૬. તેમિયચરિયાવણ્ણના

૪૮. છટ્ઠે કાસિરાજસ્સ અત્રજોતિ કાસિરઞ્ઞો અત્રજો પુત્તો યદા હોમિ, તદા મૂગપક્ખોતિ નામેન, તેમિયોતિ વદન્તિ મન્તિ તેમિયોતિ નામેન મૂગપક્ખવતાધિટ્ઠાનેન ‘‘મૂગપક્ખો’’તિ માતાપિતરો આદિં કત્વા સબ્બેવ મં વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. મહાસત્તસ્સ હિ જાતદિવસે સકલકાસિરટ્ઠે દેવો વસ્સિ, યસ્મા ચ સો રઞ્ઞો ચેવ અમચ્ચાદીનઞ્ચ હદયં ઉળારેન પીતિસિનેહેન તેમયમાનો ઉપ્પન્નો, તસ્મા ‘‘તેમિયકુમારો’’તિ નામં અહોસિ.

૪૯. સોળસિત્થિસહસ્સાનન્તિ સોળસન્નં કાસિરઞ્ઞો ઇત્થાગારસહસ્સાનં. ન વિજ્જતિ પુમોતિ પુત્તો ન લબ્ભતિ. ન કેવલઞ્ચ પુત્તો એવ, ધીતાપિસ્સ નત્થિ એવ. અહોરત્તાનં અચ્ચયેન, નિબ્બત્તો અહમેકકોતિ અપુત્તકસ્સેવ તસ્સ રઞ્ઞો બહૂનં સંવચ્છરાનં અતીતત્તા અનેકેસં અહોરત્તાનં અપગમનેન સક્કદત્તિયો અહમેકકોવ બોધિપરિયેસનં ચરમાનો, તદા તસ્સ પુત્તો હુત્વા ઉપ્પન્નોતિ સત્થા વદતિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે બારાણસિયં કાસિરાજા રજ્જં કારેસિ. તસ્સ સોળસસહસ્સા ઇત્થિયો અહેસું. તાસુ એકાપિ પુત્તં વા ધીતરં વા ન લભતિ. નાગરા ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો વંસાનુરક્ખકો એકોપિ પુત્તો નત્થી’’તિ વિપ્પટિસારી જાતા સન્નિપતિત્વા રાજાનં ‘‘પુત્તં પત્થેહી’’તિ આહંસુ. રાજા સોળસસહસ્સા ઇત્થિયો ‘‘પુત્તં પત્થેથા’’તિ આણાપેસિ. તા ચન્દાદીનં ઉપટ્ઠાનાદીનિ કત્વા પત્થેન્તિયોપિ ન લભિંસુ. અગ્ગમહેસી પનસ્સ મદ્દરાજધીતા ચન્દાદેવી નામ સીલસમ્પન્ના અહોસિ. રાજા ‘‘ત્વમ્પિ પુત્તં પત્થેહી’’તિ આહ. સા પુણ્ણમદિવસે ઉપોસથિકા હુત્વા અત્તનો સીલં આવજ્જેત્વા ‘‘સચાહં અખણ્ડસીલા, ઇમિના મે સચ્ચેન પુત્તો ઉપ્પજ્જતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયમકાસિ. તસ્સા સીલતેજેન સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ચન્દાદેવિયા પુત્તપટિલાભસ્સ ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ તસ્સા અનુચ્છવિકં પુત્તં ઉપધારેન્તો બોધિસત્તં તાવતિંસભવને નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચવિત્વા ઉપરિદેવલોકે ઉપ્પજ્જિતુકામં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સમ્મ, તયિ મનુસ્સલોકે ઉપ્પન્ને પારમિયો ચ તે પૂરેસ્સન્તિ, મહાજનસ્સ ચ વુડ્ઢિ ભવિસ્સતિ, અયં કાસિરઞ્ઞો ચન્દા નામ અગ્ગમહેસી પુત્તં પત્થેતિ, તસ્સા કુચ્છિયં ઉપ્પજ્જાહી’’તિ આહ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તસ્સા કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ સહાયા પઞ્ચસતા દેવપુત્તા ખીણાયુકા દેવલોકા ચવિત્વા તસ્સેવ રઞ્ઞો અમચ્ચભરિયાનં કુચ્છીસુ પટિસન્ધિં ગણ્હિંસુ. દેવી ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ગબ્ભપરિહારં દાપેસિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણસમ્પન્નં પુત્તં વિજાયિ. તંદિવસમેવ અમચ્ચગેહેસુ પઞ્ચકુમારસતાનિ વિજાયિંસુ. ઉભયમ્પિ સુત્વા રાજા ‘‘મમ પુત્તસ્સ પરિવારા એતે’’તિ પઞ્ચન્નં દારકસતાનં પઞ્ચધાતિસતાનિ પેસેત્વા કુમારપસાધનાનિ ચ પેસેસિ. મહાસત્તસ્સ પન અતિદીઘાદિદોસવિવજ્જિતા અલમ્બત્થના મધુરથઞ્ઞા ચતુસટ્ઠિધાતિયો દત્વા મહન્તં સક્કારં કત્વા ચન્દાદેવિયાપિ વરં અદાસિ. સા ગહિતકં કત્વા ઠપેસિ. દારકો મહતા પરિવારેન વડ્ઢતિ. અથ નં એકમાસિકં અલઙ્કરિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં આનયિંસુ. રાજા પિયપુત્તં ઓલોકેત્વા આલિઙ્ગિત્વા અઙ્કે નિસીદાપેત્વા રમયમાનો નિસીદિ.

