૫. સોણપણ્ડિતચરિયાવણ્ણના

૪૨. પઞ્ચમે નગરે બ્રહ્મવડ્ઢનેતિ બ્રહ્મવડ્ઢનનામકે નગરે. કુલવરેતિ અગ્ગકુલે. સેટ્ઠેતિ પાસંસતમે. મહાસાલેતિ મહાસારે. અજાયહન્તિ અજાયિં અહં. ઇદં વુત્તં હોતિ – તસ્મિં કાલે ‘‘બ્રહ્મવડ્ઢન’’ન્તિ લદ્ધનામે બારાણસિનગરે યદા હોમિ ભવામિ પટિવસામિ, તદા અભિજાતસમ્પત્તિયા ઉદિતોદિતભાવેન અગ્ગે વિજ્જાવતસમ્પત્તિયા સેટ્ઠે અસીતિકોટિવિભવતાય મહાસાલે બ્રાહ્મણકુલે અહં ઉપ્પજ્જિન્તિ.

તદા હિ મહાસત્તો બ્રહ્મલોકતો ચવિત્વા બ્રહ્મવડ્ઢનનગરે અસીતિકોટિવિભવસ્સ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘સોણકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે અઞ્ઞોપિ સત્તો બ્રહ્મલોકા ચવિત્વા બોધિસત્તસ્સ માતુયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ જાતસ્સ ‘‘નન્દકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. તેસં ઉગ્ગહિતવેદાનં સબ્બસિપ્પનિપ્ફત્તિપ્પત્તાનં વયપ્પત્તાનં રૂપસમ્પદં દિસ્વા તુટ્ઠહટ્ઠા માતાપિતરો ‘‘ઘરબન્ધનેન બન્ધિસ્સામા’’તિ પઠમં સોણકુમારં આહંસુ – ‘‘તાત, તે પતિરૂપકુલતો દારિકં આનેસ્સામ, ત્વં કુટુમ્બં પટિપજ્જાહી’’તિ.

મહાસત્તો ‘‘અલં મય્હં ઘરાવાસેન, અહં યાવજીવં તુમ્હે પટિજગ્ગિત્વા તુમ્હાકં અચ્ચયેન પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. મહાસત્તસ્સ હિ તદા તયોપિ ભવા આદિત્તં અગારં વિય અઙ્ગારકાસુ વિય ચ ઉપટ્ઠહિંસુ. વિસેસતો પનેસ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયો નેક્ખમ્માધિમુત્તો અહોસિ. તસ્સ અધિપ્પાયં અજાનન્તા તે પુનપ્પુનં કથેન્તાપિ તસ્સ ચિત્તં અલભિત્વા નન્દકુમારં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, તેન હિ ત્વં કુટુમ્બં પટિપજ્જાહી’’તિ વત્વા તેનાપિ ‘‘નાહં મમ ભાતરા છડ્ડિતખેળં સીસેન ઉક્ખિપામિ, અહમ્પિ તુમ્હાકં અચ્ચયેન ભાતરા સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ઇમે એવં તરુણા કામે જહન્તિ, કિમઙ્ગં પન મયન્તિ સબ્બેવ પબ્બજિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તાત, કિં વો અમ્હાકં અચ્ચયેન પબ્બજ્જાય, સબ્બે સહેવ પબ્બજામા’’તિ વત્વા ઞાતીનં દાતબ્બયુત્તકં દત્વા દાસજનં ભુજિસ્સં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા સબ્બં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા મહાદાનં પવત્તેત્વા ચત્તારોપિ જના બ્રહ્મવડ્ઢનનગરા નિક્ખમિત્વા હિમવન્તપ્પદેસે પદુમપુણ્ડરીકમણ્ડિતં મહાસરં નિસ્સાય રમણીયે વનસણ્ડે અસ્સમં માપેત્વા પબ્બજિત્વા તત્થ વસિંસુ. તેન વુત્તં –

૪૩. ‘‘તદાપિ લોકં દિસ્વાન, અન્ધીભૂતં તમોત્થટં;

ચિત્તં ભવતો પતિકુટતિ, તુત્તવેગહતં વિય.

૪૪. ‘‘દિસ્વાન વિવિધં પાપં, એવં ચિન્તેસહં તદા;

કદાહં ગેહા નિક્ખમ્મ, પવિસિસ્સામિ કાનનં.

