૩. યુધઞ્જયવગ્ગો

૧. યુધઞ્જયચરિયાવણ્ણના

૧. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે અમિતયસોતિ અપરિમિતપરિવારવિભવો. રાજપુત્તો યુધઞ્જયોતિ રમ્મનગરે સબ્બદત્તસ્સ નામ રઞ્ઞો પુત્તો નામેન યુધઞ્જયો નામ.

અયઞ્હિ બારાણસી ઉદયજાતકે (જા. ૧.૧૧.૩૭ આદયો) સુરુન્ધનનગરં નામ જાતા. ચૂળસુતસોમજાતકે (જા. ૨.૧૭.૧૯૫ આદયો) સુદસ્સનં નામ, સોણનન્દજાતકે (જા. ૨.૨૦.૯૨ આદયો) બ્રહ્મવડ્ઢનં નામ, ખણ્ડહાલજાતકે(જા. ૨.૨૨.૯૮૨ આદયો) પુપ્ફવતી નામ, ઇમસ્મિં પન યુધઞ્જયજાતકે (જા. ૧.૧૧.૭૩ આદયો) રમ્મનગરં નામ અહોસિ, એવમસ્સ કદાચિ નામં પરિવત્તતિ. તેન વુત્તં – ‘‘રાજપુત્તોતિ રમ્મનગરે સબ્બદત્તસ્સ નામ રઞ્ઞો પુત્તો’’તિ. તસ્સ પન રઞ્ઞો પુત્તસહસ્સં અહોસિ. બોધિસત્તો જેટ્ઠપુત્તો, તસ્સ રાજા ઉપરજ્જં અદાસિ. સો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ દિવસે દિવસે મહાદાનં પવત્તેસિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે બોધિસત્તો એકદિવસં પાતોવ રથવરં અભિરુહિત્વા મહન્તેન સિરિવિભવેન ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તો રુક્ખગ્ગતિણગ્ગસાખગ્ગમક્કટકસુત્તજાલાદીસુ મુત્તાજાલાકારેન લગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દૂ દિસ્વા ‘‘સમ્મ સારથિ, કિં નામેત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘એતે, દેવ, હિમસમયે પતનકઉસ્સાવબિન્દૂ નામા’’તિ સુત્વા દિવસભાગં ઉય્યાને કીળિત્વા સાયન્હકાલે પચ્ચાગચ્છન્તો તે અદિસ્વા ‘‘સમ્મ સારથિ, કહં તે ઉસ્સાવબિન્દૂ, ન તે ઇદાનિ પસ્સામી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દેવ, સૂરિયે ઉગ્ગચ્છન્તે સબ્બે ભિજ્જિત્વા વિલયં ગચ્છન્તી’’તિ સુત્વા ‘‘યથા ઇમે ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તિ, એવં ઇમેસં સત્તાનં જીવિતસઙ્ખારાપિ તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દુસદિસાવ, તસ્મા મયા બ્યાધિજરામરણેહિ અપીળિતેનેવ માતાપિતરો આપુચ્છિત્વા પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ ઉસ્સાવબિન્દુમેવ આરમ્મણં કત્વા આદિત્તે વિય તયો ભવે પસ્સન્તો અત્તનો ગેહં આગન્ત્વા અલઙ્કતપટિયત્તાય વિનિચ્છયસાલાય નિસિન્નસ્સ પિતુ સન્તિકમેવ ગન્ત્વા પિતરં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતો પબ્બજ્જં યાચિ. તેન વુત્તં –

‘‘ઉસ્સાવબિન્દું સૂરિયાતપે, પતિતં દિસ્વાન સંવિજિં.

૨. ‘‘તઞ્ઞેવાધિપતિં કત્વા, સંવેગમનુબ્રૂહયિં;

માતાપિતૂ ચ વન્દિત્વા, પબ્બજ્જમનુયાચહ’’ન્તિ.

તત્થ સૂરિયાતપેતિ સૂરિયાતપહેતુ, સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સનિમિત્તં. ‘‘સૂરિયાતપેના’’તિપિ પાઠો. પતિતં દિસ્વાનાતિ વિનટ્ઠં પસ્સિત્વા, પુબ્બે રુક્ખગ્ગાદીસુ મુત્તાજાલાદિઆકારેન લગ્ગં હુત્વા દિસ્સમાનં સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન વિનટ્ઠં પઞ્ઞાચક્ખુના ઓલોકેત્વા. સંવિજિન્તિ યથા એતાનિ, એવં સત્તાનં જીવિતાનિપિ લહું લહું ભિજ્જમાનસભાવાનીતિ અનિચ્ચતામનસિકારવસેન સંવેગમાપજ્જિં.

તઞ્ઞેવાધિપતિં કત્વા, સંવેગમનુબ્રૂહયિન્તિ તઞ્ઞેવ ઉસ્સાવબિન્દૂનં અનિચ્ચતં અધિપતિં મુખં પુબ્બઙ્ગમં પુરેચારિકં કત્વા તથેવ સબ્બસઙ્ખારાનં ઇત્તરટ્ઠિતિકતં પરિત્તકાલતં મનસિકરોન્તો એકવારં ઉપ્પન્નં સંવેગં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનેન અનુવડ્ઢેસિં. પબ્બજ્જમનુયાચહન્તિ ‘‘તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દૂ વિય ન ચિરટ્ઠિતિકે સત્તાનં જીવિતે મયા બ્યાધિજરામરણેહિ અનભિભૂતેનેવ પબ્બજિત્વા યત્થ એતાનિ ન સન્તિ, તં અમતં મહાનિબ્બાનં ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા માતાપિતરો ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘પબ્બજ્જં મે અનુજાનાથા’’તિ તે અહં પબ્બજ્જં યાચિં. એવં મહાસત્તેન પબ્બજ્જાય યાચિતાય સકલનગરે મહન્તં કોલાહલમહોસિ – ‘‘ઉપરાજા કિર યુધઞ્જયો પબ્બજિતુકામો’’તિ.

તેન ચ સમયેન કાસિરટ્ઠવાસિનો રાજાનં દટ્ઠું આગન્ત્વા રમ્મકે પટિવસન્તિ. તે સબ્બેપિ સન્નિપતિંસુ. ઇતિ સપરિસો રાજા નેગમા ચેવ જાનપદા ચ બોધિસત્તસ્સ માતા દેવી ચ સબ્બે ચ ઓરોધા મહાસત્તં ‘‘મા ખો ત્વં, તાત કુમાર, પબ્બજી’’તિ નિવારેસું. તત્થ રાજા ‘‘સચે તે કામેહિ ઊનં, અહં તે પરિપૂરયામિ, અજ્જેવ રજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ આહ. તસ્સ મહાસત્તો –

‘‘મા મં દેવ નિવારેહિ, પબ્બજન્તં રથેસભ;

માહં કામેહિ સમ્મત્તો, જરાય વસમન્વગૂ’’તિ. (જા. ૧.૧૧.૭૭) –

અત્તનો પબ્બજ્જાછન્દમેવ વત્વા તં સુત્વા સદ્ધિં ઓરોધેહિ માતુયા કરુણં પરિદેવન્તિયા –

‘‘ઉસ્સાવોવ તિણગ્ગમ્હિ, સૂરિયુગ્ગમનં પતિ;

એવમાયુ મનુસ્સાનં, મા મં અમ્મ નિવારયા’’તિ. (જા. ૧.૧૧.૭૯) –

અત્તનો પબ્બજ્જાકારણં કથેત્વા નાનપ્પકારં તેહિ યાચિયમાનોપિ અભિસંવડ્ઢમાનસંવેગત્તા અનોસક્કિતમાનસો પિયતરે મહતિ ઞાતિપરિવટ્ટે ઉળારે રાજિસ્સરિયે ચ નિરપેક્ખચિત્તો પબ્બજિ. તેન વુત્તં –

૩. ‘‘યાચન્તિ મં પઞ્જલિકા, સનેગમા સરટ્ઠકા;

અજ્જેવ પુત્ત પટિપજ્જ, ઇદ્ધં ફીતં મહામહિં.

૪. ‘‘સરાજકે સહોરોધે, સનેગમે સરટ્ઠકે;

કરુણં પરિદેવન્તે, અનપેક્ખો પરિચ્ચજિ’’ન્તિ.

તત્થ પઞ્જલિકાતિ પગ્ગહિતઅઞ્જલિકા. સનેગમા સરટ્ઠકાતિ નેગમેહિ ચેવ રટ્ઠવાસીહિ ચ સદ્ધિં સબ્બે રાજપુરિસા ‘‘મા ખો, ત્વં દેવ, પબ્બજી’’તિ મં યાચન્તિ. માતાપિતરો પન અજ્જેવ પુત્ત પટિપજ્જ, ગામનિગમરાજધાનિઅભિવુદ્ધિયા વેપુલ્લપ્પત્તિયા ચ, ઇદ્ધં વિભવસારસમ્પત્તિયા સસ્સાદિનિપ્ફત્તિયા ચ, ફીતં ઇમં મહામહિં અનુસાસ, છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રજ્જં કારેહીતિ યાચન્તિ. એવં પન સહ રઞ્ઞાતિ સરાજકે, તથા સહોરોધે સનેગમે સરટ્ઠકે મહાજને યથા સુણન્તાનમ્પિ પગેવ પસ્સન્તાનં મહન્તં કારુઞ્ઞં હોતિ, એવં કરુણં પરિદેવન્તે તત્થ તત્થ અનપેક્ખો અલગ્ગચિત્તો ‘‘અહં તદા પબ્બજિ’’ન્તિ દસ્સેતિ.