૫૦. તસ્મિં ખણે ચત્તારો ચોરા આનીતા. રાજા તેસુ એકસ્સ સકણ્ટકાહિ કસાહિ પહારસહસ્સં આણાપેસિ, એકસ્સ સઙ્ખલિકાય બન્ધિત્વા બન્ધનાગારપ્પવેસનં, એકસ્સ સરીરે સત્તિપ્પહારદાનં, એકસ્સ સૂલારોપનં. મહાસત્તો પિતુ કથં સુત્વા સંવેગપ્પત્તો હુત્વા ‘‘અહો મમ પિતા રજ્જં નિસ્સાય ભારિયં નિરયગામિકમ્મં કરોતી’’તિ ચિન્તેસિ. પુનદિવસે નં સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા અલઙ્કતસિરિસયને નિપજ્જાપેસું.

સો થોકં નિદ્દાયિત્વા પટિબુદ્ધો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા સેતચ્છત્તં ઓલોકેન્તો મહન્તં સિરિવિભવં પસ્સિ. અથસ્સ પકતિયાપિ સંવેગપ્પત્તસ્સ અતિરેકતરં ભયં ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘કુતો નુ ખો અહં ઇમં રાજગેહં આગતો’’તિ ઉપધારેન્તો જાતિસ્સરઞાણેન દેવલોકતો આગતભાવં ઞત્વા તતો પરં ઓલોકેન્તો ઉસ્સદનિરયે પક્કભાવં પસ્સિ. તતો પરં ઓલોકેન્તો તસ્મિંયેવ નગરે રાજભાવં પસ્સિ. અથ સો ‘‘અહં વીસતિવસ્સાનિ રજ્જં કારેત્વા અસીતિવસ્સસહસ્સાનિ ઉસ્સદનિરયે પચ્ચિં, ઇદાનિ પુનપિ ઇમસ્મિં ચોરગેહે નિબ્બત્તોસ્મિ, પિતાપિ મે હિય્યો ચતૂસુ ચોરેસુ આનીતેસુ તથારૂપં ફરુસં નિરયસંવત્તનિકં કથં કથેસિ. ન મે ઇમિના અવિદિતવિપુલાનત્થાવહેન રજ્જેન અત્થો, કથં નુ ખો ઇમમ્હા ચોરગેહા મુચ્ચેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો નિપજ્જિ. અથ નં એકા દેવધીતા ‘‘તાત તેમિયકુમાર, મા ભાયિ, તીણિ અઙ્ગાનિ અધિટ્ઠહિત્વા તવ સોત્થિ ભવિસ્સતી’’તિ સમસ્સાસેસિ. તં સુત્વા મહાસત્તો રજ્જસઙ્ખાતા અનત્થતો મુચ્ચિતુકામો સોળસસંવચ્છરાનિ તીણિ અઙ્ગાનિ અચલાધિટ્ઠાનવસેન અધિટ્ઠહિ. તેન વુત્તં ‘‘કિચ્છાલદ્ધં પિયં પુત્ત’’ન્તિઆદિ.

તત્થ કિચ્છાલદ્ધન્તિ કિચ્છેન કસિરેન ચિરકાલપત્થનાય લદ્ધં. અભિજાતન્તિ જાતિસમ્પન્નં. કાયજુતિયા ચેવ ઞાણજુતિયા ચ સમન્નાગતત્તા જુતિન્ધરં. સેતચ્છત્તં ધારયિત્વાન, સયને પોસેતિ મં પિતાતિ પિતા મે કાસિરાજા ‘‘મા નં કુમારં રજો વા ઉસ્સાવો વા’’તિ જાતકાલતો પટ્ઠાય સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા સિરિસયને સયાપેત્વા મહન્તેન પરિવારેન મં પોસેતિ.

૫૧. નિદ્દાયમાનો સયનવરે પબુજ્ઝિત્વા અહં ઓલોકેન્તો પણ્ડરં સેતચ્છત્તં અદ્દસં. યેનાહં નિરયં ગતોતિ યેન સેતચ્છત્તેન તતો તતિયે અત્તભાવે અહં નિરયં ગતો, સેતચ્છત્તસીસેન રજ્જં વદતિ.

