૨. અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ

દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

કોસલરઞ્ઞો કિર વિજિતે પબ્બતપાદે માતિકગામો નામ એકો ઘનવાસો ગામો અહોસિ. અથેકદિવસં સટ્ઠિમત્તા ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા તં ગામં ગન્ત્વા પિણ્ડાય પવિસિંસુ. અથ ને યો તસ્સ ગામસ્સ સામિકો માતિકો નામ, તસ્સ માતા દિસ્વા ગેહે નિસીદાપેત્વા નાનગ્ગરસેન યાગુભત્તેન પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, કત્થ ગન્તુકામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘યથા ફાસુકટ્ઠાનં મહાઉપાસિકે’’તિ. સા ‘‘વસ્સાવાસટ્ઠાનં, અય્યા, પરિયેસન્તિ મઞ્ઞે’’તિ ઞત્વા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘સચે, અય્યા, ઇમં તેમાસં ઇધ વસિસ્સન્તિ, અહં તીણિ સરણાનિ, પઞ્ચ સીલાનિ ગહેત્વા ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ભિક્ખૂ ‘‘મયં ઇમં નિસ્સાય ભિક્ખાય અકિલમન્તા ભવનિસ્સરણં કાતું સક્ખિસ્સામા’’તિ અધિવાસયિંસુ. સા તેસં વસનટ્ઠાનં વિહારં પટિજગ્ગિત્વા અદાસિ.

તે તત્થેવ વસન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓવદિંસુ, ‘‘આવુસો, અમ્હેહિ પમાદચારં ચરિતું ન વટ્ટતિ. અમ્હાકઞ્હિ સકગેહં વિય અટ્ઠ મહાનિરયા વિવટદ્વારાયેવ, ધરમાનકબુદ્ધસ્સ ખો પન સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા મયં આગતા, બુદ્ધા ચ નામ પદાનુપદિકં વિચરન્તેનાપિ સઠેન આરાધેતું ન સક્કા, યથાજ્ઝાસયેનેવ આરાધેતું સક્કા, અપ્પમત્તા હોથ, દ્વીહિ એકટ્ઠાને ન ઠાતબ્બં, ન નિસીદિતબ્બં, સાયં ખો પન થેરૂપટ્ઠાનકાલે પાતોવ ભિક્ખાચારકાલે એકતો ભવિસ્સામ, સેસકાલે દ્વે એકતો ન ભવિસ્સામ, અપિચ ખો પન અફાસુકેન ભિક્ખુના આગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ઘણ્ડિયા પહતાય ઘણ્ડિસઞ્ઞાય આગન્ત્વા તસ્સ ભેસજ્જં કરિસ્સામા’’તિ.