૫-૬. ઇદાનિ યદત્થં ચક્કવત્તિસિરિસદિસં રજ્જસિરિં પિયતરે ઞાતિબન્ધવે પહાય સિનિદ્ધં પરિગ્ગહપરિજનં લોકાભિમતં મહન્તં યસઞ્ચ નિરપેક્ખો પરિચ્ચજિન્તિ દસ્સેતું દ્વે ગાથા અભાસિ.

તત્થ કેવલન્તિ અનવસેસં ઇત્થાગારં સમુદ્દપરિયન્તઞ્ચ પથવિં પબ્બજ્જાધિપ્પાયેન ચજમાનો એવં મે સમ્માસમ્બોધિ સક્કા અધિગન્તુન્તિ બોધિયાયેવ કારણા ન કિઞ્ચિ ચિન્તેસિં, ન તત્થ ઈસકં લગ્ગં જનેસિન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા માતાપિતરો તઞ્ચ મહાયસં રજ્જઞ્ચ મે ન દેસ્સં, પિયમેવ, તતો પન સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ મય્હં પિયતરં, તસ્મા માતાદીહિ સદ્ધિં રજ્જં અહં તદા પરિચ્ચજિન્તિ.

તદેતં સબ્બં પરિચ્ચજિત્વા પબ્બજ્જાય મહાસત્તે નિક્ખમન્તે તસ્સ કનિટ્ઠભાતા યુધિટ્ઠિલકુમારો નામ પિતરં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા બોધિસત્તં અનુબન્ધિ. તે ઉભોપિ નગરા નિક્ખમ્મ મહાજનં નિવત્તેત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા મનોરમે ઠાને અસ્સમપદં કત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા વનમૂલફલાદીહિ યાવજીવં યાપેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયના અહેસું. તેનાહ ભગવા –

‘‘ઉભો કુમારા પબ્બજિતા, યુધઞ્જયો યુધિટ્ઠિલો;

પહાય માતાપિતરો, સઙ્ગં છેત્વાન મચ્ચુનો’’તિ. (જા. ૧.૧૧.૮૩);

તત્થ સઙ્ગં છેત્વાન મચ્ચુનોતિ મચ્ચુમારસ્સ સહકારિકારણભૂતત્તા સન્તકં રાગદોસમોહસઙ્ગં વિક્ખમ્ભનવસેન છિન્દિત્વા ઉભોપિ પબ્બજિતાતિ.

તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ અહેસું, યુધિટ્ઠિલકુમારો આનન્દત્થેરો, યુધઞ્જયો લોકનાથો.

તસ્સ પબ્બજ્જતો પુબ્બે પવત્તિતમહાદાનાનિ ચેવ રજ્જાદિપરિચ્ચાગો ચ દાનપારમી, કાયવચીસંવરો સીલપારમી, પબ્બજ્જા ચ ઝાનાધિગમો ચ નેક્ખમ્મપારમી, અનિચ્ચતો મનસિકારં આદિં કત્વા અભિઞ્ઞાધિગમપરિયોસાના પઞ્ઞા દાનાદીનં ઉપકારાનુપકારધમ્મપરિગ્ગણ્હનપઞ્ઞા ચ પઞ્ઞાપારમી, સબ્બત્થ તદત્થસાધનં વીરિયં વીરિયપારમી, ઞાણખન્તિ અધિવાસનખન્તિ ચ ખન્તિપારમી, પટિઞ્ઞાય અવિસંવાદનં સચ્ચપારમી, સબ્બત્થ અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનપારમી, સબ્બસત્તેસુ હિતચિત્તતાય મેત્તાબ્રહ્મવિહારવસેન ચ મેત્તાપારમી, સત્તસઙ્ખારકતવિપ્પકારઉપેક્ખનવસેન ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારવસેન ચ ઉપેક્ખાપારમીતિ દસ પારમિયો લબ્ભન્તિ. વિસેસતો પન નેક્ખમ્મપારમીતિ વેદિતબ્બા. તથા અકિત્તિચરિયાયં વિય ઇધાપિ મહાપુરિસસ્સ અચ્છરિયગુણા યથારહં નિદ્ધારેતબ્બા. તેન વુચ્ચતિ ‘‘એવં અચ્છરિયા હેતે, અબ્ભુતા ચ મહેસિનો…પે… ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

યુધઞ્જયચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સોમનસ્સચરિયાવણ્ણના

૭. દુતિયે ઇન્દપત્થે પુરુત્તમેતિ એવંનામકે નગરવરે. કામિતોતિ માતાપિતુઆદીહિ ‘‘અહો વત એકો પુત્તો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ એવં ચિરકાલે પત્થિતો. દયિતોતિ પિયાયિતો. સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતોતિ ‘‘સોમનસ્સો’’તિ એવં પકાસનામો.

૮. સીલવાતિ દસકુસલકમ્મપથસીલેન ચેવ આચારસીલેન ચ સમન્નાગતો. ગુણસમ્પન્નોતિ સદ્ધાબાહુસચ્ચાદિગુણેહિ ઉપેતો, પરિપુણ્ણો વા. કલ્યાણપટિભાનવાતિ તંતંઇતિકત્તબ્બસાધનેન ઉપાયકોસલ્લસઙ્ખાતેન ચ સુન્દરેન પટિભાનેન સમન્નાગતો. વુડ્ઢાપચાયીતિ માતાપિતરો કુલે જેટ્ઠાતિ એવં યે જાતિવુડ્ઢા, યે ચ સીલાદિગુણેહિ વુડ્ઢા, તેસં અપચાયનસીલો. હિરીમાતિ પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય હિરિયા સમન્નાગતો. સઙ્ગહેસુ ચ કોવિદોતિ દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ યથારહં સત્તાનં સઙ્ગણ્હનેસુ કુસલો. એવરૂપો રેણુસ્સ નામ કુરુરાજસ્સ પુત્તો સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતો યદા હોમીતિ સમ્બન્ધો.

૯. તસ્સ રઞ્ઞો પતિકરોતિ તેન કુરુરાજેન પતિ અભિક્ખણં ઉપકત્તબ્બભાવેન પતિકરો વલ્લભો. કુહકતાપસોતિ અસન્તગુણસમ્ભાવનલક્ખણેન કોહઞ્ઞેન જીવિતકપ્પનકો એકો તાપસો, તસ્સ રઞ્ઞો સક્કાતબ્બો અહોસિ. આરામન્તિ ફલારામં, યત્થ એળાલુકલાબુકુમ્ભણ્ડતિપુસાદિવલ્લિફલાનિ ચેવ તણ્ડુલેય્યકાદિસાકઞ્ચ રોપીયતિ. માલાવચ્છન્તિ જાતિઅતિમુત્તકાદિપુપ્ફગચ્છં, તેન પુપ્ફારામં દસ્સેતિ. એત્થ ચ આરામં કત્વા તત્થ માલાવચ્છઞ્ચ યથાવુત્તફલવચ્છઞ્ચ રોપેત્વા તતો લદ્ધધનં સંહરિત્વા ઠપેન્તો જીવતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – તદા મહારક્ખિતો નામ તાપસો પઞ્ચસતતાપસપરિવારો હિમવન્તે વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદચારિકં ચરન્તો ઇન્દપત્થનગરં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા સપરિસો પિણ્ડાય ચરન્તો રાજદ્વારં પાપુણિ. રાજા ઇસિગણં દિસ્વા ઇરિયાપથે પસન્નો અલઙ્કતમહાતલે નિસીદાપેત્વા પણીતેનાહારેન પરિવિસિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં વસ્સારત્તં મમ ઉય્યાનેયેવ વસથા’’તિ વત્વા તેહિ સદ્ધિં ઉય્યાનં ગન્ત્વા વસનટ્ઠાનાનિ કારેત્વા પબ્બજિતપરિક્ખારે દત્વા નિક્ખમિ. તતો પટ્ઠાય સબ્બેપિ તે રાજનિવેસને ભુઞ્જન્તિ.

રાજા પન અપુત્તકો પુત્તે પત્થેતિ, પુત્તા નુપ્પજ્જન્તિ. વસ્સારત્તચ્ચયેન મહારક્ખિતો ‘‘હિમવન્તં ગમિસ્સામા’’તિ રાજાનં આપુચ્છિત્વા રઞ્ઞા કતસક્કારસમ્માનો નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે મજ્ઝન્હિકસમયે મગ્ગા ઓક્કમ્મ એકસ્સ સન્દચ્છાયસ્સ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા સપરિસો નિસીદિ. તાપસા કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘રાજા અપુત્તકો, સાધુ વતસ્સ સચે રાજપુત્તં લભેય્યા’’તિ. મહારક્ખિતો તં કથં સુત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ નુ ખો રઞ્ઞો પુત્તો, ઉદાહુ નો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘મા તુમ્હે ચિન્તયિત્થ, અજ્જ પચ્ચૂસકાલે એકો દેવપુત્તો ચવિત્વા રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ આહ.

તં સુત્વા એકો કૂટજટિલો ‘‘ઇદાનિ રાજકુલૂપકો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાપસાનં ગમનકાલે ગિલાનાલયં કત્વા નિપજ્જિત્વા ‘‘એહિ ગચ્છામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન સક્કોમી’’તિ આહ. મહારક્ખિતો તસ્સ નિપન્નકારણં ઞત્વા ‘‘યદા સક્કોસિ, તદા આગચ્છેય્યાસી’’તિ ઇસિગણં આદાય હિમવન્તમેવ ગતો. કુહકો નિવત્તિત્વા વેગેન ગન્ત્વા રાજદ્વારે ઠત્વા ‘‘મહારક્ખિતસ્સ ઉપટ્ઠાકતાપસો આગતો’’તિ રઞ્ઞો આરોચાપેત્વા રઞ્ઞા વેગેન પક્કોસાપિતો પાસાદં અભિરુય્હ પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. રાજા તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ઇસીનં આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘ભન્તે, અતિખિપ્પં નિવત્તિત્થ, કેનત્થેન આગતત્થા’’તિ આહ.