૫૨. સહ દિટ્ઠસ્સ મે છત્તન્તિ તં સેતચ્છત્તં દિટ્ઠસ્સ દિટ્ઠવતો મે સહ તેન દસ્સનેન, દસ્સનસમકાલમેવાતિ અત્થો. તાસો ઉપ્પજ્જિ ભેરવોતિ સુપરિવિદિતાદીનવત્તા ભયાનકો ચિત્તુત્રાસો ઉદપાદિ. વિનિચ્છયં સમાપન્નો, કથાહં ઇમં મુઞ્ચિસ્સન્તિ કથં નુ ખો અહં ઇમં રજ્જં કાળકણ્ણિં મુઞ્ચેય્યન્તિ એવં વિચારણં આપજ્જિં.

૫૩. પુબ્બસાલોહિતા મય્હન્તિ પુબ્બે એકસ્મિં અત્તભાવે મમ માતુભૂતપુબ્બા તસ્મિં છત્તે અધિવત્થા દેવતા મય્હં અત્થકામિની હિતેસિની. સા મં દિસ્વાન દુક્ખિતં, તીસુ ઠાનેસુ યોજયીતિ સા દેવતા મં તથા ચેતોદુક્ખેન દુક્ખિતં દિસ્વા મૂગપક્ખબધિરભાવસઙ્ખાતેસુ તીસુ રજ્જદુક્ખતો નિક્ખમનકારણેસુ યોજેસિ.

૫૪. પણ્ડિચ્ચયન્તિ પણ્ડિચ્ચં, અયમેવ વા પાઠો. મા વિભાવયાતિ મા પકાસેહિ. બાલમતોતિ બાલોતિ ઞાતો. સબ્બોતિ સકલો અન્તોજનો ચેવ બહિજનો ચ. ઓચિનાયતૂતિ નીહરથેતં કાળકણ્ણિન્તિ અવજાનાતુ. એવં તવ અત્થો ભવિસ્સતીતિ એવં યથાવુત્તનયેન અવજાનિતબ્બભાવે સતિ તુય્હં ગેહતો નિક્ખમનેન હિતં પારમિપરિપૂરણં ભવિસ્સતિ.

૫૫. તેતં વચનન્તિ તે એતં તીણિ અઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાહીતિ વચનં. અત્થકામાસિ મે અમ્માતિ અમ્મ દેવતે, મમ અત્થકામા અસિ. હિતકામાતિ તસ્સેવ પરિયાયવચનં. અત્થોતિ વા એત્થ સુખં વેદિતબ્બં. હિતન્તિ તસ્સ કારણભૂતં પુઞ્ઞં.

૫૬. સાગરેવ થલં લભિન્તિ ચોરગેહે વતાહં જાતો, અહુ મે મહાવતાનત્થોતિ સોકસાગરે ઓસીદન્તો તસ્સા દેવતાય અહં વચનં સુત્વા સાગરે ઓસીદન્તો વિય થલં પતિટ્ઠં અલભિં, રજ્જકુલતો નિક્ખમનોપાયં અલભિન્તિ અત્થો. તયો અઙ્ગે અધિટ્ઠહિન્તિ યાવ ગેહતો નિક્ખમિં, તાવ તીણિ અઙ્ગાનિ કારણાનિ અધિટ્ઠહિં.

૫૭. ઇદાનિ તાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘મૂગો અહોસિ’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ પક્ખોતિ પીઠસપ્પિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં પન મહાસત્તે દેવતાય દિન્નનયે ઠત્વા જાતવસ્સતો પટ્ઠાય મૂગાદિભાવેન અત્તાનં દસ્સેન્તે માતાપિતરો ધાતિઆદયો ચ ‘‘મૂગાનં હનુપરિયોસાનં નામ એવરૂપં ન હોતિ, બધિરાનં કણ્ણસોતં નામ એવરૂપં ન હોતિ, પીઠસપ્પીનં હત્થપાદા નામ એવરૂપા ન હોન્તિ, ભવિતબ્બમેત્થ કારણેન, વીમંસિસ્સામ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ખીરેન તાવ વીમંસિસ્સામા’’તિ સકલદિવસં ખીરં ન દેન્તિ. સો સુસ્સન્તોપિ ખીરત્થાય સદ્દં ન કરોતિ.

અથસ્સ માતા ‘‘પુત્તો મે છાતો, ખીરમસ્સ દેથા’’તિ ખીરં દાપેસિ. એવં અન્તરન્તરા ખીરં અદત્વા એકસંવચ્છરં વીમંસન્તાપિ અન્તરં ન પસ્સિંસુ. તતો ‘‘કુમારકા નામ પૂવખજ્જકં પિયાયન્તિ, ફલાફલં પિયાયન્તિ, કીળનભણ્ડકં પિયાયન્તિ, ભોજનં પિયાયન્તી’’તિ તાનિ તાનિ પલોભનીયાનિ ઉપનેત્વા વીમંસનવસેન પલોભેન્તા યાવ પઞ્ચવસ્સકાલા અન્તરં ન પસ્સિંસુ. અથ નં ‘‘દારકા નામ અગ્ગિતો ભાયન્તિ, મત્તહત્થિતો ભાયન્તિ, સપ્પતો ભાયન્તિ, ઉક્ખિત્તાસિકપુરિસતો ભાયન્તિ, તેહિ વીમંસિસ્સામા’’તિ યથા તેહિસ્સ અનત્થો ન જાયતિ, તથા પુરિમમેવ સંવિદહિત્વા અતિભયાનકાકારેન ઉપગચ્છન્તે કારેસું.