તેસુ એવં કતિકં કત્વા વિહરન્તેસુ એકદિવસં સા ઉપાસિકા સપ્પિતેલફાણિતાદીનિ ગાહાપેત્વા દાસદાસિકમ્મકરાદીહિ પરિવુતા સાયન્હસમયે તં વિહારં ગન્ત્વા વિહારમજ્ઝે ભિક્ખૂ અદિસ્વા, ‘‘કહં નુ ખો, અય્યા, ગતા’’તિ પુરિસે પુચ્છિત્વા, ‘‘અત્તનો અત્તનો રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્ના ભવિસ્સન્તિ, અય્યે’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં નુ ખો કત્વા દટ્ઠું સક્ખિસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કતિકવત્તં જાનનમનુસ્સા આહંસુ – ‘‘ઘણ્ડિયા પહતાય સન્નિપતિસ્સન્તિ, અય્યે’’તિ. સા ચ ઘણ્ડિં પહરાપેસિ. ભિક્ખૂ ઘણ્ડિસદ્દં સુત્વા, ‘‘કસ્સચિ અફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ સકસકટ્ઠાનેહિ નિક્ખમિત્વા વિહારમજ્ઝે સન્નિપતિંસુ. દ્વેપિ જના એકમગ્ગેનાગતા નામ નત્થિ. ઉપાસિકા એકેકટ્ઠાનતો એકેકમેવ આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘મમ પુત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહો કતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં વન્દિત્વા પુચ્છિ – ‘‘કલહં નુ ખો, ભન્તે, કરિત્થા’’તિ? ‘‘ન કરોમ, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘સચે વો, ભન્તે, કલહો નત્થિ, અથ કસ્મા યથા અમ્હાકં ગેહં આગચ્છન્તા સબ્બે એકતોવ આગચ્છથ, એવં અનાગન્ત્વા એકેકટ્ઠાનતો એકેકાવ આગતા’’તિ? ‘‘મહાઉપાસિકે, એકેકસ્મિં ઠાને નિસીદિત્વા સમણધમ્મં કરિમ્હા’’તિ. ‘‘કો એસ, ભન્તે, સમણધમ્મો નામા’’તિ? ‘‘દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કરોમ, અત્તભાવે ચ ખયવયં પટ્ઠપેમ, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કાતું, અત્તભાવે ચ ખયવયં પટ્ઠપેતું તુમ્હાકમેવ વટ્ટતિ, ઉદાહુ અમ્હાકમ્પીતિ, કસ્સચિપિ અવારિતો એસ ધમ્મો, મહાઉપાસિકે’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મય્હમ્પિ દ્વત્તિંસાકારં દેથ, અત્તભાવે ચ ખયવયપટ્ઠપનં આચિક્ખથા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઉગ્ગણ્હ, મહાઉપાસિકે’’તિ સબ્બં ઉગ્ગણ્હાપેસું.

સા તતો પટ્ઠાય દ્વત્તિંસાકારે સજ્ઝાયં કત્વા અત્તનિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ પુરેતરમેવ તયો મગ્ગે, તીણિ ચ ફલાનિ પાપુણિ. મગ્ગેનેવ ચસ્સા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા લોકિયઅભિઞ્ઞા ચ આગમિંસુ. સા મગ્ગફલસુખતો વુટ્ઠાય દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેત્વા, ‘‘કદા નુ ખો મમ પુત્તેહિ અયં ધમ્મો અધિગતો’’તિ ઉપધારેન્તી સબ્બેપિમે સરાગા સદોસા સમોહા ઝાનવિપસ્સનામત્તમ્પિ તેસં નત્થિ, ‘‘કિં નુ ખો મય્હં પુત્તાનં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયો અત્થિ, નત્થી’’તિ આવજ્જેત્વા, ‘‘અત્થી’’તિ દિસ્વા, ‘‘સેનાસનસપ્પાયં નુ ખો અત્થિ, નત્થી’’તિ આવજ્જેત્વા તમ્પિ દિસ્વા, ‘‘પુગ્ગલસપ્પાયં નુ ખો લભન્તિ, ન લભન્તી’’તિ આવજ્જેસિ, પુગ્ગલસપ્પાયમ્પિ દિસ્વા, ‘‘આહારસપ્પાયં નુ ખો લભન્તિ, ન લભન્તી’’તિ ઉપધારેન્તી ‘‘આહારસપ્પાયં નેસં નત્થી’’તિ દિસ્વા તતો પટ્ઠાય નાનાવિધં યાગું, અનેકપ્પકારં ખજ્જકં, નાનગ્ગરસઞ્ચ ભોજનં સમ્પાદેત્વા ગેહે ભિક્ખૂ નિસીદાપેત્વા દક્ખિણોદકં દત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં યં યં રુચ્ચતિ, તં તં ગહેત્વા પરિભુઞ્જથા’’તિ નિય્યાદેસિ. તે યથારુચિ યાગુઆદીનિ ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તિ. તેસં સપ્પાયાહારં લભન્તાનં ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ.