મહારાજ, ઇસિગણો સુખનિસિન્નો ‘‘સાધુ વતસ્સ સચે રઞ્ઞો વંસાનુરક્ખકો પુત્તો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસિ. અહં તં કથં સુત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ નુ ખો રઞ્ઞો પુત્તો, ઉદાહુ નો’’તિ દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેન્તો ‘‘મહિદ્ધિકો દેવપુત્તો ચવિત્વા અગ્ગમહેસિયા સુધમ્માય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘અજાનન્તા ગબ્ભં નાસેય્યું, આચિક્ખિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ તુમ્હાકં કથનત્થાય આગતો, કથિતં વો મયા, ગચ્છામહ’’ન્તિ. રાજા ‘‘ભન્તે, ન સક્કા ગન્તુ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો પસન્નચિત્તો કુહકતાપસં ઉય્યાનં નેત્વા વસનટ્ઠાનં સંવિદહિત્વા અદાસિ. સો તતો પટ્ઠાય રાજકુલે ભુઞ્જન્તો વસતિ, ‘‘દિબ્બચક્ખુકો’’ત્વેવસ્સ નામં અહોસિ.

તદા બોધિસત્તો તાવતિંસભવનતો ચવિત્વા તત્થ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, જાતસ્સ ચ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘સોમનસ્સો’’તિ નામં કરિંસુ. સો કુમારપરિહારેન વડ્ઢતિ. કુહકતાપસોપિ ઉય્યાનસ્સ એકપસ્સે નાનપ્પકારં સૂપેય્યસાકઞ્ચ ફલવલ્લિઆદયો ચ રોપેત્વા પણ્ણિકાનં હત્થે વિક્કિણન્તો ધનં સંહરતિ. અથ બોધિસત્તસ્સ સત્તવસ્સિકકાલે રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. સો ‘‘તાત, દિબ્બચક્ખુતાપસે મા પમજ્જા’’તિ કુમારં પટિચ્છાપેત્વા પચ્ચન્તં વૂપસમેતું ગતો.

૧૦-૧૩. અથેકદિવસં કુમારો ‘‘જટિલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા કૂટજટિલં એકં ગન્ધિકકાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ દ્વે ઘટે ગહેત્વા સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં સિઞ્ચન્તં દિસ્વા ‘‘અયં કૂટજટિલો અત્તનો સમણધમ્મં અકત્વા પણ્ણિકકમ્મં કરોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘કિં કરોસિ પણ્ણિકગહપતિકા’’તિ તં લજ્જાપેત્વા અવન્દિત્વા એવ નિક્ખમિ.

કૂટજટિલો ‘‘અયં ઇદાનેવ એવરૂપો, પચ્છા ‘કો જાનાતિ કિં કરિસ્સતી’તિ ઇદાનેવ નં નાસેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા રઞ્ઞો આગમનકાલે પાસાણફલકં એકમન્તં ખિપિત્વા પાનીયઘટં ભિન્દિત્વા પણ્ણસાલાય તિણાનિ વિકિરિત્વા સરીરં તેલેન મક્ખેત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા સસીસં પારુપિત્વા મહાદુક્ખપ્પત્તો વિય મઞ્ચે નિપજ્જિ. રાજા આગન્ત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા નિવેસનં અપવિસિત્વાવ ‘‘મમ સામિકં દિબ્બચક્ખુકં પસ્સિસ્સામી’’તિ પણ્ણસાલદ્વારં ગન્ત્વા તં વિપ્પકારં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ અન્તો પવિસિત્વા તં નિપન્નકં દિસ્વા પાદે પરિમજ્જન્તો પુચ્છિ – ‘‘કેન, ત્વં ભન્તે, એવં વિહેઠિતો, કમજ્જ યમલોકં નેમિ, તં મે સીઘં આચિક્ખા’’તિ.

તં સુત્વા કૂટજટિલો નિત્થુનન્તો ઉટ્ઠાય દિટ્ઠો, મહારાજ, ત્વં મે, પસ્સિત્વા તયિ વિસ્સાસેન અહં ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, તવ પુત્તેનમ્હિ એવં વિહેઠિતોતિ. તં સુત્વા રાજા ચોરઘાતકે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ કુમારસ્સ સીસં છિન્દિત્વા સરીરઞ્ચસ્સ ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા રથિયા રથિયં વિકિરથા’’તિ. તે માતરા અલઙ્કરિત્વા અત્તનો અઙ્કે નિસીદાપિતં કુમારં આકડ્ઢિંસુ – ‘‘રઞ્ઞા તે વધો આણત્તો’’તિ. કુમારો મરણભયતજ્જિતો માતુ અઙ્કતો વુટ્ઠાય – ‘‘રઞ્ઞો મં દસ્સેથ, સન્તિ રાજકિચ્ચાની’’તિ આહ. તે કુમારસ્સ વચનં સુત્વા મારેતું અવિસહન્તા ગોણં વિય રજ્જુયા પરિકડ્ઢન્તા નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. તેન વુત્તં ‘‘તમહં દિસ્વાન કુહક’’ન્તિઆદિ.

તત્થ થુસરાસિંવ અતણ્ડુલન્તિ તણ્ડુલકણેહિ વિરહિતં થુસરાસિં વિય, દુમંવ રુક્ખં વિય, અન્તો મહાસુસિરં. કદલિંવ અસારકં સીલાદિસારરહિતં તાપસં અહં દિસ્વા નત્થિ ઇમસ્સ સતં સાધૂનં ઝાનાદિધમ્મો. કસ્મા? સામઞ્ઞા સમણભાવા સીલમત્તતોપિ અપગતો પરિહીનો અયં, તથા હિ અયં હિરીસુક્કધમ્મજહિતો પજહિતહિરિસઙ્ખાતસુક્કધમ્મો. જીવિતવુત્તિકારણાતિ ‘‘કેવલં જીવિતસ્સેવ હેતુ અયં તાપસલિઙ્ગેન ચરતી’’તિ ચિન્તેસિન્તિ દસ્સેતિ. પરન્તિહીતિ પરન્તો પચ્ચન્તો નિવાસભૂતો એતેસં અત્થીતિ પરન્તિનો, સીમન્તરિકવાસિનો. તેહિ પરન્તીહિ અટવિકેહિ પચ્ચન્તદેસો ખોભિતો અહોસિ. તં પચ્ચન્તકોપં નિસેધેતું વૂપસમેતું ગચ્છન્તો મમ પિતા કુરુરાજા ‘‘તાત સોમનસ્સકુમાર, મય્હં સામિકં ઉગ્ગતાપનં ઘોરતપં પરમસન્તિન્દ્રિયં જટિલં મા પમજ્જિ. સો હિ અમ્હાકં સબ્બકામદદો, તસ્મા યદિચ્છકં ચિત્તરુચિયં તસ્સ ચિત્તાનુકૂલં પવત્તેહિ અનુવત્તેહી’’તિ તદા મં અનુસાસીતિ દસ્સેતિ.

૧૪. તમહં ગન્ત્વાનુપટ્ઠાનન્તિ પિતુ વચનં અનતિક્કન્તો તં કૂટતાપસં ઉપટ્ઠાનત્થં ગન્ત્વા તં સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં આસિઞ્ચન્તં દિસ્વા ‘‘પણ્ણિકો અય’’ન્તિ ચ ઞત્વા કચ્ચિ તે, ગહપતિ, કુસલન્તિ, ગહપતિ, તે સરીરસ્સ કચ્ચિ કુસલં કુસલમેવ, તથા હિ સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં આસિઞ્ચસિ. કિં વા તવ હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા આહરીયતુ, તથા હિ પણ્ણિકવુત્તિં અનુતિટ્ઠસીતિ ઇદં વચનં અભાસિં.

૧૫. તેન સો કુપિતો આસીતિ તેન મયા વુત્તગહપતિવાદેન સો માનનિસ્સિતો માનં અલ્લીનો કુહકો મય્હં કુપિતો કુદ્ધો અહોસિ. કુદ્ધો ચ સમાનો ‘‘ઘાતાપેમિ તુવં અજ્જ, રટ્ઠા પબ્બાજયામિ વા’’તિ આહ.

તત્થ તુવં અજ્જાતિ, ત્વં અજ્જ, ઇદાનિયેવ રઞ્ઞો આગતકાલેતિ અત્થો.

૧૬. નિસેધયિત્વા પચ્ચન્તન્તિ પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા નગરં અપવિટ્ઠો તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉય્યાનં ગન્ત્વા કુહકં કુહકતાપસં કચ્ચિ તે, ભન્તે, ખમનીયં, સમ્માનો તે પવત્તિતોતિ કુમારેન તે સમ્માનો પવત્તિતો અહોસિ.

૧૭. કુમારો યથા નાસિયોતિ યથા કુમારો નાસિયો નાસેતબ્બો ઘાતાપેતબ્બો, તથા સો પાપો તસ્સ રઞ્ઞો આચિક્ખિ. આણાપેસીતિ મય્હં સામિકે ઇમસ્મિં દિબ્બચક્ખુતાપસે સતિ કિં મમ ન નિપ્ફજ્જતિ, તસ્મા પુત્તેન મે અત્થો નત્થિ, તતોપિ અયમેવ સેય્યોતિ ચિન્તેત્વા આણાપેસિ.