મહાસત્તો નિરયભયં આવજ્જેત્વા ‘‘ઇતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન નિરયો ભાયિતબ્બો’’તિ નિચ્ચલોવ હોતિ. એવમ્પિ વીમંસિત્વા અન્તરં ન પસ્સન્તા પુન ‘‘દારકા નામ સમજ્જત્થિકા હોન્તી’’તિ સમજ્જં કારેત્વાપિ મહાસત્તં સાણિયા પરિક્ખિપિત્વા અજાનન્તસ્સેવ ચતૂસુ પસ્સેસુ સઙ્ખસદ્દેહિ ભેરિસદ્દેહિ ચ સહસા એકનિન્નાદં કારેત્વાપિ અન્ધકારે ઘટેહિ દીપં ઉપનેત્વા સહસા આલોકં દસ્સેત્વાપિ સકલસરીરં ફાણિતેન મક્ખેત્વા બહુમક્ખિકે ઠાને નિપજ્જાપેત્વાપિ ન્હાપનાદીનિ અકત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવમત્થકે નિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ તત્થ ચ પલિપન્નં સયમાનં પરિહાસેહિ અક્કોસનેહિ ચ ઘટ્ટેત્વાપિ હેટ્ઠામઞ્ચે અગ્ગિકપલ્લં કત્વા ઉણ્હસન્તાપેન પીળેત્વાપીતિ એવં નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ વીમંસન્તાપિસ્સ અન્તરં ન પસ્સિંસુ.

મહાસત્તો હિ સબ્બત્થ નિરયભયમેવ આવજ્જેત્વા અધિટ્ઠાનં અવિકોપેન્તો નિચ્ચલોવ અહોસિ. એવં પન્નરસવસ્સાનિ વીમંસિત્વા અથ સોળસવસ્સકાલે ‘‘પીઠસપ્પિનો વા હોન્તુ મૂગબધિરા વા રજનીયેસુ અરજ્જન્તા દુસ્સનીયેસુ અદુસ્સન્તા નામ નત્થીતિ નાટકાનિસ્સ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા વીમંસિસ્સામા’’તિ કુમારં ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા દેવપુત્તં વિય અલઙ્કરિત્વા દેવવિમાનકપ્પં પુપ્ફગન્ધદામાદીહિ એકામોદપમોદં પાસાદં આરોપેત્વા ઉત્તમરૂપધરા ભાવવિલાસસમ્પન્ના દેવચ્છરાપટિભાગા ઇત્થિયો ઉપટ્ઠપેસું – ‘‘ગચ્છથ નચ્ચાદીહિ કુમારં અભિરમાપેથા’’તિ. તા ઉપગન્ત્વા તથા કાતું વાયમિંસુ. સો બુદ્ધિસમ્પન્નતાય ‘‘ઇમા મે સરીરસમ્ફસ્સં મા વિન્દિંસૂ’’તિ અસ્સાસપસ્સાસે નિરુન્ધિ. તા તસ્સ સરીરસમ્ફસ્સં અવિન્દન્તિયો ‘‘થદ્ધસરીરો એસ, નાયં મનુસ્સો, યક્ખો ભવિસ્સતી’’તિ પક્કમિંસુ.

એવં સોળસ વસ્સાનિ સોળસહિ મહાવીમંસાહિ અનેકાહિ ચ ખુદ્દકવીમંસાહિ પરિગ્ગણ્હિતું અસક્કુણિત્વા માતાપિતરો ‘‘તાત, તેમિયકુમાર, મયં તવ અમૂગાદિભાવં જાનામ, ન હિ તેસં એવરૂપાનિ મુખકણ્ણસોતપાદાનિ હોન્તિ, ત્વં અમ્હેહિ પત્થેત્વા લદ્ધપુત્તકો, મા નો નાસેહિ, સકલજમ્બુદીપે રાજૂનં સન્તિકા ગરહતો મોચેહી’’તિ સહ વિસું વિસુઞ્ચ અનેકવારં યાચિંસુ. સો તેહિ એવં યાચિયમાનોપિ અસુણન્તો વિય હુત્વા નિપજ્જિ.