૪૫. ‘‘તદાપિ મં નિમન્તિંસુ, કામભોગેહિ ઞાતયો;

તેસમ્પિ છન્દમાચિક્ખિં, મા નિમન્તેથ તેહિ મં.

૪૬. ‘‘યો મે કનિટ્ઠકો ભાતા, નન્દો નામાસિ પણ્ડિતો;

સોપિ મં અનુસિક્ખન્તો, પબ્બજ્જં સમરોચયિ.

૪૭. ‘‘અહં સોણો ચ નન્દો ચ, ઉભો માતાપિતા મમ;

તદાપિ ભોગે છડ્ડેત્વા, પાવિસિમ્હા મહાવન’’ન્તિ.

તત્થ તદાપીતિ યદા અહં બ્રહ્મવડ્ઢનનગરે સોણો નામ બ્રાહ્મણકુમારો અહોસિં, તદાપિ. લોકં દિસ્વાનાતિ સકલમ્પિ સત્તલોકં પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સિત્વા. અન્ધીભૂતન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુવિરહેન અન્ધજાતં અન્ધભાવં પત્તં. તમોત્થટન્તિ અવિજ્જન્ધકારેન અભિભૂતં. ચિત્તં ભવતો પતિકુટતીતિ જાતિઆદિસંવેગવત્થુપચ્ચવેક્ખણેન કામાદિભવતો મમ ચિત્તં સઙ્કુટતિ સન્નિલીયતિ ન વિસરતિ. તુત્તવેગહતં વિયાતિ તુત્તં વુચ્ચતિ અયોકણ્ટકસીસો દીઘદણ્ડો, યો પતોદોતિ વુચ્ચતિ. તેન વેગસા અભિહતો યથા હત્થાજાનીયો સંવેગપ્પત્તો હોતિ, એવં મમ ચિત્તં તદા કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણેન સંવેગપ્પત્તન્તિ દસ્સેતિ.

દિસ્વાન વિવિધં પાપન્તિ ગેહં આવસન્તેહિ ઘરાવાસનિમિત્તં છન્દદોસાદિવસેન કરીયમાનં નાનાવિધં પાણાતિપાતાદિપાપકમ્મઞ્ચેવ તન્નિમિત્તઞ્ચ નેસં લામકભાવં પસ્સિત્વા. એવં ચિન્તેસહં તદાતિ ‘‘કદા નુ ખો અહં મહાહત્થી વિય અયબન્ધનં ઘરબન્ધનં છિન્દિત્વા ગેહતો નિક્ખમનવસેન વનં પવિસિસ્સામી’’તિ એવં તદા સોણકુમારકાલે ચિન્તેસિં અહં. તદાપિ મં નિમન્તિંસૂતિ ન કેવલં અયોઘરપણ્ડિતાદિકાલેયેવ, અથ ખો તદાપિ તસ્મિં સોણકુમારકાલેપિ મં માતાપિતુઆદયો ઞાતયો કામભોગિનો કામજ્ઝાસયા ‘‘એહિ, તાત, ઇમં અસીતિકોટિધનં વિભવં પટિપજ્જ, કુલવંસં પતિટ્ઠાપેહી’’તિ ઉળારેહિ ભોગેહિ નિમન્તયિંસુ. તેસમ્પિ છન્દમાચિક્ખિન્તિ તેસમ્પિ મમ ઞાતીનં તેહિ કામભોગેહિ મા મં નિમન્તયિત્થાતિ અત્તનો છન્દમ્પિ આચિક્ખિં, પબ્બજ્જાય નિન્નજ્ઝાસયમ્પિ કથેસિં, યથાજ્ઝાસયં પટિપજ્જથાતિ અધિપ્પાયો.