૧૮. કિન્તિ? સીસં તત્થેવ છિન્દિત્વાતિ યસ્મિં ઠાને તં કુમારં પસ્સથ, તત્થેવ તસ્સ સીસં છિન્દિત્વા સરીરઞ્ચસ્સ કત્વાન ચતુખણ્ડિકં ચતુરો ખણ્ડે કત્વા રથિયા રથિયં નીયન્તા વીથિતો વીથિં વિક્ખિપન્તા દસ્સેથ. કસ્મા? સા ગતિ જટિલહીળિતાતિ યેહિ અયં જટિલો હીળિતો, તેસં જટિલહીળિતાનં સા ગતિ સા નિપ્ફત્તિ સો વિપાકોતિ. જટિલહીળિતાતિ વા જટિલહીળનહેતુ સા તસ્સ નિપ્ફત્તીતિ એવઞ્ચેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૯. તત્થાતિ તસ્સ રઞ્ઞો આણાયં, તસ્મિં વા તાપસસ્સ પરિભવે. કારણિકાતિ ઘાતકા, ચોરઘાતકાતિ અત્થો. ચણ્ડાતિ કુરૂરા. લુદ્દાતિ સુદારુણા. અકારુણાતિ તસ્સેવ વેવચનં કતં. ‘‘અકરુણા’’તિપિ પાળિ, નિક્કરુણાતિ અત્થો. માતુ અઙ્કે નિસિન્નસ્સાતિ મમ માતુ સુધમ્માય દેવિયા ઉચ્છઙ્ગે નિસિન્નસ્સ. ‘‘નિસિન્નસ્સા’’તિ અનાદરે સામિવચનં. આકડ્ઢિત્વા નયન્તિ મન્તિ માતરા અલઙ્કરિત્વા અત્તનો અઙ્કે નિસીદાપિતં મં રાજાણાય તે ચોરઘાતકા ગોણં વિય રજ્જુયા આકડ્ઢિત્વા આઘાતનં નયન્તિ. કુમારે પન નીયમાને દાસિગણપરિવુતા સદ્ધિં ઓરોધેહિ સુધમ્મા દેવી નાગરાપિ ‘‘મયં નિરપરાધં કુમારં મારેતું ન દસ્સામા’’તિ તેન સદ્ધિંયેવ અગમંસુ.

૨૦. બન્ધતં ગાળ્હબન્ધનન્તિ ગાળ્હબન્ધનં બન્ધન્તાનં તેસં કારણિકપુરિસાનં. રાજકિરિયાનિ અત્થિ મેતિ મયા રઞ્ઞો વત્તબ્બાનિ રાજકિચ્ચાનિ અત્થિ. તસ્મા રઞ્ઞો દસ્સેથ મં ખિપ્પન્તિ તેસં અહં એવં વચનં અવચં.

૨૧. રઞ્ઞો દસ્સયિંસુ, પાપસ્સ પાપસેવિનોતિ અત્તના પાપસીલસ્સ લામકાચારસ્સ કૂટતાપસસ્સ સેવનતો પાપસેવિનો રઞ્ઞો મં દસ્સયિંસુ. દિસ્વાન તં સઞ્ઞાપેસિન્તિ તં મમ પિતરં કુરુરાજાનં પસ્સિત્વા ‘‘કસ્મા મં, દેવ, મારાપેસી’’તિ વત્વા તેન ‘‘કસ્મા ચ પન ત્વં મય્હં સામિકં દિબ્બચક્ખુતાપસં ગહપતિવાદેન સમુદાચરિ. ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વિપ્પકારં કરી’’તિ વુત્તે ‘‘દેવ, ગહપતિઞ્ઞેવ ‘ગહપતી’તિ વદન્તસ્સ કો મય્હં દોસો’’તિ વત્વા તસ્સ નાનાવિધાનિ માલાવચ્છાનિ રોપેત્વા પુપ્ફપણ્ણફલાફલાદીનં વિક્કિણનં હત્થતો ચસ્સ તાનિ દેવસિકં વિક્કિણન્તેહિ માલાકારપણ્ણિકેહિ સદ્દહાપેત્વા ‘‘માલાવત્થુપણ્ણવત્થૂનિ ઉપધારેથા’’તિ વત્વા પણ્ણસાલઞ્ચસ્સ પવિસિત્વા પુપ્ફાદિવિક્કિયલદ્ધં કહાપણકભણ્ડિકં અત્તનો પુરિસેહિ નીહરાપેત્વા રાજાનં સઞ્ઞાપેસિં તસ્સ કૂટતાપસભાવં જાનાપેસિં. મમઞ્ચ વસમાનયિન્તિ તેન સઞ્ઞાપનેન ‘‘સચ્ચં ખો પન કુમારો વદતિ, અયં કૂટતાપસો પુબ્બે અપ્પિચ્છો વિય હુત્વા ઇદાનિ મહાપરિગ્ગહો જાતો’’તિ યથા તસ્મિં નિબ્બિન્નો મમ વસે વત્તતિ, એવં રાજાનં મમ વસમાનેસિં.

તતો મહાસત્તો ‘‘એવરૂપસ્સ બાલસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકે વસનતો હિમવન્તં પવિસિત્વા પબ્બજિતું યુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા રાજાનં આપુચ્છિ – ‘‘ન મે, મહારાજ, ઇધ વાસેન અત્થો, અનુજાનાથ મં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. રાજા ‘‘તાત, મયા અનુપધારેત્વાવ તે વધો આણત્તો, ખમ મય્હં અપરાધ’’ન્તિ મહાસત્તં ખમાપેત્વા ‘‘અજ્જેવ ઇમં રજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘દેવ, કિમત્થિ માનુસકેસુ ભોગેસુ, અહં પુબ્બે દીઘરત્તં દિબ્બભોગસમ્પત્તિયો અનુભવિં, ન તત્થાપિ મે સઙ્ગો, પબ્બજિસ્સામેવાહં, ન તાદિસસ્સ બાલસ્સ પરનેય્યબુદ્ધિનો સન્તિકે વસામી’’તિ વત્વા તં ઓવદન્તો –

‘‘અનિસમ્મ કતં કમ્મં, અનવત્થાય ચિન્તિતં;

ભેસજ્જસ્સેવ વેભઙ્ગો, વિપાકો હોતિ પાપકો.

‘‘નિસમ્મ ચ કતં કમ્મં, સમ્માવત્થાય ચિન્તિતં;

ભેસજ્જસ્સેવ સમ્પત્તિ, વિપાકો હોતિ ભદ્રકો.

‘‘અલસો ગિહી કામભોગી ન સાધુ, અસઞ્ઞતો પબ્બજિતો ન સાધુ;

રાજા ન સાધુ અનિસમ્મકારી, યો પણ્ડિતો કોધનો તં ન સાધુ.

‘‘નિસમ્મ ખત્તિયો કયિરા, નાનિસમ્મ દિસમ્પતિ;

નિસમ્મકારિનો રાજ, યસો કિત્તિ ચ વડ્ઢતિ.

‘‘નિસમ્મ દણ્ડં પણયેય્ય ઇસ્સરો, વેગા કતં તપ્પતિ ભૂમિપાલ;

સમ્માપણીધી ચ નરસ્સ અત્થા, અનાનુતપ્પા તે ભવન્તિ પચ્છા.

‘‘અનાનુતપ્પાનિ હિ યે કરોન્તિ, વિભજ્જ કમ્માયતનાનિ લોકે;

વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ સુખુદ્રયાનિ, ભવન્તિ બુદ્ધાનુમતાનિ તાનિ.

‘‘આગચ્છું દોવારિકા ખગ્ગબન્ધા, કાસાવિયા હન્તુ મમં જનિન્દ;

માતુઞ્ચ અઙ્કસ્મિમહં નિસિન્નો, આકડ્ઢિતો સહસા તેહિ દેવ.

‘‘કટુકઞ્હિ સમ્બાધં સુકિચ્છં પત્તો, મધુરમ્પિયં જીવિતં લદ્ધ રાજ;

કિચ્છેનહં અજ્જ વધા પમુત્તો, પબ્બજ્જમેવાભિમનોહમસ્મી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૨૨૭-૨૩૪) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ અનિસમ્માતિ અનુપધારેત્વા. અનવત્થાયાતિ અવવત્થપેત્વા. વેભઙ્ગોતિ વિપત્તિ. વિપાકોતિ નિપ્ફત્તિ. અસઞ્ઞતોતિ અસંવુતો દુસ્સીલો. પણયેય્યાતિ પટ્ઠપેય્ય. વેગાતિ વેગેન સહસા. સમ્માપણીધી ચાતિ સમ્માપણિધિના, યોનિસો ઠપિતેન ચિત્તેન કતા નરસ્સ અત્થા પચ્છા અનાનુતપ્પા ભવન્તીતિ અત્થો. વિભજ્જાતિ ઇમાનિ કાતું યુત્તાનિ, ઇમાનિ અયુત્તાનીતિ એવં પઞ્ઞાય વિભજિત્વા. કમ્માયતનાનીતિ કમ્માનિ. બુદ્ધાનુમતાનીતિ પણ્ડિતેહિ અનુમતાનિ અનવજ્જાનિ હોન્તિ. કટુકન્તિ દુક્ખં અસાતં, સમ્બાધં સુકિચ્છં મરણભયં પત્તોમ્હિ. લદ્ધાતિ અત્તનો ઞાણબલેન જીવિતં લભિત્વા. પબ્બજ્જમેવાભિમનોતિ પબ્બજ્જાભિમુખચિત્તો એવાહમસ્મિ.

