિપસ્સનામયેન ચ અરિયમગ્ગમયેન ચ પઞ્ઞાવુધેન તંતંમગ્ગવજ્ઝં કિલેસમારં પટિબાહન્તો તં તં કિલેસમારં યોધેથ, પહરેય્યાથાતિ અત્થો. જિતઞ્ચ રક્ખેતિ જિતઞ્ચ ઉપ્પાદિતં તરુણવિપસ્સનં આવાસસપ્પાયઉતુસપ્પાયભોજનસપ્પાયપુગ્ગલસપ્પાયધમ્મસ્સવનસપ્પાયાદીનિ આસેવન્તો અન્તરન્તરા સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય સુદ્ધચિત્તેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો રક્ખેય્ય.

અનિવેસનો સિયાતિ અનાલયો ભવેય્ય. યથા નામ યોધો સઙ્ગામસીસે બલકોટ્ઠકં કત્વા અમિત્તેહિ સદ્ધિં યુજ્ઝન્તો છાતો વા પિપાસિતો વા હુત્વા સન્નાહે વા સિથિલે આવુધે વા પતિતે બલકોટ્ઠકં પવિસિત્વા વિસ્સમિત્વા ભુઞ્જિત્વા પિવિત્વા સન્નહિત્વા આવુધં ગહેત્વા પુન નિક્ખમિત્વા યુજ્ઝન્તો પરસેનં મદ્દતિ, અજિતં જિનાતિ, જિતં રક્ખતિ. સો હિ સચે બલકોટ્ઠકે ઠિતો એવં વિસ્સમન્તો તં અસ્સાદેન્તો અચ્છેય્ય, રજ્જં પરહત્થગતં કરેય્ય, એવમેવ, ભિક્ખુ, પટિલદ્ધં તરુણવિપસ્સનં પુનપ્પુનં સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય સુદ્ધચિત્તેન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો રક્ખિતું સક્કોતિ, ઉત્તરિમગ્ગફલપટિલાભેન કિલેસમારં જિનાતિ. સચે પન સો સમાપત્તિમેવ અસ્સાદેતિ, સુદ્ધચિત્તેન પુનપ્પુનં સઙ્ખારે ન સમ્મસતિ, મગ્ગફલપટિવેધં કાતું ન સક્કોતિ. તસ્મા રક્ખિતબ્બયુત્તકં રક્ખન્તો અનિવેસનો સિયા, સમાપત્તિં નિવેસનં કત્વા તત્થ ન નિવેસેય્ય, આલયં ન કરેય્યાતિ અત્થો. ‘‘અદ્ધા તુમ્હેપિ એવં કરોથા’’તિ એવં સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાયેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા તથાગતસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં વણ્ણયન્તા થોમેન્તા વન્દન્તાવ આગચ્છિંસૂતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ છટ્ઠં.