૫૮. અથ રાજા મહાસત્તસ્સ ઉભો પાદે કણ્ણસોતે જિવ્હં ઉભો ચ હત્થે કુસલેહિ પુરિસેહિ વીમંસાપેત્વા ‘‘યદિપિ અપીઠસપ્પિઆદીનં વિયસ્સ પાદાદયો, તથાપિ અયં પીઠસપ્પિ મૂગબધિરો મઞ્ઞે, ઈદિસે કાળકણ્ણિપુરિસે ઇમસ્મિં ગેહે વસન્તે તયો અન્તરાયા પઞ્ઞાયન્તિ જીવિતસ્સ વા છત્તસ્સ વા મહેસિયા વા’’તિ લક્ખણપાઠકેહિ ઇદાનિ કથિતં. જાતદિવસે પન ‘‘તુમ્હાકં દોમનસ્સપરિહરણત્થં ‘ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણો’તિ વુત્ત’’ન્તિ અમચ્ચેહિ આરોચિતં સુત્વા અન્તરાયભયેન ભીતો ‘‘ગચ્છથ નં અવમઙ્ગલરથે નિપજ્જાપેત્વા પચ્છિમદ્વારેન નીહરાપેત્વા આમકસુસાને નિખણથા’’તિ આણાપેસિ. તં સુત્વા મહાસત્તો હટ્ઠો ઉદગ્ગો અહોસિ – ‘‘ચિરસ્સં વત મે મનોરથો મત્થકં પાપુણિસ્સતી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘તતો મે હત્થપાદે ચા’’તિઆદિ.

તત્થ મદ્દિયાતિ મદ્દનવસેન વીમંસિત્વા. અનૂનતન્તિ હત્થાદીહિ અવિકલતં. નિન્દિસુન્તિ ‘‘એવં અનૂનાવયવોપિ સમાનો મૂગાદિ વિય દિસ્સમાનો ‘‘રજ્જં કારેતું અભબ્બો, કાળકણ્ણિપુરિસો અય’’ન્તિ ગરહિંસુ. ‘‘નિદ્દિસુ’’ન્તિપિ પાઠો, વદિંસૂતિ અત્થો.

૫૯. છડ્ડનં અનુમોદિસુન્તિ રાજદસ્સનત્થં આગતા સબ્બેપિ જનપદવાસિનો સેનાપતિપુરોહિતપ્પમુખા રાજપુરિસા તે સબ્બેપિ એકમના સમાનચિત્તા હુત્વા અન્તરાયપરિહરણત્થં રઞ્ઞા આણત્તા ભૂમિયં નિખણનવસેન મમ છડ્ડનં મુખસઙ્કોચં અકત્વા અભિમુખભાવેન સાધુ સુટ્ઠુ ઇદં કત્તબ્બમેવાતિ અનુમોદિંસુ.

૬૦. સો મે અત્થો સમિજ્ઝથાતિ યસ્સત્થાય યદત્થં તતો મૂગાદિભાવાધિટ્ઠાનવસેન દુક્કરચરણં ચિણ્ણં ચરિતં, સો અત્થો મમ સમિજ્ઝતિ. તેસં મમ માતાપિતુઆદીનં મતિં અધિપ્પાયં સુત્વા સો અહં મમ અધિપ્પાયસમિજ્ઝનેન હટ્ઠો અનુપધારેત્વા ભૂમિયં નિખણનાનુજાનનેન સંવિગ્ગમાનસોવ અહોસિન્તિ વચનસેસેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

૬૧. એવં કુમારસ્સ ભૂમિયં નિખણને રઞ્ઞા આણત્તે ચન્દાદેવી તં પવત્તિં સુત્વા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘દેવ, તુમ્હેહિ મય્હં વરો દિન્નો, મયા ચ ગહિતકં કત્વા ઠપિતો, તં મે ઇદાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ગણ્હ, દેવી’’તિ. ‘‘પુત્તસ્સ મે રજ્જં દેથા’’તિ. ‘‘પુત્તો તે કાળકણ્ણી, ન સક્કા દાતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, દેવ, યાવજીવં અદેન્તો સત્ત વસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘તમ્પિ ન સક્કા’’તિ. ‘‘છ વસ્સાનિ, પઞ્ચચત્તારિતીણિદ્વેએકં વસ્સં, સત્ત માસે, છપઞ્ચચત્તારોતયોદ્વેએકં માસંઅદ્ધમાસંસત્તાહં દેથા’’તિ. સાધુ ગણ્હાતિ.

સા પુત્તં અલઙ્કારાપેત્વા ‘‘તેમિયકુમારસ્સ ઇદં રજ્જ’’ન્તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા નગરં અલઙ્કારાપેત્વા પુત્તં હત્થિક્ખન્ધં આરોપેત્વા સેતચ્છત્તં મત્થકે કારાપેત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા આગતં અલઙ્કતસિરિસયને નિપજ્જાપેત્વા સબ્બરત્તિં યાચિ – ‘‘તાત તેમિય, તં નિસ્સાય સોળસ વસ્સાનિ નિદ્દં અલભિત્વા રોદમાનાય મે અક્ખીનિ ઉપ્પક્કાનિ, સોકેન હદયં ભિજ્જતિ વિય, તવ અપીઠસપ્પિઆદિભાવં જાનામિ, મા મં અનાથં કરી’’તિ. ઇમિના નિયામેન છ દિવસે યાચિ. છટ્ઠે દિવસે રાજા સુનન્દં નામ સારથિં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સ્વે પાતોવ અવમઙ્ગલરથેન કુમારં નીહરિત્વા આમકસુસાને ભૂમિયં નિખણિત્વા પથવિવડ્ઢનકકમ્મં કત્વા એહી’’તિ આહ. તં સુત્વા દેવી ‘‘તાત, કાસિરાજા તં સ્વે આમકસુસાને નિખણિતું આણાપેસિ. સ્વે મરણં પાપુણિસ્સતી’’તિ આહ.