સોપિ મં અનુ સિક્ખન્તોતિ ‘‘ઇમે કામા નામ અપ્પસ્સાદા બહુદુક્ખા બહૂપાયાસા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૪; ૨.૪૩-૪૫; પાચિ.૪૧૭) નયેન નાનપ્પકારં કામેસુ આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા યથાહં સીલાદીનિ સિક્ખન્તો પબ્બજ્જં રોચેસિં. સોપિ નન્દપણ્ડિતો તથેવ તસ્સ નેક્ખમ્મેન મં અનુસિક્ખન્તો પબ્બજ્જં સમરોચયીતિ. અહં સોણો ચ નન્દો ચાતિ તસ્મિં કાલે સોણનામકો અહં મય્હં કનિટ્ઠભાતા નન્દો ચાતિ. ઉભો માતાપિતા મમાતિ ‘‘ઇમે નામ પુત્તકા એવં તરુણકાલેપિ કામે જહન્તિ, કિમઙ્ગં પન મય’’ન્તિ ઉપ્પન્નસંવેગા માતાપિતરો ચ. ભોગે છડ્ડેત્વાતિ અસીતિકોટિવિભવસમિદ્ધે મહા ભોગે અનપેક્ખચિત્તા ખેળપિણ્ડં વિય પરિચ્ચજિત્વા મયં ચત્તારોપિ જના હિમવન્તપ્પદેસે મહાવનં નેક્ખમ્મજ્ઝાસયેન પવિસિમ્હાતિ અત્થો.

પવિસિત્વા ચ તે તત્થ રમણીયે ભૂમિભાગે અસ્સમં માપેત્વા તાપસપબ્બજ્જાય પબ્બજિત્વા તત્થ વસિંસુ. તે ઉભોપિ ભાતરો માતાપિતરો પટિજગ્ગિંસુ. તેસુ નન્દપણ્ડિતો ‘‘મયા આભતફલાફલાનેવ માતાપિતરો ખાદાપેસ્સામી’’તિ હિય્યો ચ પુરિમગોચરગહિતટ્ઠાનતો ચ યાનિ તાનિ અવસેસાનિ ફલાફલાનિ પાતોવ આનેત્વા માતાપિતરો ખાદાપેતિ. તે તાનિ ખાદિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉપોસથિકા હોન્તિ. સોણપણ્ડિતો પન દૂરં ગન્ત્વા મધુરમધુરાનિ સુપક્કાનિ આહરિત્વા ઉપનામેતિ. અથ નં તે ‘‘તાત, કનિટ્ઠેન આભતાનિ મયં ખાદિત્વા ઉપોસથિકા જાતા, ઇદાનિ નો અત્થો નત્થી’’તિ વદન્તિ. ઇતિ તસ્સ ફલાફલાનિ પરિભોગં ન લભન્તિ વિનસ્સન્તિ, પુનદિવસાદીસુપિ તથેવાતિ, એવં સો પઞ્ચાભિઞ્ઞતાય દૂરમ્પિ ગન્ત્વા આહરતિ, તે પન ન ખાદન્તિ.

અથ મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘માતાપિતરો સુખુમાલા, નન્દો ચ યાનિ તાનિ અપક્કાનિ દુપ્પક્કાનિ ફલાફલાનિ આહરિત્વા ખાદાપેતિ, એવં સન્તે ઇમે ન ચિરં પવત્તિસ્સન્તિ, વારેસ્સામિ ન’’ન્તિ. અથ નં આમન્તેત્વા ‘‘નન્દ, ઇતો પટ્ઠાય ફલાફલં આહરિત્વા મમાગમનં પતિમાનેહિ, ઉભો એકતોવ ખાદાપેસ્સામા’’તિ આહ. એવં વુત્તેપિ અત્તનો પુઞ્ઞં પચ્ચાસીસન્તો ન તસ્સ વચનમકાસિ. મહાસત્તો તં ઉપટ્ઠાનં આગતં ‘‘ન ત્વં પણ્ડિતાનં વચનં કરોસિ, અહં જેટ્ઠો, માતાપિતરો ચ મમેવ ભારો, અહમેવ ને પટિજગ્ગિસ્સામિ, ત્વં ઇતો અઞ્ઞત્થ યાહી’’તિ તસ્સ અચ્છરં પહરિ.