એવં મહાસત્તેન ધમ્મે દેસિતે રાજા દેવિં આમન્તેસિ – ‘‘દેવિ, ત્વં પુત્તં નિવત્તેહી’’તિ. દેવીપિ કુમારસ્સ પબ્બજ્જમેવ રોચેસિ. મહાસત્તો માતાપિતરો વન્દિત્વા ‘‘સચે મય્હં દોસો અત્થિ, તં ખમથા’’તિ ખમાપેત્વા મહાજનં આપુચ્છિત્વા હિમવન્તાભિમુખો અગમાસિ. ગતે ચ પન મહાસત્તે મહાજનો કૂટજટિલં પોથેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. બોધિસત્તોપિ સનાગરેહિ અમચ્ચપારિસજ્જાદીહિ રાજપુરિસેહિ અસ્સુમુખેહિ અનુબન્ધિયમાનો તે નિવત્તેસિ. મનુસ્સેસુ નિવત્તેસુ મનુસ્સવણ્ણેનાગન્ત્વા દેવતાહિ નીતો સત્ત પબ્બતરાજિયો અતિક્કમિત્વા હિમવન્તે વિસ્સકમ્મુના નિમ્મિતાય પણ્ણસાલાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તેન વુત્તં –

૨૨. ‘‘સો મં તત્થ ખમાપેસિ, મહારજ્જં અદાસિ મે;

સોહં તમં દાલયિત્વા, પબ્બજિં અનગારિય’’ન્તિ.

તત્થ તમં દાલયિત્વાતિ કામાદીનવદસ્સનસ્સ પટિપક્ખભૂતં સમ્મોહતમં વિધમિત્વા. પબ્બજિન્તિ ઉપાગચ્છિં. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં.

૨૩. ઇદાનિ યદત્થં તદા તં રાજિસ્સરિયં પરિચ્ચત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘ન મે દેસ્સ’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તસ્સત્થો વુત્તનયોવ.

એવં પન મહાસત્તે પબ્બજિતે યાવ સોળસવસ્સકાલા રાજકુલે પરિચારિકવેસેન દેવતાયેવ નં ઉપટ્ઠહિંસુ. સો તત્થ ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

તદા કુહકો દેવદત્તો અહોસિ, માતા મહામાયા, મહારક્ખિતતાપસો સારિપુત્તત્થેરો, સોમનસ્સકુમારો લોકનાથો.

તસ્સ યુધઞ્જયચરિયાયં (ચરિયા. ૩.૧ આદયો) વુત્તનયેનેવ દસ પારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધાપિ નેક્ખમ્મપારમી અતિસયવતીતિ સા એવ દેસનં આરુળ્હા. તથા સત્તવસ્સિકકાલે એવ રાજકિચ્ચેસુ સમત્થતા, તસ્સ તાપસસ્સ કૂટજટિલભાવપરિગ્ગણ્હનં, તેન પયુત્તેન રઞ્ઞા વધે આણત્તે સન્તાસાભાવો, રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા નાનાનયેહિ તસ્સ સદોસતં અત્તનો ચ નિરપરાધતં મહાજનસ્સ મજ્ઝે પકાસેત્વા રઞ્ઞો ચ પરનેય્યબુદ્ધિતં બાલભાવઞ્ચ પટ્ઠપેત્વા તેન ખમાપિતેપિ તસ્સ સન્તિકે વાસતો રજ્જિસ્સરિયતો ચ સંવેગમાપજ્જિત્વા નાનપ્પકારં યાચિયમાનેનપિ હત્થગતં રજ્જસિરિં ખેળપિણ્ડં વિય છડ્ડેત્વા કત્થચિ અલગ્ગચિત્તેન હુત્વા પબ્બજનં, પબ્બજિત્વા પવિવેકારામેન હુત્વા નચિરસ્સેવ અપ્પકસિરેન ઝાનાભિઞ્ઞાનિબ્બત્તનન્તિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

સોમનસ્સચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અયોઘરચરિયાવણ્ણના

૨૪. તતિયે અયોઘરમ્હિ સંવડ્ઢોતિ અમનુસ્સઉપદ્દવપરિવજ્જનત્થં ચતુરસ્સસાલવસેન કતે મહતિ સબ્બઅયોમયે ગેહે સંવડ્ઢો. નામેનાસિ અયોઘરોતિ અયોઘરે જાતસંવડ્ઢભાવેનેવ ‘‘અયોઘરકુમારો’’તિ નામેન પાકટો અહોસિ.

૨૫-૬. તદા હિ કાસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પુરિમત્તભાવે સપત્તિ ‘‘તવ જાતં જાતં પજં ખાદેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા યક્ખિનિયોનિયં નિબ્બત્તા ઓકાસં લભિત્વા તસ્સા વિજાતકાલે દ્વે વારે પુત્તે ખાદિ. તતિયવારે પન બોધિસત્તો તસ્સા કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. રાજા ‘‘દેવિયા જાતં જાતં પજં એકા યક્ખિની ખાદતિ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ મનુસ્સેહિ સમ્મન્તેત્વા ‘‘અમનુસ્સા નામ અયોઘરસ્સ ભાયન્તિ, અયોઘરં કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તે કમ્મારે આણાપેત્વા થમ્ભે આદિં કત્વા અયોમયેહેવ સબ્બગેહસમ્ભારેહિ ચતુરસ્સસાલં મહન્તં અયોઘરં નિટ્ઠાપેત્વા પરિપક્કગબ્ભં દેવિં તત્થ વાસેસિ. સા તત્થ ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણં પુત્તં વિજાયિ. ‘‘અયોઘરકુમારો’’ત્વેવસ્સ નામં કરિંસુ. તં ધાતીનં દત્વા મહન્તં આરક્ખં સંવિદહિત્વા રાજા દેવિં અન્તેપુરં આનેસિ. યક્ખિનીપિ ઉદકવારં ગન્ત્વા વેસ્સવણસ્સ ઉદકં વહન્તી જીવિતક્ખયં પત્તા.

મહાસત્તો અયોઘરેયેવ વડ્ઢિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો, તત્થેવ સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિ. રાજા પુત્તં સોળસવસ્સુદ્દેસિકં વિદિત્વા ‘‘રજ્જમસ્સ દસ્સામી’’તિ અમચ્ચે આણાપેસિ – ‘‘પુત્તં મે આનેથા’’તિ. તે ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ નગરં અલઙ્કારાપેત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતં મઙ્ગલવારણં આદાય તત્થ ગન્ત્વા કુમારં અલઙ્કરિત્વા હત્થિક્ખન્ધે નિસીદાપેત્વા નગરં પદક્ખિણં કારેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. મહાસત્તો રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. રાજા તસ્સ સરીરસોભં ઓલોકેત્વા બલવસિનેહેન તં આલિઙ્ગિત્વા ‘‘અજ્જેવ મે પુત્તં અભિસિઞ્ચથા’’તિ અમચ્ચે આણાપેસિ. મહાસત્તો પિતરં વન્દિત્વા ‘‘ન મય્હં રજ્જેન અત્થો, અહં પબ્બજિસ્સામિ, પબ્બજ્જં મે અનુજાનાથા’’તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘દુક્ખેન જીવિતો લદ્ધો’’તિઆદિ.

તત્થ દુક્ખેનાતિ, તાત, તવ ભાતિકા દ્વે એકાય યક્ખિનિયા ખાદિતા, તુય્હં પન તતો અમનુસ્સભયતો નિવારણત્થં કતેન દુક્ખેન મહતા આયાસેન જીવિતો લદ્ધો. સંપીળે પતિપોસિતોતિ નાનાવિધાય અમનુસ્સરક્ખાય સમ્બાધે અયોઘરે વિજાયનકાલતો પટ્ઠાય યાવ સોળસવસ્સુપ્પત્તિયા સમ્બાધે સંવડ્ઢિતોતિ અત્થો. અજ્જેવ, પુત્ત, પટિપજ્જ, કેવલં વસુધં ઇમન્તિ કઞ્ચનમાલાલઙ્કતસ્સ સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રતનરાસિમ્હિ ઠપેત્વા તીહિ સઙ્ખેહિ અભિસિઞ્ચિયમાનો ઇમં કુલસન્તકં કેવલં સકલં સમુદ્દપરિયન્તં તતોયેવ સહ રટ્ઠેહીતિ સરટ્ઠકં સહ નિગમેહિ મહાગામેહીતિ સનિગમં અપરિમિતેન પરિવારજનેન સદ્ધિં સજનં ઇમં વસુધં મહાપથવિં અજ્જેવ, પુત્ત, પટિપજ્જ, રજ્જં કારેહીતિ અત્થો. વન્દિત્વા ખત્તિયં. અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવિન્તિ ખત્તિયં કાસિરાજાનં મમ પિતરં વન્દિત્વા તસ્સ અઞ્જલિં પણામેત્વા ઇદં વચનં અભાસિં.

૨૭. યે કેચિ મહિયા સત્તાતિ ઇમિસ્સા મહાપથવિયા યે કેચિ સત્તા નામ. હીનમુક્કટ્ઠમજ્ઝિમાતિ લામકા ચેવ ઉત્તમા ચ, ઉભિન્નં વેમજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમા ચ. સકે ગેહેતિ સબ્બે તે સકે ગેહે. સકઞાતિભીતિ સકેહિ ઞાતીહિ સમ્મોદમાના વિસ્સટ્ઠા અનુક્કણ્ઠિતા યથાવિભવં વડ્ઢન્તિ.

૨૮. ઇદં લોકે ઉત્તરિયન્તિ ઇદં પન ઇમસ્મિં લોકે અસદિસં, મય્હં એવ આવેણિકં. કિં પન તં સંપીળે મમ પોસનન્તિ સમ્બાધે મમ સંવડ્ઢનં. તથા હિ અયોઘરમ્હિ સંવડ્ઢો, અપ્પભે ચન્દસૂરિયેતિ ચન્દસૂરિયાનં પભારહિતે અયોઘરે સંવડ્ઢોમ્હીતિ સંવડ્ઢો અમ્હિ.