મહાસત્તો તં સુત્વા ‘‘તેમિય, સોળસ વસ્સાનિ તયા કતો વાયામો મત્થકં પત્તો’’તિ હટ્ઠો ઉદગ્ગો અહોસિ. માતુયા પનસ્સ હદયં ભિજ્જનાકારં વિય અહોસિ. અથ તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન પાતોવ સારથિ રથં આદાય દ્વારે ઠપેત્વા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા ‘‘દેવિ, મા મય્હં કુજ્ઝિ, રઞ્ઞો આણા’’તિ પુત્તં આલિઙ્ગિત્વા નિપન્નં દેવિં પિટ્ઠિહત્થેન અપનેત્વા કુમારં ઉક્ખિપિત્વા પાસાદા ઓતરિ. દેવી ઉરં પહરિત્વા મહાસદ્દેન પરિદેવિત્વા મહાતલે ઓહીયિ.

અથ નં મહાસત્તો ઓલોકેત્વા ‘‘મયિ અકથેન્તે માતુ સોકો બલવા ભવિસ્સતી’’તિ કથેતુકામો હુત્વાપિ ‘‘સચે કથેસ્સામિ સોળસ વસ્સાનિ કતો વાયામો મોઘો ભવિસ્સતિ, અકથેન્તો પનાહં અત્તનો ચ માતાપિતૂનઞ્ચ પચ્ચયો ભવિસ્સામી’’તિ અધિવાસેસિ. સારથિ ‘‘મહાસત્તં રથં આરોપેત્વા પચ્છિમદ્વારાભિમુખં રથં પેસેસ્સામી’’તિ પાચીનદ્વારાભિમુખં પેસેસિ. રથો નગરા નિક્ખમિત્વા દેવતાનુભાવેન તિયોજનટ્ઠાનં ગતો. મહાસત્તો સુટ્ઠુતરં તુટ્ઠચિત્તો અહોસિ. તત્થ વનઘટં સારથિસ્સ આમકસુસાનં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘ઇદં ઠાનં સુન્દર’’ન્તિ રથં ઓક્કમાપેત્વા મગ્ગપસ્સે ઠપેત્વા રથા ઓરુય્હ મહાસત્તસ્સ આભરણભણ્ડં ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા ઠપેત્વા કુદાલં આદાય અવિદૂરે આવાટં ખણિતું આરભિ. તેન વુત્તં ‘‘ન્હાપેત્વા અનુલિમ્પિત્વા’’તિઆદિ.

તત્થ ન્હાપેત્વાતિ સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હાપેત્વા. અનુલિમ્પિત્વાતિ સુરભિવિલેપનેન વિલિમ્પેત્વા. વેઠેત્વા રાજવેઠનન્તિ કાસિરાજૂનં પવેણિયાગતં રાજમકુટં સીસે પટિમુઞ્ચિત્વા. અભિસિઞ્ચિત્વાતિ તસ્મિં રાજકુલે રાજાભિસેકનિયામેન અભિસિઞ્ચિત્વા. છત્તેન કારેસું પુરં પદક્ખિણન્તિ સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનેન મં નગરં પદક્ખિણં કારેસું.

૬૨. સત્તાહં ધારયિત્વાનાતિ મય્હં માતુ ચન્દાદેવિયા વરલાભનવસેન લદ્ધં સત્તાહં મમ સેતચ્છત્તં ધારયિત્વા. ઉગ્ગતે રવિમણ્ડલેતિ તતો પુનદિવસે સૂરિયમણ્ડલે ઉગ્ગતમત્તે અવમઙ્ગલરથેન મં નગરતો નીહરિત્વા ભૂમિયં નિખણનત્થં સારથિ સુનન્દો વનમુપગચ્છિ.

૬૩. સજ્જસ્સન્તિ સન્નદ્ધો અસ્સં, યુગે યોજિતસ્સં મે રથં મગ્ગતો ઉક્કમાપનવસેન એકોકાસે કત્વા. હત્થમુચ્ચિતોતિ મુચ્ચિતહત્થો, રથપાચનતો મુત્તહત્થોતિ અત્થો. અથ વા હત્થમુચ્ચિતોતિ હત્થમુત્તો મમ હત્થતો મુચ્ચિત્વાતિ અત્થો. કાસુન્તિ આવાટં. નિખાતુન્તિ નિખણિતું.

૬૪-૫. ઇદાનિ યદત્થં મયા સોળસ વસ્સાનિ મૂગવતાદિઅધિટ્ઠાનેન દુક્કરચરિયા અધિટ્ઠિતા, તં દસ્સેતું ‘‘અધિટ્ઠિતમધિટ્ઠાન’’ન્તિ ગાથાદ્વયમાહ.

