૭. કપિરાજચરિયાવણ્ણના

૬૭. સત્તમે યદા અહં કપિ આસિન્તિ યસ્મિં કાલે અહં કપિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિમન્વાય નાગબલો થામસમ્પન્નો અસ્સપોતકપ્પમાણો મહાસરીરો કપિ હોમિ. નદીકૂલે દરીસયેતિ એકિસ્સા નદિયા તીરે એકસ્મિં દરીભાગે યદા વાસં કપ્પેમીતિ અત્થો.

તદા કિર બોધિસત્તો યૂથપરિહરણં અકત્વા એકચરો હુત્વા વિહાસિ. તસ્સા પન નદિયા વેમજ્ઝે એકો દીપકો નાનપ્પકારેહિ અમ્બપનસાદીહિ ફલરુક્ખેહિ સમ્પન્નો. બોધિસત્તો થામજવસમ્પન્નતાય નદિયા ઓરિમતીરતો ઉપ્પતિત્વા દીપકસ્સ પન નદિયા ચ મજ્ઝે એકો પિટ્ઠિપાસાણો અત્થિ, તસ્મિં પતતિ. તતો ઉપ્પતિત્વા તસ્મિં દીપકે પતતિ. સો તત્થ નાનપ્પકારાનિ ફલાફલાનિ ખાદિત્વા સાયં તેનેવ ઉપાયેન પચ્ચાગન્ત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાને વસિત્વા પુનદિવસેપિ તથેવ કરોતિ. ઇમિના નિયામેન વાસં કપ્પેસિ.

તસ્મિં પન કાલે એકો કુમ્ભીલો સપજાપતિકો તસ્સં નદિયં વસતિ. તસ્સ ભરિયા બોધિસત્તં અપરાપરં ગચ્છન્તં દિસ્વા તસ્સ હદયમંસે દોહળં ઉપ્પાદેત્વા કુમ્ભીલં આહ – ‘‘મય્હં ખો, અય્યપુત્ત, ઇમસ્સ વાનરસ્સ હદયમંસે દોહળો ઉપ્પન્નો’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભદ્દે, લચ્છસી’’તિ વત્વા ‘‘અજ્જ તં સાયં દીપકતો આગચ્છન્તમેવ ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાસાણે નિપજ્જિ. બોધિસત્તો તં દિવસં ગોચરં ચરિત્વા સાયન્હસમયે દીપકે ઠિતોવ પાસાણં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં પાસાણો ઇદાનિ ઉચ્ચતરો ખાયતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ચિન્તેસિ. મહાસત્તસ્સ હિ ઉદકપ્પમાણઞ્ચ પાસાણપ્પમાણઞ્ચ સુવવત્થાપિતમેવ હોતિ. તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અજ્જ ઇમિસ્સા નદિયા ઉદકં નેવ હાયતિ, અથ ચ પનાયં પાસાણો મહા હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, કચ્ચિ નુ ખો એત્થ મય્હં ગહણત્થાય કુમ્ભીલો નિપન્નો’’તિ?

સો ‘‘વીમંસિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ તત્થેવ ઠત્વા પાસાણેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ‘‘ભો, પાસાણા’’તિ વત્વા પટિવચનં અલભન્તો યાવતતિયં ‘‘ભો, પાસાણા’’તિ આહ. પાસાણો પટિવચનં ન દેતિ. પુનપિ બોધિસત્તો ‘‘કિં, ભો પાસાણ, અજ્જ મય્હં પટિવચનં ન દેસી’’તિ આહ. કુમ્ભીલો ‘‘અદ્ધા અયં પાસાણો અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ વાનરિન્દસ્સ પટિવચનં દેતિ મઞ્ઞે, અજ્જ પન મયા ઓત્થરિતત્તા ન દેતિ, હન્દાહં દસ્સામિસ્સ પટિવચન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં વાનરિન્દા’’તિ આહ. ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘અહં કુમ્ભીલો’’તિ. ‘‘કિમત્થં એત્થ નિપન્નોસી’’તિ? ‘‘તવ હદયં પત્થયમાનો’’તિ. બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞો મે ગમનમગ્ગો નત્થિ, પટિરુદ્ધં વત મે ગમન’’ન્તિ. તેન વુત્તં –

‘‘પીળિતો સુસુમારેન, ગમનં ન લભામહં’’.

૬૮. ‘‘યમ્હોકાસે અહં ઠત્વા, ઓરા પારં પતામહં;

તત્થચ્છિ સત્તુવધકો, કુમ્ભીલો લુદ્દદસ્સનો’’તિ.

તત્થ ‘‘પીળિતો સુસુમારેના’’તિ અદ્ધગાથાય વુત્તમેવત્થં. ‘‘યમ્હોકાસે’’તિ ગાથાય પાકટં કરોતિ. તત્થ યમ્હોકાસેતિ યસ્મિં નદીમજ્ઝે ઠિતપિટ્ઠિપાસાણસઙ્ખાતે પદેસે ઠત્વા. ઓરાતિ દીપકસઙ્ખાતા ઓરતીરા. પારન્તિ તદા મમ વસનટ્ઠાનભૂતં નદિયા પરતીરં. પતામહન્તિ ઉપ્પતિત્વા પતામિ અહં. તત્થચ્છીતિ તસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણપ્પદેસે સત્તુભૂતો વધકો એકન્તેનેવ ઘાતકો પચ્ચત્થિકો લુદ્દદસ્સનો ઘોરરૂપો ભયાનકદસ્સનો નિસીદિ.