૨૯. પૂતિકુણપસમ્પુણ્ણાતિ પૂતિગન્ધનાનપ્પકારકુણપસમ્પુણ્ણા ગૂથનિરયસદિસા. માતુ કુચ્છિતો જીવિતસંસયે વત્તમાને કથં મુચ્ચિત્વા નિક્ખમિત્વા. તતો ઘોરતરેતિ તતોપિ ગબ્ભવાસતો દારુણતરે, અવિસ્સટ્ઠવાસેન દુક્ખે. પક્ખિત્તયોઘરેતિ પક્ખિત્તો અયોઘરે, બન્ધનાગારે ઠપિતો વિય અહોસિન્તિ દસ્સેતિ.

૩૦. યદિહન્તિ એત્થ યદીતિ નિપાતમત્તં. તાદિસન્તિ યાદિસં પુબ્બે વુત્તં, તાદિસં પરમદારુણં દુક્ખં પત્વા અહં રજ્જેસુ યદિ રજ્જામિ યદિ રમિસ્સામિ, એવં સન્તે પાપાનં લામકાનં નિહીનપુરિસાનં ઉત્તમો નિહીનતમો સિયં.

૩૧. ઉક્કણ્ઠિતોમ્હિ કાયેનાતિ અપરિમુત્તગબ્ભવાસાદિના પૂતિકાયેન ઉક્કણ્ઠિતો નિબ્બિન્નો અમ્હિ. રજ્જેનમ્હિ અનત્થિકોતિ રજ્જેનપિ અનત્થિકો અમ્હિ. યક્ખિનિયા હત્થતો મુત્તોપિ હિ નાહં અજરામરો, કિં મે રજ્જેન, રજ્જઞ્હિ નામ સબ્બેસં અનત્થાનં સન્નિપાતટ્ઠાનં, તત્થ ઠિતકાલતો પટ્ઠાય દુન્નિક્ખમં હોતિ, તસ્મા તં અનુપગન્ત્વા નિબ્બુતિં પરિયેસિસ્સં, યત્થ મં મચ્ચુ ન મદ્દિયેતિ યત્થ ઠિતં મં મહાસેનો મચ્ચુરાજા ન મદ્દિયે ન ઓત્થરેય્ય ન અભિભવેય્ય, તં નિબ્બુતિં અમતમહાનિબ્બાનં પરિયેસિસ્સામીતિ.

૩૨. એવાહં ચિન્તયિત્વાનાતિ એવં ઇમિના વુત્તપ્પકારેન નાનપ્પકારં સંસારે આદીનવં પચ્ચવેક્ખણેન નિબ્બાને આનિસંસદસ્સનેન ચ યોનિસો ચિન્તેત્વા. વિરવન્તે મહાજનેતિ મયા વિપ્પયોગદુક્ખાસહનેન વિરવન્તે પરિદેવન્તે માતાપિતુપ્પમુખે મહન્તે જને. નાગોવ બન્ધનં છેત્વાતિ યથા નામ મહાબલો હત્થિનાગો દુબ્બલતરં રજ્જુબન્ધનં સુખેનેવ છિન્દતિ, એવમેવ ઞાતિસઙ્ગાદિભેદસ્સ તસ્મિં જને તણ્હાબન્ધનસ્સ છિન્દનેન બન્ધનં છેત્વા કાનનસઙ્ખાતં મહાવનં પબ્બજ્જૂપગમનવસેન પાવિસિં. ઓસાનગાથા વુત્તત્થા એવ.

તત્થ ચ મહાસત્તો અત્તનો પબ્બજ્જાધિપ્પાયં જાનિત્વા ‘‘તાત, કિંકારણા પબ્બજસી’’તિ રઞ્ઞા વુત્તો ‘‘દેવ, અહં માતુકુચ્છિમ્હિ દસ માસે ગૂથનિરયે વિય વસિત્વા માતુ કુચ્છિતો નિક્ખન્તો યક્ખિનિયા ભયેન સોળસવસ્સાનિ બન્ધનાગારે વસન્તો બહિ ઓલોકેતુમ્પિ ન લભિં, ઉસ્સદનિરયે પક્ખિત્તો વિય અહોસિં, યક્ખિનિતો મુત્તોપિ અજરામરો ન હોમિ, મચ્ચુ નામેસ ન સક્કા કેનચિ જિનિતું, ભવે ઉક્કણ્ઠિતોમ્હિ, યાવ મે બ્યાધિજરામરણાનિ નાગચ્છન્તિ, તાવદેવ પબ્બજિત્વા ધમ્મં ચરિસ્સામિ, અલં મે રજ્જેન, અનુજાનાહિ મં, દેવ, પબ્બજિતુ’’ન્તિ વત્વા –

‘‘યમેકરત્તિં પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩૬૩) –

આદિના ચતુવીસતિયા ગાથાહિ પિતુ ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘મહારાજ, તુમ્હાકં રજ્જં તુમ્હાકમેવ હોતુ, ન મય્હં ઇમિના અત્થો, તુમ્હેહિ સદ્ધિં કથેન્તેયેવ બ્યાધિજરામરણાનિ આગચ્છેય્યું, તિટ્ઠથ તુમ્હે’’તિ વત્વા અયદામં છિન્દિત્વા મત્તહત્થી વિય, કઞ્ચનપઞ્જરં ભિન્દિત્વા સીહપોતકો વિય, કામે પહાય માતાપિતરો વન્દિત્વા નિક્ખમિ. અથસ્સ પિતા ‘‘અયં નામ કુમારો પબ્બજિતુકામો, કિમઙ્ગં પનાહં, મમાપિ રજ્જેન અત્થો નત્થી’’તિ રજ્જં પહાય તેન સદ્ધિં એવ નિક્ખમિ. તસ્મિં નિક્ખમન્તે દેવીપિ અમચ્ચાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાદયોપીતિ સકલનગરવાસિનો ભોગે છડ્ડેત્વા નિક્ખમિંસુ. સમાગમો મહા અહોસિ, પરિસા દ્વાદસયોજનિકા જાતા, તે આદાય મહાસત્તો હિમવન્તં પાવિસિ.

સક્કો દેવરાજા તસ્સ નિક્ખન્તભાવં ઞત્વા વિસ્સકમ્મં પેસેત્વા દ્વાદસયોજનાયામં સત્તયોજનવિત્થારં અસ્સમપદં કારેસિ, સબ્બે ચ પબ્બજિતપરિક્ખારે પટિયાદાપેસિ. ઇધ મહાસત્તસ્સ પબ્બજ્જા ચ ઓવાદદાનઞ્ચ બ્રહ્મલોકપરાયનતા ચ પરિસાય સમ્મા પટિપત્તિ ચ સબ્બા મહાગોવિન્દચરિયાયં (ચરિયા. ૧.૩૭ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ અહેસું, પરિસા બુદ્ધપરિસા, અયોઘરપણ્ડિતો લોકનાથો.

તસ્સ સેસપારમિનિદ્ધારણા આનુભાવવિભાવના ચ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ.

અયોઘરચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ભિસચરિયાવણ્ણના

૩૪. ચતુત્થે યદા હોમિ, કાસીનં પુરવરુત્તમેતિ ‘‘કાસી’’તિ બહુવચનવસેન લદ્ધવોહારસ્સ રટ્ઠસ્સ નગરવરે બારાણસિયં યસ્મિં કાલે જાતસંવડ્ઢો હુત્વા વસામીતિ અત્થો. ભગિની ચ ભાતરો સત્ત, નિબ્બત્તા સોત્તિયે કુલેતિ ઉપકઞ્ચનાદયો છ અહઞ્ચાતિ ભાતરો સત્ત સબ્બકનિટ્ઠા કઞ્ચનદેવી નામ ભગિની ચાતિ સબ્બે મયં અટ્ઠ જના મન્તજ્ઝેનનિરતતાય સોત્તિયે ઉદિતોદિતે મહતિ બ્રાહ્મણકુલે તદા નિબ્બત્તા જાતાતિ અત્થો.

૩૫. બોધિસત્તો હિ તદા બારાણસિયં અસીતિકોટિવિભવસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ ‘‘કઞ્ચનકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. અથસ્સ પદસા વિચરણકાલે અપરો પુત્તો વિજાયિ. ‘‘ઉપકઞ્ચનકુમારો’’તિસ્સ નામં કરિંસુ. તતો પટ્ઠાય મહાસત્તં ‘‘મહાકઞ્ચનકુમારો’’તિ સમુદાચરન્તિ. એવં પટિપાટિયા સત્ત પુત્તા અહેસું. સબ્બકનિટ્ઠા પન એકા ધીતા. તસ્સા ‘‘કઞ્ચનદેવી’’તિ નામં કરિંસુ. મહાસત્તો વયપ્પત્તો તક્કસિલં ગન્ત્વા સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગહેત્વા પચ્ચાગઞ્છિ.