તત્થ તજ્જેન્તો વિવિધકારણાતિ દ્વિમાસિકકાલતો પટ્ઠાય યાવ સોળસસંવચ્છરા થઞ્ઞપટિસેધનાદીહિ વિવિધેહિ નાનપ્પકારેહિ કારણેહિ તજ્જયન્તો ભયવિદ્ધંસનવસેન વિહેઠિયમાનો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અથ મહાસત્તો સુનન્દે કાસું ખણન્તે ‘‘અયં મે વાયામકાલો’’તિ ઉટ્ઠાય અત્તનો હત્થપાદે સમ્બાહિત્વા રથા ઓતરિતું મે બલં અત્થીતિ ઞત્વા ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તાવદેવસ્સ પાદપતિટ્ઠાનટ્ઠાનં વાતપુણ્ણભસ્તચમ્મં વિય ઉગ્ગન્ત્વા રથસ્સ પચ્છિમન્તં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. સો ઓતરિત્વા કતિપયે વારે અપરાપરં ચઙ્કમિત્વા ‘‘યોજનસતમ્પિ ગન્તું મે બલં અત્થી’’તિ ઞત્વા રથં પચ્છિમન્તે ગહેત્વા કુમારકાનં કીળનયાનકં વિય ઉક્ખિપિત્વા ‘‘સચે સારથિ મયા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝેય્ય, અત્થિ મે પટિવિરુજ્ઝિતું બલ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પસાધનત્થાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો તં કારણં ઞત્વા વિસ્સકમ્મં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ કાસિરાજપુત્તં અલઙ્કરોહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા દિબ્બેહિ ચ માનુસેહિ ચ અલઙ્કારેહિ સક્કં વિય તં અલઙ્કરિ. સો દેવરાજલીળાય સારથિસ્સ ખણનોકાસં ગન્ત્વા આવાટતીરે ઠત્વા –

‘‘કિન્નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખણસિ સારથિ;

પુટ્ઠો મે સમ્મ અક્ખાહિ, કિં કાસુયા કરિસ્સસી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩) –

આહ.

તેન ઉદ્ધં અનોલોકેત્વાવ –

‘‘રઞ્ઞો મૂગો ચ પક્ખો ચ, પુત્તો જાતો અચેતસો;

સોમ્હિ રઞ્ઞા સમજ્ઝિટ્ઠો, પુત્તં મે નિખણં વને’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪) –

વુત્તે મહાસત્તો –

‘‘ન બધિરો ન મૂગોસ્મિ, ન પક્ખો ન ચ વીકલો;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

‘‘ઊરૂ બાહુઞ્ચ મે પસ્સ, ભાસિતઞ્ચ સુણોહિ મે;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૫-૬) –

વત્વા પુન તેન આવાટખણનં પહાય ઉદ્ધં ઓલોકેત્વા તસ્સ રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘મનુસ્સો વા દેવો વા’’તિ અજાનન્તેન –

‘‘દેવતા નુસિ ગન્ધબ્બો, અદુ સક્કો પુરિન્દદો;

કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો, કથં જાનેમુ તં મય’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૭) –

વુત્તે –

‘‘નમ્હિ દેવો ન ગન્ધબ્બો, નાપિ સક્કો પુરિન્દદો;

કાસિરઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં કાસુયા નિખઞ્ઞસિ.

‘‘તસ્સ રઞ્ઞો અહં પુત્તો, યં ત્વં સમ્મૂપજીવસિ;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને.

‘‘યસ્સ રુક્ખસ્સ છાયાય, નિસીદેય્ય સયેય્ય વા;

ન તસ્સ સાખં ભઞ્જેય્ય, મિત્તદુબ્ભો હિ પાપકો.

‘‘યથા રુક્ખો તથા રાજા, યથા સાખા તથા અહં;

યથા છાયૂપગો પોસો, એવં ત્વમસિ સારથિ;

અધમ્મં સારથિ કયિરા, મં ચે ત્વં નિખણં વને’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૮-૧૧) –

આદિના નયેન ધમ્મં દેસેત્વા તેન નિવત્તનત્થં યાચિતો અનિવત્તનકારણં પબ્બજ્જાછન્દં તસ્સ ચ હેતુ નિરયભયાદિકં અતીતભવે અત્તનો પવત્તિં વિત્થારેન કથેત્વા તાય ધમ્મકથાય તાય ચ પટિપત્તિયા તસ્મિમ્પિ પબ્બજિતુકામે જાતે રઞ્ઞો ઇમં –

‘‘રથં નિય્યાતયિત્વાન, અનણો એહિ સારથિ;

અનણસ્સ હિ પબ્બજ્જા, એતં ઇસીહિ વણ્ણિત’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૪) –

વત્વા તં વિસ્સજ્જેસિ.