તે એકગ્ગેન ચિત્તેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ચિન્તયિંસુ – ‘‘અહો મહાઉપાસિકા અમ્હાકં પતિટ્ઠા જાતા, સચે મયં સપ્પાયાહારં ન લભિમ્હ, ન નો મગ્ગફલપટિવેધો અભવિસ્સ, ઇદાનિ વુટ્ઠવસ્સા પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગમિસ્સામા’’તિ. તે ‘‘સત્થારં દટ્ઠુકામમ્હા’’તિ મહાઉપાસિકં આપુચ્છિંસુ. ‘‘મહાઉપાસિકા સાધુ, અય્યા’’તિ. તે અનુગન્ત્વા પુનપિ, ‘‘ભન્તે, અમ્હે ઓલોકેય્યાથા’’તિ બહૂનિ પિયવચનાનિ વત્વા પટિનિવત્તિ. તેપિ ખો ભિક્ખૂ સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીયં, ન ચ પિણ્ડકેન કિલમિત્થા’’તિ વુત્તે ‘‘ખમનીયં, ભન્તે, યાપનીયં, ભન્તે, પિણ્ડકેન પન નેવ કિલમિમ્હ. અમ્હાકઞ્હિ માતિકમાતા નામેકા ઉપાસિકા ચિત્તાચારં ઞત્વા, ‘અહો વત નો એવરૂપં નામ આહારં પટિયાદેય્યા’તિ ચિન્તિતે યથાચિન્તિતં આહારં પટિયાદેત્વા અદાસી’’તિ તસ્સા ગુણકથં કથયિંસુ.

અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ તસ્સા ગુણકથં સુત્વા તત્થ ગન્તુકામો હુત્વા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, તં ગામં ગમિસ્સામી’’તિ સત્થારં આપુચ્છિત્વા જેતવનતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન તં ગામં પત્વા વિહારં પવિસનદિવસેયેવ ચિન્તેસિ – ‘‘અયં કિર ઉપાસિકા ચિન્તિતચિન્તિતં જાનાતિ, અહઞ્ચ મગ્ગકિલન્તો વિહારં પટિજગ્ગિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અહો વત મે વિહારપટિજગ્ગકં મનુસ્સં પેસેય્યા’’તિ. ઉપાસિકા ગેહે નિસિન્નાવ આવજ્જેન્તી તમત્થં ઞત્વા, ‘‘ગચ્છ, વિહારં પટિજગ્ગિત્વા એહી’’તિ મનુસ્સં પેસેસિ. ઇતરોપિ પાનીયં પિવિતુકામો ‘‘અહો વત મે સક્ખરપાનકં કત્વા પેસેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તમ્પિ પેસેસિ. સો પુનદિવસે ‘‘પાતોવ સિનિદ્ધયાગું મે સઉત્તરિભઙ્ગં પેસેતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તથા અકાસિ. સો યાગું પિવિત્વા, ‘‘અહો વત મે એવરૂપં ખજ્જકં પેસેય્યા’’તિ ચિન્તેસિ. ઉપાસિકા તમ્પિ પેસેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઉપાસિકા મયા સબ્બં ચિન્તિતચિન્તિતં પેસેસિ, અહં એતં દટ્ઠુકામો, અહો વત મે નાનગ્ગરસભોજનં ગાહાપેત્વા સયમેવ આગચ્છેય્યા’’તિ. ઉપાસિકા ‘‘મમ પુત્તો મં દટ્ઠુકામો, આગમનં મે પચ્ચાસીસતી’’તિ ભોજનં ગાહાપેત્વા વિહારં ગન્ત્વા તસ્સ અદાસિ. સો કતભત્તકિચ્ચો ‘‘માતિકમાતા નામ ત્વં, મહાઉપાસિકે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, તાતા’’તિ. ‘‘ત્વં પરચિત્તં જાનાસી’’તિ? ‘‘કિં મં પુચ્છસિ, તાતા’’તિ? ‘‘મયા ચિન્તિતચિન્તિતં સબ્બમકાસિ, તેન તં પુચ્છામી’’તિ. ‘‘પરચિત્તજાનનકભિક્ખૂ બહૂ, તાતા’’તિ? ‘‘નાહં અઞ્ઞે પુચ્છામિ, તુવં પુચ્છામિ, ઉપાસિકે’’તિ. એવં સન્તેપિ ઉપાસિકા ‘‘પરચિત્તં જાનામી’’તિ અવત્વા ‘‘પરચિત્તં જાનન્તા નામ એવં કરોન્તિ પુત્તા’’તિ આહ. સો ‘‘ભારિયં વતિદં કમ્મં, પુથુજ્જના નામ સોભનમ્પિ અસોભનમ્પિ ચિન્તેન્તિ, સચાહં કિઞ્ચિ અયુત્તં ચિન્તયિસ્સામિ, સહ ભણ્ડકેન ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તી વિય મં વિપ્પકારં પાપેય્ય, મયા ઇતો પલાયિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઉપાસિકે, અહં ગમિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કહં, અય્યા’’તિ? ‘‘સત્થુ સન્તિકં, ઉપાસિકે’’તિ. ‘‘વસથ તાવ, ભન્તે, ઇધા’’તિ. ‘‘ન વસિસ્સામિ, ઉપાસિકે, ગમિસ્સામેવા’’તિ નિક્ખમિત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં ભિક્ખુ ન ત્વં તત્થ વસસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, ભન્તે, ન સક્કા તત્થ વસિતુ’’ન્તિ. ‘‘કિં કારણા ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘ભન્તે, સા ઉપાસિકા ચિન્તિતચિન્તિતં સબ્બં જાનાતિ, પુથુજ્જના ચ નામ સોભનમ્પિ અસોભનમ્પિ ચિન્તેન્તિ, સચાહં કિઞ્ચિ અયુત્તં ચિન્તેસ્સામિ, સહ ભણ્ડકેન ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તી વિય મં વિપ્પકારં પાપેસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા આગતોમ્હીતિ. ‘‘ભિક્ખુ, તત્થેવ તયા વસિતું વટ્ટતી’’તિ, ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે, નાહં તત્થ વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, ભિક્ખુ, એકમેવ રક્ખિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘તવ ચિત્તમેવ રક્ખ, ચિત્તં નામેતં દુરક્ખં, ત્વં અત્તનો ચિત્તમેવ નિગ્ગણ્હ, મા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ચિન્તયિ, ચિત્તં નામેતં દુન્નિગ્ગહ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૫. ‘‘દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહ’’ન્તિ.