અથ નં માતાપિતરો ઘરાવાસેન બન્ધિતુકામા ‘‘અત્તનો સમાનજાતિકુલતો તે દારિકં આનેસ્સામા’’તિ વદિંસુ. સો ‘‘અમ્મ, તાત, ન મય્હં ઘરાવાસેન અત્થો. મય્હઞ્હિ સબ્બો લોકસન્નિવાસો આદિત્તો વિય સપ્પટિભયો, બન્ધનાગારં વિય પલિબુદ્ધનં, ઉક્કારભૂમિ વિય જિગુચ્છો હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ન મે ચિત્તં કામેસુ રજ્જતિ, અઞ્ઞે વો પુત્તા અત્થિ, તે ઘરાવાસેન નિમન્તેથા’’તિ વત્વા પુનપ્પુનં યાચિતોપિ સહાયેહિ યાચાપિતોપિ ન ઇચ્છિ, અથ નં સહાયા ‘‘સમ્મ, કિં પન ત્વં પત્થયન્તો કામે પરિભુઞ્જિતું ન ઇચ્છસી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તેસં અત્તનો નેક્ખમ્મજ્ઝાસયં આરોચેસિ. તેન વુત્તં ‘‘એતેસં પુબ્બજો આસિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ એતેસં પુબ્બજો આસિન્તિ એતેસં ઉપકઞ્ચનકાદીનં સત્તન્નં જેટ્ઠભાતિકો અહં તદા અહોસિં. હિરીસુક્કમુપાગતોતિ સુક્કવિપાકત્તા સન્તાનસ્સ વિસોધનતો ચ સુક્કં પાપજિગુચ્છનલક્ખણં હિરિં ભુસં આગતો, અતિવિય પાપં જિગુચ્છન્તો આસિન્તિ અત્થો. ભવં દિસ્વાન ભયતો, નેક્ખમ્માભિરતો અહન્તિ કામભવાદીનં વસેન સબ્બં ભવં પક્ખન્દિતું આગચ્છન્તં ચણ્ડહત્થિં વિય, હિંસિતું આગચ્છન્તં ઉક્ખિત્તાસિકં વધકં વિય, સીહં વિય, યક્ખં વિય, રક્ખસં વિય, ઘોરવિસં વિય, આસિવિસં વિય, આદિત્તં અઙ્ગારં વિય, સપ્પટિભયં ભયાનકભાવતો પસ્સિત્વા તતો મુચ્ચનત્થઞ્ચ પબ્બજ્જાભિરતો પબ્બજિત્વા ‘‘કથં નુ ખો ધમ્મચરિયં સમ્માપટિપત્તિં પૂરેય્યં, ઝાનસમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેય્ય’’ન્તિ પબ્બજ્જાકુસલધમ્મપઠમજ્ઝાનાદિઅભિરતો તદા અહં આસિન્તિ અત્થો.

૩૬. પહિતાતિ માતાપિતૂહિ પેસિતા. એકમાનસાતિ સમાનજ્ઝાસયા પુબ્બે મયા એકચ્છન્દા મનાપચારિનો માતાપિતૂહિ પહિતત્તા પન મમ પટિક્કૂલં અમનાપં વદન્તા. કામેહિ મં નિમન્તેન્તીતિ મહાપિતૂહિ વા એકમાનસા કામેહિ મં નિમન્તેન્તિ. કુલવંસં ધારેહીતિ ઘરાવાસં સણ્ઠપેન્તો અત્તનો કુલવંસં ધારેહિ પતિટ્ઠપેહીતિ કામેહિ મં નિમન્તેસુન્તિ અત્થો.

૩૭. યં તેસં વચનં વુત્તન્તિ તેસં મમ પિયસહાયાનં યં વચનં વુત્તં. ગિહિધમ્મે સુખાવહન્તિ ગિહિભાવે સતિ ગહટ્ઠભાવે ઠિતસ્સ પુરિસસ્સ ઞાયાનુગતત્તા દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ સમ્પરાયિકસ્સ ચ સુખસ્સ આવહનતો સુખાવહં. તં મે અહોસિ કઠિનન્તિ તં તેસં મય્હં સહાયાનં માતાપિતૂનઞ્ચ વચનં એકન્તેનેવ નેક્ખમ્માભિરતત્તા અમનાપભાવેન મે કઠિનં ફરુસં દિવસં સન્તત્તફાલસદિસં ઉભોપિ કણ્ણે ઝાપેન્તં વિય અહોસિ.

૩૮. તે મં તદા ઉક્ખિપન્તન્તિ તે મય્હં સહાયા માતાપિતૂહિ અત્તનો ચ ઉપનિમન્તનવસેન અનેકવારં ઉપનીયમાને કામે ઉદ્ધમુદ્ધં ખિપન્તં છડ્ડેન્તં પટિક્ખિપન્તં મં પુચ્છિંસુ. પત્થિતં મમાતિ ઇતો વિસુદ્ધતરં કિં નુ ખો ઇમિના પત્થિતન્તિ મયા અભિપત્થિતં મમ તં પત્થનં પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં ત્વં પત્થયસે, સમ્મ, યદિ કામે ન ભુઞ્જસી’’તિ.

૩૯. અત્થકામોતિ અત્તનો અત્થકામો, પાપભીરૂતિ અત્થો. ‘‘અત્તકામો’’તિપિ પાળિ. હિતેસિનન્તિ મય્હં હિતેસીનં પિયસહાયાનં. કેચિ ‘‘અત્થકામહિતેસિન’’ન્તિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં.

૪૦. પિતુ માતુ ચ સાવયુન્તિ તે મય્હં સહાયા અનિવત્તનીયં મમ પબ્બજ્જાછન્દં વિદિત્વા પબ્બજિતુકામતાદીપકં મય્હં વચનં પિતુ માતુ ચ સાવેસું. ‘‘યગ્ઘે, અમ્મતાતા, જાનાથ, એકન્તેનેવ મહાકઞ્ચનકુમારો પબ્બજિસ્સતિ, ન સો સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કામેસુ ઉપનેતુ’’ન્તિ અવોચું. માતાપિતા એવમાહૂતિ તદા મય્હં માતાપિતરો મમ સહાયેહિ વુત્તં મમ વચનં સુત્વા એવમાહંસુ – ‘‘સબ્બેવ પબ્બજામ, ભો’’તિ, યદિ મહાકઞ્ચનકુમારસ્સ નેક્ખમ્મં અભિરુચિતં, યં તસ્સ અભિરુચિતં, તદમ્હાકમ્પિ અભિરુચિતમેવ, તસ્મા સબ્બેવ પબ્બજામ, ભોતિ. ‘‘ભો’’તિ તેસં બ્રાહ્મણાનં આલપનં. ‘‘પબ્બજામ ખો’’તિપિ પાઠો, પબ્બજામ એવાતિ અત્થો. મહાસત્તસ્સ હિ પબ્બજ્જાછન્દં વિદિત્વા ઉપકઞ્ચનાદયો છ ભાતરો ભગિની ચ કઞ્ચનદેવી પબ્બજિતુકામાવ અહેસું, તેન તેપિ માતાપિતૂહિ ઘરાવાસેન નિમન્તિયમાના ન ઇચ્છિંસુયેવ. તસ્મા એવમાહંસુ ‘‘સબ્બેવ પબ્બજામ, ભો’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા મહાસત્તં માતાપિતરો પક્કોસિત્વા અત્તનોપિ અધિપ્પાયં તસ્સ આચિક્ખિત્વા ‘‘તાત, યદિ પબ્બજિતુકામોસિ, અસીતિકોટિધનં તવ સન્તકં યથાસુખં વિસ્સજ્જેહી’’તિ આહંસુ. અથ નં મહાપુરિસો કપણદ્ધિકાદીનં વિસ્સજ્જેત્વા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા હિમવન્તં પાવિસિ. તેન સદ્ધિં માતાપિતરો છ ભાતરો ચ ભગિની ચ એકો દાસો એકા દાસી એકો ચ સહાયો ઘરાવાસં પહાય અગમંસુ. તેન વુત્તં –

૪૧. ‘‘ઉભો માતા પિતા મય્હં, ભગિની ચ સત્ત ભાતરો;

અમિતધનં છડ્ડયિત્વા, પવિસિમ્હા મહાવન’’ન્તિ.

જાતકટ્ઠકથાયં (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૪.૭૭ ભિસજાતકવણ્ણના) પન ‘‘માતાપિતૂસુ કાલંકતેસુ તેસં કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા મહાસત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમી’’તિ વુત્તં.

એવં હિમવન્તં પવિસિત્વા ચ તે બોધિસત્તપ્પમુખા એકં પદુમસરં નિસ્સાય રમણીયે ભૂમિભાગે અસ્સમં કત્વા પબ્બજિત્વા વનમૂલફલાહારા યાપયિંસુ. તેસુ ઉપકઞ્ચનાદયો અટ્ઠ જના વારેન ફલાફલં આહરિત્વા એકસ્મિં પાસાણફલકે અત્તનો ઇતરેસઞ્ચ કોટ્ઠાસે કત્વા ઘણ્ટિસઞ્ઞં દત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસં આદાય વસનટ્ઠાનં પવિસન્તિ. સેસાપિ ઘણ્ટિસઞ્ઞાય પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા અત્તનો અત્તનો પાપુણનકોટ્ઠાસં આદાય વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તિ.

અપરભાગે ભિસાનિ આહરિત્વા તથેવ ખાદન્તિ. તત્થ તે ઘોરતપા પરમધિતિન્દ્રિયા કસિણપરિકમ્મં કરોન્તા વિહરિંસુ. અથ નેસં સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં કમ્પિ. સક્કો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ઇમે ઇસયો વીમંસિસ્સામી’’તિ અત્તનો આનુભાવેન મહાસત્તસ્સ કોટ્ઠાસે તયો દિવસે અન્તરધાપેસિ. મહાસત્તો પઠમદિવસે કોટ્ઠાસં અદિસ્વા ‘‘મમ કોટ્ઠાસો પમુટ્ઠો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. દુતિયદિવસે ‘‘મમ દોસેન ભવિતબ્બં, પણામનવસેન મમ કોટ્ઠાસં ન ઠપિતં મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેસિ. તતિયદિવસે ‘‘તં કારણં સુત્વા ખમાપેસ્સામી’’તિ સાયન્હસમયે ઘણ્ટિસઞ્ઞં દત્વા તાય સઞ્ઞાય સબ્બેસુ સન્નિપતિતેસુ તમત્થં આરોચેત્વા તીસુપિ દિવસેસુ તેહિ જેટ્ઠકોટ્ઠાસસ્સ ઠપિતભાવં સુત્વા ‘‘તુમ્હેહિ મય્હં કોટ્ઠાસો ઠપિતો, મયા પન ન લદ્ધો, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા સબ્બેવ સંવેગપ્પત્તા અહેસું.

