૨. સોમનસ્સચરિયાવણ્ણના

૭. દુતિયે ઇન્દપત્થે પુરુત્તમેતિ એવંનામકે નગરવરે. કામિતોતિ માતાપિતુઆદીહિ ‘‘અહો વત એકો પુત્તો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ એવં ચિરકાલે પત્થિતો. દયિતોતિ પિયાયિતો. સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતોતિ ‘‘સોમનસ્સો’’તિ એવં પકાસનામો.

૮. સીલવાતિ દસકુસલકમ્મપથસીલેન ચેવ આચારસીલેન ચ સમન્નાગતો. ગુણસમ્પન્નોતિ સદ્ધાબાહુસચ્ચાદિગુણેહિ ઉપેતો, પરિપુણ્ણો વા. કલ્યાણપટિભાનવાતિ તંતંઇતિકત્તબ્બસાધનેન ઉપાયકોસલ્લસઙ્ખાતેન ચ સુન્દરેન પટિભાનેન સમન્નાગતો. વુડ્ઢાપચાયીતિ માતાપિતરો કુલે જેટ્ઠાતિ એવં યે જાતિવુડ્ઢા, યે ચ સીલાદિગુણેહિ વુડ્ઢા, તેસં અપચાયનસીલો. હિરીમાતિ પાપજિગુચ્છનલક્ખણાય હિરિયા સમન્નાગતો. સઙ્ગહેસુ ચ કોવિદોતિ દાનપિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ યથારહં સત્તાનં સઙ્ગણ્હનેસુ કુસલો. એવરૂપો રેણુસ્સ નામ કુરુરાજસ્સ પુત્તો સોમનસ્સોતિ વિસ્સુતો યદા હોમીતિ સમ્બન્ધો.

૯. તસ્સ રઞ્ઞો પતિકરોતિ તેન કુરુરાજેન પતિ અભિક્ખણં ઉપકત્તબ્બભાવેન પતિકરો વલ્લભો. કુહકતાપસોતિ અસન્તગુણસમ્ભાવનલક્ખણેન કોહઞ્ઞેન જીવિતકપ્પનકો એકો તાપસો, તસ્સ રઞ્ઞો સક્કાતબ્બો અહોસિ. આરામન્તિ ફલારામં, યત્થ એળાલુકલાબુકુમ્ભણ્ડતિપુસાદિવલ્લિફલાનિ ચેવ તણ્ડુલેય્યકાદિસાકઞ્ચ રોપીયતિ. માલાવચ્છન્તિ જાતિઅતિમુત્તકાદિપુપ્ફગચ્છં, તેન પુપ્ફારામં દસ્સેતિ. એત્થ ચ આરામં કત્વા તત્થ માલાવચ્છઞ્ચ યથાવુત્તફલવચ્છઞ્ચ રોપેત્વા તતો લદ્ધધનં સંહરિત્વા ઠપેન્તો જીવતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – તદા મહારક્ખિતો નામ તાપસો પઞ્ચસતતાપસપરિવારો હિમવન્તે વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદચારિકં ચરન્તો ઇન્દપત્થનગરં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા સપરિસો પિણ્ડાય ચરન્તો રાજદ્વારં પાપુણિ. રાજા ઇસિગણં દિસ્વા ઇરિયાપથે પસન્નો અલઙ્કતમહાતલે નિસીદાપેત્વા પણીતેનાહારેન પરિવિસિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં વસ્સારત્તં મમ ઉય્યાનેયેવ વસથા’’તિ વત્વા તેહિ સદ્ધિં ઉય્યાનં ગન્ત્વા વસનટ્ઠાનાનિ કારેત્વા પબ્બજિતપરિક્ખારે દત્વા નિક્ખમિ. તતો પટ્ઠાય સબ્બેપિ તે રાજનિવેસને ભુઞ્જન્તિ.

રાજા પન અપુત્તકો પુત્તે પત્થેતિ, પુત્તા નુપ્પજ્જન્તિ. વસ્સારત્તચ્ચયેન મહારક્ખિતો ‘‘હિમવન્તં ગમિસ્સામા’’તિ રાજાનં આપુચ્છિત્વા રઞ્ઞા કતસક્કારસમ્માનો નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે મજ્ઝન્હિકસમયે મગ્ગા ઓક્કમ્મ એકસ્સ સન્દચ્છાયસ્સ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા સપરિસો નિસીદિ. તાપસા કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘રાજા અપુત્તકો, સાધુ વતસ્સ સચે રાજપુત્તં લભેય્યા’’તિ. મહારક્ખિતો તં કથં સુત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ નુ ખો રઞ્ઞો પુત્તો, ઉદાહુ નો’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘મા તુમ્હે ચિન્તયિત્થ, અજ્જ પચ્ચૂસકાલે એકો દેવપુત્તો ચવિત્વા રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ આહ.