તત્થ ચિત્તં નામેતં દુક્ખેન નિગ્ગય્હતીતિ દુન્નિગ્ગહં. લહું ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચાતિ લહુ. તસ્સ દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો. યત્થકામનિપાતિનોતિ યત્થ કત્થચિદેવ નિપતનસીલસ્સ. એતઞ્હિ લભિતબ્બટ્ઠાનં વા અલભિતબ્બટ્ઠાનં વા યુત્તટ્ઠાનં વા અયુત્તટ્ઠાનં વા ન જાનાતિ, નેવ જાતિં ઓલોકેતિ, ન ગોત્તં, ન વયં. યત્થ યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ તત્થેવ નિપતતીતિ ‘‘યત્થકામનિપાતી’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ એવરૂપસ્સ ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તભાવો યથા નિબ્બિસેવનં હોતિ, તથા કતભાવો સાધુ. કિં કારણા? ઇદઞ્હિ ચિત્તં દન્તં સુખાવહં નિબ્બિસેવનં કતં મગ્ગફલસુખં પરમત્થનિબ્બાનસુખઞ્ચ આવહતીતિ.

દેસનાપરિયોસાને સમ્પત્તપરિસાય બહૂ સોતાપન્નાદયો અહેસું, મહાજનસ્સ સાત્થિકા ધમ્મદેસના જાતાતિ.