તસ્મિં અસ્સમે રુક્ખદેવતાપિ અત્તનો ભવનતો ઓતરિત્વા તેસં સન્તિકે નિસીદિ. મનુસ્સાનં હત્થતો પલાયિત્વા અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો એકો વારણો અહિતુણ્ડિકહત્થતો પલાયિત્વા મુત્તો સપ્પકીળાપનકો એકો વાનરો ચ તેહિ ઇસીહિ કતપરિચયા તદા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. સક્કોપિ ‘‘ઇસિગણં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અદિસ્સમાનકાયો તત્થેવ અટ્ઠાસિ. તસ્મિઞ્ચ ખણે બોધિસત્તસ્સ કનિટ્ઠો ઉપકઞ્ચનતાપસો ઉટ્ઠાય બોધિસત્તં વન્દિત્વા સેસાનં અપચિતિં દસ્સેત્વા ‘‘અહં સઞ્ઞં પટ્ઠપેત્વા અત્તાનઞ્ઞેવ સોધેતું લભામી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, લભસી’’તિ વુત્તે ઇસિગણમજ્ઝે ઠત્વા સપથં કરોન્તો –

‘‘અસ્સં ગવં રજતં જાતરૂપં, ભરિયઞ્ચ સો ઇધ લભતં મનાપં;

પુત્તેહિ દારેહિ સમઙ્ગિ હોતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસી’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૭૮) –

ઇમં ગાથં અભાસિ. ઇમઞ્હિ સો ‘‘યત્તકાનિ પિયવત્થૂનિ હોન્તિ, તેહિ વિપ્પયોગે તત્તકાનિ દુક્ખાનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વત્થુકામે ગરહન્તો આહ.

તં સુત્વા ઇસિગણો ‘‘મારિસ, મા કથય, અતિભારિયો તે સપથો’’તિ કણ્ણે પિદહિ. બોધિસત્તોપિ ‘‘અતિભારિયો તે સપથો, ન, ત્વં તાત, ગણ્હસિ, તવ પત્તાસને નિસીદા’’તિ આહ. સેસાપિ સપથં કરોન્તા યથાક્કમં –

‘‘માલઞ્ચ સો કાસિકચન્દનઞ્ચ, ધારેતુ પુત્તસ્સ બહૂ ભવન્તુ;

કામેસુ તિબ્બં કુરુતં અપેક્ખં, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘પહૂતધઞ્ઞો કસિમા યસસ્સી, પુત્તે ગિહી ધનિમા સબ્બકામે;

વયં અપસ્સં ઘરમાવસાતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘સો ખત્તિયો હોતુ પસય્હકારી, રાજાભિરાજા બલવા યસસ્સી;

સચાતુરન્તં મહિમાવસાતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘સો બ્રાહ્મણો હોતુ અવીતરાગો, મુહુત્તનક્ખત્તપથેસુ યુત્તો;

પૂજેતુ નં રટ્ઠપતી યસસ્સી, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘અજ્ઝાયકં સબ્બસમન્તવેદં, તપસ્સિનં મઞ્ઞતુ સબ્બલોકો;

પૂજેન્તુ નં જાનપદા સમેચ્ચ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘ચતુસ્સદં ગામવરં સમિદ્ધં, દિન્નઞ્હિ સો ભુઞ્જતુ વાસવેન;

અવીતરાગો મરણં ઉપેતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘સો ગામણી હોતુ સહાયમજ્ઝે, નચ્ચેહિ ગીતેહિ પમોદમાનો;

સો રાજતો બ્યસનમાલત્થ કિઞ્ચિ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘તં એકરાજા પથવિં વિજેત્વા, ઇત્થીસહસ્સસ્સ ઠપેતુ અગ્ગે;

સીમન્તિનીનં પવરા ભવાતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યા અહાસિ.

‘‘ઇસીનઞ્હિ સા સબ્બસમાગતાનં, ભુઞ્જેય્ય સાદું અવિકમ્પમાના;

ચરાતુ લાભેન વિકત્થમાના, ભિસાનિ તે બ્રાહણ યા અહાસિ.

‘‘આવાસિકો હોતુ મહાવિહારે, નવકમ્મિકો હોતુ ગજઙ્ગલાયં;

આલોકસન્ધિં દિવસં કરોતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘સો બજ્ઝતં પાસસતેહિ છમ્હિ, રમ્મા વના નીયતુ રાજધાનિં;

તુત્તેહિ સો હઞ્ઞતુ પાચનેહિ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસિ.

‘‘અલક્કમાલી તિપુકણ્ણપિટ્ઠો, લટ્ઠીહતો સપ્પમુખં ઉપેતુ;

સકચ્છબન્ધો વિસિખં ચરાતુ, ભિસાનિ તે બ્રાહ્મણ યો અહાસી’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૭૯-૯૦) –

ઇમા ગાથાયો અવોચું.

તત્થ તિબ્બન્તિ વત્થુકામકિલેસકામેસુ બહલં અપેક્ખં કરોતુ. કસિમાતિ સમ્પન્નકસિકમ્મો. પુત્તે ગિહી ધનિમા સબ્બકામેતિ પુત્તે લભતુ, ગિહી હોતુ, સત્તવિધેન ધનેન ધનિમા હોતુ, રૂપાદિભેદે સબ્બકામે લભતુ. વયં અપસ્સન્તિ મહલ્લકકાલેપિ અપબ્બજિત્વા અત્તનો વયં અપસ્સન્તો પઞ્ચકામગુણસમિદ્ધં ઘરમેવ આવસતુ. રાજાભિરાજાતિ રાજૂનં અન્તરે અતિરાજા. અવીતરાગોતિ પુરોહિતટ્ઠાનતણ્હાય સતણ્હો. તપસ્સિનન્તિ તપસીલં, સીલસમ્પન્નોતિ નં મઞ્ઞતુ. ચતુસ્સદન્તિ આકિણ્ણમનુસ્સતાય મનુસ્સેહિ પહૂતધઞ્ઞતાય ધઞ્ઞેન સુલભદારુતાય દારૂહિ સમ્પન્નોદકતાય ઉદકેનાતિ ચતૂહિ ઉસ્સન્નં. વાસવેનાતિ વાસવેન દિન્નં વિય અચલં, વાસવતો લદ્ધવરાનુભાવેનેવ રાજાનં આરાધેત્વા તેન દિન્નન્તિપિ અત્થો. અવીતરાગોતિ અવિગતરાગો કદ્દમે સૂકરો વિય કામપઙ્કે નિમુગ્ગોવ હોતુ.

ગામણીતિ ગામજેટ્ઠકો. તન્તિ તં ઇત્થિં. એકરાજાતિ અગ્ગરાજા. ઇત્થીસહસ્સસ્સાતિ વચનમટ્ઠતાય વુત્તં. સોળસન્નં ઇત્થિસહસ્સાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેતૂતિ અત્થો. સીમન્તિનીનન્તિ સીમન્તધરાનં, ઇત્થીનન્તિ અત્થો. સબ્બસમાગતાનન્તિ સબ્બેસં સન્નિપતિતાનં મજ્ઝે નિસીદિત્વા. અવિકમ્પમાનાતિ અનોસક્કમાના સાદુરસં ભુઞ્જતૂતિ અત્થો. ચરાતુ લાભેન વિકત્થમાનાતિ લાભહેતુ સિઙ્ગારવેસં ગહેત્વા લાભં ઉપ્પાદેતું ચરતુ. આવાસિકોતિ આવાસજગ્ગનકો. ગજઙ્ગલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. તત્થ કિર દબ્બસમ્ભારા સુલભા. આલોકસન્ધિં દિવસન્તિ એકદિવસેન એકમેવ વાતપાનં કરોતુ. સો કિર દેવપુત્તો કસ્સપબુદ્ધકાલે ગજઙ્ગલનગરં નિસ્સાય યોજનિકે મહાવિહારે આવાસિકો સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા જિણ્ણે વિહારે નવકમ્માનિ કરોન્તોવ મહાદુક્ખં અનુભવિ, તં સન્ધાયાહ.

પાસસતેહીતિ બહૂહિ પાસેહિ. છમ્હીતિ ચતૂસુ પાદેસુ ગીવાય કટિભાગે ચાતિ છસુ ઠાનેસુ. તુત્તેહીતિ દ્વિકણ્ટકાહિ દીઘલટ્ઠીહિ. પાચનેહીતિ રસ્સપાચનેહિ, અઙ્કુસકેહિ વા. અલક્કમાલીતિ અહિતુણ્ડિકેન કણ્ઠે પરિક્ખિપિત્વા ઠપિતાય અલક્કમાલાય સમન્નાગતો. તિપુકણ્ણપિટ્ઠોતિ તિપુપિળન્ધનેન પિળન્ધિતપિટ્ઠિકણ્ણો કણ્ણપિટ્ઠો. લટ્ઠિહતોતિ સપ્પકીળાપનં સિક્ખાપયમાનો લટ્ઠિયા હતો હુત્વા. સબ્બં તે કામભોગં ઘરાવાસં અત્તના અત્તના અનુભૂતદુક્ખઞ્ચ જિગુચ્છન્તા તથા તથા સપથં કરોન્તા એવમાહંસુ.

અથ બોધિસત્તો ‘‘સબ્બેહિ ઇમેહિ સપથો કતો, મયાપિ કાતું વટ્ટતી’’તિ સપથં કરોન્તો –

‘‘યો વે અનટ્ઠંવ નટ્ઠન્તિ ચાહ, કામેવ સો લભતં ભુઞ્જતઞ્ચ;