સો તેન પણામિતો તત્થ ઠાતું અસક્કોન્તો તં વન્દિત્વા માતાપિતૂનં તમત્થં આરોચેત્વા અત્તનો પણ્ણસાલં પવિસિત્વા કસિણં ઓલોકેત્વા તંદિવસમેવ અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો અહં સિનેરુપાદતો રતનવાલુકં આહરિત્વા મમ ભાતુ પણ્ણસાલાપરિવેણં આકિરિત્વા ખમાપેસ્સામિ, ઉદાહુ અનોતત્તતો ઉદકં આહરિત્વા ખમાપેસ્સામિ? અથ વા મે ભાતા દેવતાવસેન ખમેય્ય, ચત્તારો મહારાજાનો સક્કઞ્ચ દેવરાજાનં આનેત્વા ખમાપેસ્સામિ, એવં પન ન સોભિસ્સતિ, અયં ખો મનોજો બ્રહ્મવડ્ઢનરાજા સકલજમ્બુદીપે અગ્ગરાજા, તં આદિં કત્વા સબ્બે રાજાનો આનેત્વા ખમાપેસ્સામિ, એવં સન્તે મમ ભાતુ ગુણો સકલજમ્બુદીપં અવત્થરિત્વા ગમિસ્સતિ, ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ.

સો તાવદેવ ઇદ્ધિયા ગન્ત્વા બ્રહ્મવડ્ઢનનગરે તસ્સ રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારે ઓતરિત્વા ‘‘એકો તાપસો તુમ્હે દટ્ઠુકામો’’તિ રઞ્ઞો આરોચાપેત્વા તેન કતોકાસો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અહં અત્તનો બલેન સકલજમ્બુદીપે રજ્જં ગહેત્વા તવ દસ્સામી’’તિ. ‘‘કથં પન તુમ્હે, ભન્તે, સકલજમ્બુદીપે રજ્જં ગહેત્વા દસ્સથા’’તિ? ‘‘મહારાજ, કસ્સચિ વધચ્છેદં અકત્વા અત્તનો ઇદ્ધિયાવ ગહેત્વા દસ્સામી’’તિ મહતિયા સેનાય સદ્ધિં તં આદાય કોસલરટ્ઠં ગન્ત્વા નગરસ્સ અવિદૂરે ખન્ધાવારં નિવેસેત્વા ‘‘યુદ્ધં વા નો દેતુ, વસે વા વત્તતૂ’’તિ કોસલરઞ્ઞો દૂતં પાહેસિ. તેન કુજ્ઝિત્વા યુદ્ધસજ્જેન હુત્વા નિક્ખન્તેન સદ્ધિં યુદ્ધે આરદ્ધે અત્તનો ઇદ્ધાનુભાવેન યથા દ્વિન્નં સેનાનં પીળનં ન હોતિ, એવં કત્વા યથા ચ કોસલરાજા તસ્સ વસે વત્તતિ, એવં વચનપટિવચનહરણેહિ સંવિદહિ. એતેનુપાયેન સકલજમ્બુદીપે રાજાનો તસ્સ વસે વત્તાપેસિ.

સો તેન પરિતુટ્ઠો નન્દપણ્ડિતં આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ યથા મય્હં પટિઞ્ઞાતં, તથા કતં, બહૂપકારા મે તુમ્હે, કિમહં તુમ્હાકં કરિસ્સામિ, અહઞ્હિ તે સકલજમ્બુદીપે ઉપડ્ઢરજ્જમ્પિ દાતું ઇચ્છામિ, કિમઙ્ગં પન હત્થિઅસ્સરથમણિમુત્તાપવાળરજતસુવણ્ણદાસિદાસપરિજનપરિચ્છેદ’’ન્તિ? તં સુત્વા નન્દપણ્ડિતો ‘‘ન મે તે, મહારાજ, રજ્જેન અત્થો, નાપિ હત્થિયાનાદીહિ, અપિ ચ ખો તે રટ્ઠે અસુકસ્મિં નામ અસ્સમે મમ માતાપિતરો પબ્બજિત્વા વસન્તિ. ત્યાહં ઉપટ્ઠહન્તો એકસ્મિં અપરાધે મમ જેટ્ઠભાતિકેન સોણપણ્ડિતેન નામ મહેસિના પણામિતો, સ્વાહં તં આદાય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ખમાપેસ્સામિ, તસ્સ મે ત્વં ખમાપને સહાયો હોહી’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ચતુવીસતિઅક્ખોભની પરિમાણાય સેનાય પરિવુતો એકસતરાજૂહિ સદ્ધિં નન્દપણ્ડિતં પુરક્ખત્વા તં અસ્સમપદં પત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્પદેસં મુઞ્ચિત્વા આકાસે ઠિતેન કાજેન અનોતત્તતો ઉદકં આહરિત્વા પાનીયં પટિસામેત્વા પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વા માતાપિતૂનં આસન્નપ્પદેસે નિસિન્નં ઝાનરતિસમપ્પિતં મહાસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નન્દપણ્ડિતો નં ખમાપેસિ. મહાસત્તો નન્દપણ્ડિતં માતરં પટિચ્છાપેત્વા અત્તના યાવજીવં પિતરં પટિજગ્ગિ. તેસં પન રાજૂનં –