સત્થા તસ્સ ભિક્ખુનો ઇમં ઓવાદં દત્વા, ‘‘ગચ્છ, ભિક્ખુ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અચિન્તયિત્વા તત્થેવ વસાહી’’તિ પહિણિ. સો ભિક્ખુ સત્થુ સન્તિકા ઓવાદં લભિત્વા તત્થ અગમાસિ. કિઞ્ચિ બહિદ્ધા ચિન્તનં નામ ન ચિન્તેસિ. મહાઉપાસિકાપિ દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તી થેરં દિસ્વા, ‘‘ઇદાનિ ઓવાદદાયકં આચરિયં લભિત્વા પુનાગતો મમ પુત્તો’’તિ અત્તનો ઞાણેનેવ પરિચ્છિન્દિત્વા તસ્સ સપ્પાયાહારં પટિયાદેત્વા અદાસિ. સો સપ્પાયભોજનં સેવિત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પત્વા મગ્ગફલસુખેન વીતિનામેન્તો ‘‘અહો મહાઉપાસિકા મય્હં પતિટ્ઠા જાતા, અહં ઇમં નિસ્સાય ભવનિસ્સરણં પત્તોમ્હી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઇમસ્મિં તાવ મે અત્તભાવે પતિટ્ઠા જાતા, સંસારે પન મે સંસરન્તસ્સ અઞ્ઞેસુપિ અત્તભાવેસુ અયં પતિટ્ઠા ભૂતપુબ્બા, નો’’તિ ઉપધારેન્તો એકૂનઅત્તભાવસતં અનુસ્સરિ. સાપિ એકૂનઅત્તભાવસતે તસ્સ પાદપરિચારિકા અઞ્ઞેસુ પટિબદ્ધચિત્તા હુત્વા તં જીવિતા વોરોપેસિ. થેરો તસ્સા એત્તકં અગુણં દિસ્વા, ‘‘અહો મયં મહાઉપાસિકા ભારિયં કમ્મં અકાસી’’તિ ચિન્તેસિ.

મહાઉપાસિકાપિ ગેહે નિસિન્નાવ ‘‘કિં નુ ખો મય્હં પુત્તસ્સ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્તકં પત્તં, નો’’તિ ઉપધારયમાના તસ્સ અરહત્તપત્તિં ઞત્વા ઉત્તરિ ઉપધારિયમાના, ‘‘મમ પુત્તો અરહત્તં પત્વા અહો વત મે અયં ઉપાસિકા મહતી પતિટ્ઠા જાતા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અતીતેપિ નુ ખો મે અયં પતિટ્ઠા ભૂતપુબ્બા, નો’’તિ ઉપધારેન્તો એકૂનઅત્તભાવસતં અનુસ્સરિ, ‘‘અહં ખો પન એકૂનઅત્તભાવસતે અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા એતં જીવિતા વોરોપેસિં, અયં મે એત્તકં અગુણં દિસ્વા ‘અહો ભારિયં કમ્મં કતં ઉપાસિકાયા’’તિ ચિન્તેસિ. ‘‘અત્થિ નુ ખો એવં સંસારે સંસરન્તિયા મમ પુત્તસ્સ ઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ ઉપધારયમાના તતો ઉત્તરિં સતમં અત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા સતમે અત્તભાવે મયા એતસ્સ પાદપરિચારિકાય હુત્વા એતસ્મિં જીવિતા વોરોપનટ્ઠાને જીવિતદાનં દિન્નં, અહો મયા મમ પુત્તસ્સ મહાઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ ગેહે નિસિન્નાવ ઉત્તરિં વિસેસેત્વા ‘‘ઉપધારેથા’’તિ આહ. સો દિબ્બાય સોતધાતુયા સદ્દં સુત્વા વિસેસેત્વા સતમં અત્તભાવં અનુસ્સરિત્વા તત્થ તાય અત્તનો જીવિતસ્સ દિન્નભાવં દિસ્વા, ‘‘અહો મમ ઇમાય મહાઉપાસિકાય ઉપકારો કતપુબ્બો’’તિ અત્તમનો હુત્વા તસ્સા તત્થેવ ચતૂસુ મગ્ગફલેસુ પઞ્હં કથેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયીતિ.

અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.