અથ મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞો મે ગમનમગ્ગો નત્થિ, અજ્જ મયા કુમ્ભીલો વઞ્ચેતબ્બો, એવઞ્હિ અયઞ્ચ મહતા પાપતો મયા પરિમોચિતો સિયા, મય્હઞ્ચ જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ. સો કુમ્ભીલં આહ – ‘‘સમ્મ, કુમ્ભીલ, અહં તુય્હં ઉપરિ પતિસ્સામી’’તિ. કુમ્ભીલો ‘‘વાનરિન્દ, પપઞ્ચં અકત્વા ઇતો આગચ્છાહી’’તિ આહ. મહાસત્તો ‘‘અહં આગચ્છામિ, ત્વં પન અત્તનો મુખં વિવરિત્વા મં તવ સન્તિકં આગતકાલે ગણ્હાહી’’તિ અવોચ. કુમ્ભીલાનઞ્ચ મુખે વિવટે અક્ખીનિ નિમ્મીલન્તિ. સો તં કારણં અસલ્લક્ખેન્તો મુખં વિવરિ. અથસ્સ અક્ખીનિ નિમ્મીલિંસુ. સો મુખં વિવરિત્વા સબ્બસો નિમ્મીલિતક્ખી હુત્વા નિપજ્જિ. મહાસત્તો તસ્સ તથાભાવં ઞત્વા દીપકતો ઉપ્પતિતો ગન્ત્વા કુમ્ભીલસ્સ મત્થકં અક્કમિત્વા તતો ઉપ્પતન્તો વિજ્જુલતા વિય વિજ્જોતમાનો પરતીરે અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં –

૬૯. ‘‘સો મં અસંસિ એહીતિ, અહમ્પેમીતિ તં વદિં;

તસ્સ મત્થકમક્કમ્મ, પરકૂલે પતિટ્ઠહિ’’ન્તિ.

તત્થ અસંસીતિ અભાસિ. અહમ્પેમીતિ અહમ્પિ આગચ્છામીતિ તં કથેસિં.

યસ્મા પન તં દીપકં અમ્બજમ્બુપનસાદિફલરુક્ખસણ્ડમણ્ડિતં રમણીયં નિવાસયોગ્ગઞ્ચ, ‘‘આગચ્છામી’’તિ પન પટિઞ્ઞાય દિન્નત્તા સચ્ચં અનુરક્ખન્તો મહાસત્તોપિ ‘‘આગમિસ્સામેવા’’તિ તથા અકાસિ. તેન વુત્તં –

૭૦. ‘‘ન તસ્સ અલિકં ભણિતં, યથા વાચં અકાસહ’’ન્તિ.

યસ્મા ચેતં સચ્ચાનુરક્ખણં અત્તનો જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા કતં, તસ્મા આહ –

‘‘સચ્ચેન મે સમો નત્થિ, એસા મે સચ્ચપારમી’’તિ.

કુમ્ભીલો પન તં અચ્છરિયં દિસ્વા ‘‘ઇમિના વાનરિન્દેન અતિઅચ્છેરકં કત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભો વાનરિન્દ, ઇમસ્મિં લોકે ચતૂહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો પુગ્ગલો અમિત્તે અભિભવતિ, તે સબ્બેપિ તુય્હં અબ્ભન્તરે અત્થિ મઞ્ઞે’’તિ આહ –

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ, યથા તવ;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૪૭);

તત્થ યસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ. એતેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બે પચ્ચક્ખતો દસ્સેતિ. ચતુરો ધમ્માતિ ચત્તારો ગુણા. સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં, ‘‘મમ સન્તિકં આગમિસ્સામી’’તિ વત્વા મુસાવાદં અકત્વા આગતો એવાતિ એતં તે વચીસચ્ચં. ધમ્મોતિ વિચારણપઞ્ઞા, ‘‘એવં કતે ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ પવત્તા તે એસા વિચારણપઞ્ઞા. ધિતીતિ અબ્બોચ્છિન્નં વીરિયં વુચ્ચતિ, એતમ્પિ તે અત્થિ. ચાગોતિ અત્તપરિચ્ચાગો, ત્વં અત્તાનં પરિચ્ચજિત્વા મમ સન્તિકં આગતો, યં પનાહં ગણ્હિતું નાસક્ખિં, મય્હમેવેસ દોસો. દિટ્ઠન્તિ પચ્ચામિત્તં. સો અતિવત્તતીતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ યથા તવ એવં એતે ચત્તારો ધમ્મા અત્થિ, સો યથા મં ત્વં અજ્જ અતિક્કન્તો, તથેવ અત્તનો પચ્ચામિત્તં અતિક્કમતિ અભિભવતીતિ.

એવં કુમ્ભીલો બોધિસત્તં પસંસિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગતો. તદા કુમ્ભીલો દેવદત્તો અહોસિ, તસ્સ ભરિયા ચિઞ્ચમાણવિકા, કપિરાજા પન લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તથા ઉદકસ્સ પાસાણસ્સ ચ પમાણવવત્થાનેન ઇદાનિ પાસાણો ઉચ્ચતરો ખાયતીતિ પરિગ્ગણ્હનવસેન પાસાણસ્સ ઉપરિ સુસુમારસ્સ નિપન્નભાવજાનનં, પાસાણેન કથનાપદેસેન તસ્સત્થસ્સ નિચ્છયગમનં, સુસુમારસ્સ ઉપરિ અક્કમિત્વા સહસા પરતીરે પતિટ્ઠાનવસેન સીઘકારિતાય તસ્સ મહતા પાપતો પરિમોચનં, અત્તનો જીવિતરક્ખણં, સચ્ચવાચાનુરક્ખણઞ્ચાતિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

કપિરાજચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.