‘‘આનન્દો ચ પમોદો ચ, સદા હસિતકીળિતં;

માતરં પરિચરિત્વાન, લબ્ભમેતં વિજાનતા.

‘‘આનન્દો ચ પમોદો ચ, સદા હસિતકીળિતં;

પિતરં પરિચરિત્વાન, લબ્ભમેતં વિજાનતો.

‘‘દાનઞ્ચ પેય્યવજ્જઞ્ચ, અત્થચરિયા ચ યા ઇધ;

સમાનત્તતા ચ ધમ્મેસુ, તત્થ તત્થ યથારહં;

એતે ખો સઙ્ગહા લોકે, રથસ્સાણીવ યાયતો.

‘‘એતે ચ સઙ્ગહા નાસ્સુ, ન માતા પુત્તકારણા;

લભેથ માનં પૂજં વા, પિતા વા પુત્તકારણા.

‘‘યસ્મા ચ સઙ્ગહા એતે, સમ્મપેક્ખન્તિ પણ્ડિતા;

તસ્મા મહત્તં પપ્પોન્તિ, પાસંસા ચ ભવન્તિ તે.

‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો, પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે;

આહુનેય્યા ચ પુત્તાનં, પજાય અનુકમ્પકા.

‘‘તસ્મા હિ ને નમસ્સેય્ય, સક્કરેય્ય ચ પણ્ડિતો;

અન્નેન અથ પાનેન, વત્થેન સયનેન ચ;

ઉચ્છાદનેન ન્હાપનેન, પાદાનં ધોવનેન ચ.

‘‘તાય નં પારિચરિયાય, માતાપિતૂસુ પણ્ડિતા;

ઇધેવ નં પસંસન્તિ, પેચ્ચ સગ્ગે પમોદતી’’તિ. (જા. ૨.૨૦.૧૭૬-૧૮૩) –

બુદ્ધલીળાય ધમ્મં દેસેસિ, તં સુત્વા સબ્બેપિ તે રાજાનો સબલકાયા પસીદિંસુ. અથ ને પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘દાનાદીસુ અપ્પમત્તા હોથા’’તિ ઓવદિત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તે સબ્બેપિ ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા આયુપરિયોસાને દેવનગરં પૂરયિંસુ. બોધિસત્તો ‘‘ઇતો પટ્ઠાય માતરં પટિજગ્ગાહી’’તિ માતરં નન્દપણ્ડિતં પટિચ્છાપેત્વા અત્તના યાવજીવં પિતરં પટિજગ્ગિ. તે ઉભોપિ આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકપરાયના અહેસું.

તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ, નન્દપણ્ડિતો આનન્દત્થેરો, મનોજો રાજા સારિપુત્તત્થેરો, એકસતરાજાનો અસીતિમહાથેરા ચેવ અઞ્ઞતરથેરા ચ, ચતુવીસતિઅક્ખોભનીપરિસા બુદ્ધપરિસા, સોણપણ્ડિતો લોકનાથો.

તસ્સ કિઞ્ચાપિ સાતિસયા નેક્ખમ્મપારમી, તથાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સેસપારમિયો ચ નિદ્ધારેતબ્બા. તથા અચ્ચન્તમેવ કામેસુ અનપેક્ખતા, માતાપિતૂસુ તિબ્બો સગારવસપ્પતિસ્સભાવો, માતાપિતુઉપટ્ઠાનેન અતિત્તિ, સતિપિ નેસં ઉપટ્ઠાને સબ્બકાલં સમાપત્તિવિહારેહિ વીતિનામનન્તિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

સોણપણ્ડિતચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નેક્ખમ્મપારમી નિટ્ઠિતા.