સો રથં આભરણાનિ ચ ગહેત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. રાજા તાવદેવ ‘‘મહાસત્તસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામી’’તિ નગરતો નિગ્ગચ્છિ સદ્ધિં ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય ઇત્થાગારેહિ નાગરજાનપદેહિ ચ. મહાસત્તોપિ ખો સારથિં ઉય્યોજેત્વા પબ્બજિતુકામો જાતો. તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા સક્કો વિસ્સકમ્મં પેસેસિ – ‘‘તેમિયપણ્ડિતો પબ્બજિતુકામો, તસ્સ અસ્સમપદં પબ્બજિતપરિક્ખારે ચ માપેહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તિયોજનિકે વનસણ્ડે અસ્સમં માપેત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનપોક્ખરણીફલરુક્ખસમ્પન્નં કત્વા સબ્બે ચ પબ્બજિતપરિક્ખારે માપેત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો. બોધિસત્તો તં દિસ્વા સક્કદત્તિયભાવં ઞત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા વત્થાનિ અપનેત્વા તાપસવેસં ગહેત્વા કટ્ઠત્થરે નિસિન્નો અટ્ઠ સમાપત્તિયો, પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા પબ્બજ્જાસુખેન અસ્સમે નિસીદિ.

કાસિરાજાપિ સારથિના દસ્સિતમગ્ગેન ગન્ત્વા અસ્સમં પવિસિત્વા મહાસત્તેન સહ સમાગન્ત્વા કતપટિસન્થારો રજ્જેન નિમન્તેસિ. તેમિયપણ્ડિતો તં પટિક્ખિપિત્વા અનેકાકારવોકારં અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તાય ચ કામાદીનવપટિસંયુત્તાય ચ ધમ્મિયા કથાય રાજાનં સંવેજેસિ. સો સંવિગ્ગમાનસો ઘરાવાસે ઉક્કણ્ઠિતો પબ્બજિતુકામો હુત્વા અમચ્ચે ઇત્થાગારે ચ પુચ્છિ. તેપિ પબ્બજિતુકામા અહેસું. અથ રાજા ચન્દાદેવિં આદિં કત્વા સોળસ સહસ્સે ઓરોધે ચ અમચ્ચાદિકે ચ પબ્બજિતુકામે ઞત્વા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘યે મમ પુત્તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતુકામા, તે પબ્બજન્તૂ’’તિ. સુવણ્ણકોટ્ઠાગારાદીનિ ચ વિવરાપેત્વા વિસ્સજ્જાપેસિ. નાગરા ચ યથાપસારિતેયેવ આપણે વિવટદ્વારાનેવ ગેહાનિ ચ પહાય રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રાજા મહાજનેન સદ્ધિં મહાસત્તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. સક્કદત્તિયં તિયોજનિકં અસ્સમપદં પરિપૂરિ.

સામન્તરાજાનો ‘‘કાસિરાજા પબ્બજિતો’’તિ સુત્વા ‘‘બારાણસિરજ્જં ગહેસ્સામા’’તિ નગરં પવિસિત્વા દેવનગરસદિસં નગરં સત્તરતનભરિતં દેવવિમાનકપ્પં રાજનિવેસનઞ્ચ દિસ્વા ‘‘ઇમં ધનં નિસ્સાય ભયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ તાવદેવ નિક્ખમિત્વા પાયાસું. તેસં આગમનં સુત્વા મહાસત્તો વનન્તં ગન્ત્વા આકાસે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તે સબ્બે સદ્ધિં પરિસાય તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. એવં અપરેપિ અપરેપીતિ મહાસમાગમો અહોસિ. સબ્બે ફલાફલાનિ પરિભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોન્તિ. યો કામાદિવિતક્કં વિતક્કેતિ, તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા મહાસત્તો તત્થ ગન્ત્વા આકાસે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેતિ.

સો ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં લભિત્વા સમાપત્તિયો અભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેતિ. એવં અપરોપિ અપરોપીતિ સબ્બેપિ જીવિતપરિયોસાને બ્રહ્મલોકપરાયના અહેસું. તિરચ્છાનગતાપિ મહાસત્તે ઇસિગણેપિ ચિત્તં પસાદેત્વા છસુ કામસગ્ગેસુ નિબ્બત્તિંસુ. મહાસત્તસ્સ બ્રહ્મચરિયં ચિરં દીઘમદ્ધાનં પવત્તિત્થ. તદા છત્તે અધિવત્થા દેવતા ઉપ્પલવણ્ણા અહોસિ, સારથિ સારિપુત્તત્થેરો, માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ, પરિસા બુદ્ધપરિસા, તેમિયપણ્ડિતો લોકનાથો.

તસ્સ અધિટ્ઠાનપારમી ઇધ મત્થકં પત્તા, સેસપારમિયોપિ યથારહં નિદ્ધારેતબ્બા. તથા માસજાતકાલતો પટ્ઠાય નિરયભયં પાપભીરુતા રજ્જજિગુચ્છા નેક્ખમ્મનિમિત્તં મૂગાદિભાવાધિટ્ઠાનં તત્થ ચ વિરોધિપ્પચ્ચયસમોધાનેપિ નિચ્ચલભાવોતિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

તેમિયચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિટ્ઠાનપારમી નિટ્ઠિતા.