તં સુત્વા એકો કૂટજટિલો ‘‘ઇદાનિ રાજકુલૂપકો ભવિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાપસાનં ગમનકાલે ગિલાનાલયં કત્વા નિપજ્જિત્વા ‘‘એહિ ગચ્છામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન સક્કોમી’’તિ આહ. મહારક્ખિતો તસ્સ નિપન્નકારણં ઞત્વા ‘‘યદા સક્કોસિ, તદા આગચ્છેય્યાસી’’તિ ઇસિગણં આદાય હિમવન્તમેવ ગતો. કુહકો નિવત્તિત્વા વેગેન ગન્ત્વા રાજદ્વારે ઠત્વા ‘‘મહારક્ખિતસ્સ ઉપટ્ઠાકતાપસો આગતો’’તિ રઞ્ઞો આરોચાપેત્વા રઞ્ઞા વેગેન પક્કોસાપિતો પાસાદં અભિરુય્હ પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. રાજા તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ઇસીનં આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘ભન્તે, અતિખિપ્પં નિવત્તિત્થ, કેનત્થેન આગતત્થા’’તિ આહ.

મહારાજ, ઇસિગણો સુખનિસિન્નો ‘‘સાધુ વતસ્સ સચે રઞ્ઞો વંસાનુરક્ખકો પુત્તો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસિ. અહં તં કથં સુત્વા ‘‘ભવિસ્સતિ નુ ખો રઞ્ઞો પુત્તો, ઉદાહુ નો’’તિ દિબ્બચક્ખુના ઓલોકેન્તો ‘‘મહિદ્ધિકો દેવપુત્તો ચવિત્વા અગ્ગમહેસિયા સુધમ્માય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ દિસ્વા ‘‘અજાનન્તા ગબ્ભં નાસેય્યું, આચિક્ખિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ તુમ્હાકં કથનત્થાય આગતો, કથિતં વો મયા, ગચ્છામહ’’ન્તિ. રાજા ‘‘ભન્તે, ન સક્કા ગન્તુ’’ન્તિ હટ્ઠતુટ્ઠો પસન્નચિત્તો કુહકતાપસં ઉય્યાનં નેત્વા વસનટ્ઠાનં સંવિદહિત્વા અદાસિ. સો તતો પટ્ઠાય રાજકુલે ભુઞ્જન્તો વસતિ, ‘‘દિબ્બચક્ખુકો’’ત્વેવસ્સ નામં અહોસિ.

તદા બોધિસત્તો તાવતિંસભવનતો ચવિત્વા તત્થ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, જાતસ્સ ચ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘સોમનસ્સો’’તિ નામં કરિંસુ. સો કુમારપરિહારેન વડ્ઢતિ. કુહકતાપસોપિ ઉય્યાનસ્સ એકપસ્સે નાનપ્પકારં સૂપેય્યસાકઞ્ચ ફલવલ્લિઆદયો ચ રોપેત્વા પણ્ણિકાનં હત્થે વિક્કિણન્તો ધનં સંહરતિ. અથ બોધિસત્તસ્સ સત્તવસ્સિકકાલે રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. સો ‘‘તાત, દિબ્બચક્ખુતાપસે મા પમજ્જા’’તિ કુમારં પટિચ્છાપેત્વા પચ્ચન્તં વૂપસમેતું ગતો.

૧૦-૧૩. અથેકદિવસં કુમારો ‘‘જટિલં પસ્સિસ્સામી’’તિ ઉય્યાનં ગન્ત્વા કૂટજટિલં એકં ગન્ધિકકાસાવં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ દ્વે ઘટે ગહેત્વા સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં સિઞ્ચન્તં દિસ્વા ‘‘અયં કૂટજટિલો અત્તનો સમણધમ્મં અકત્વા પણ્ણિકકમ્મં કરોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘કિં કરોસિ પણ્ણિકગહપતિકા’’તિ તં લજ્જાપેત્વા અવન્દિત્વા એવ નિક્ખમિ.

કૂટજટિલો ‘‘અયં ઇદાનેવ એવરૂપો, પચ્છા ‘કો જાનાતિ કિં કરિસ્સતી’તિ ઇદાનેવ નં નાસેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા રઞ્ઞો આગમનકાલે પાસાણફલકં એકમન્તં ખિપિત્વા પાનીયઘટં ભિન્દિત્વા પણ્ણસાલાય તિણાનિ વિકિરિત્વા સરીરં તેલેન મક્ખેત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા સસીસં પારુપિત્વા મહાદુક્ખપ્પત્તો વિય મઞ્ચે નિપજ્જિ. રાજા આગન્ત્વા નગરં પદક્ખિણં કત્વા નિવેસનં અપવિસિત્વાવ ‘‘મમ સામિકં દિબ્બચક્ખુકં પસ્સિસ્સામી’’તિ પણ્ણસાલદ્વારં ગન્ત્વા તં વિપ્પકારં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ અન્તો પવિસિત્વા તં નિપન્નકં દિસ્વા પાદે પરિમજ્જન્તો પુચ્છિ – ‘‘કેન, ત્વં ભન્તે, એવં વિહેઠિતો, કમજ્જ યમલોકં નેમિ, તં મે સીઘં આચિક્ખા’’તિ.

તં સુત્વા કૂટજટિલો નિત્થુનન્તો ઉટ્ઠાય દિટ્ઠો, મહારાજ, ત્વં મે, પસ્સિત્વા તયિ વિસ્સાસેન અહં ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, તવ પુત્તેનમ્હિ એવં વિહેઠિતોતિ. તં સુત્વા રાજા ચોરઘાતકે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ કુમારસ્સ સીસં છિન્દિત્વા સરીરઞ્ચસ્સ ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા રથિયા રથિયં વિકિરથા’’તિ. તે માતરા અલઙ્કરિત્વા અત્તનો અઙ્કે નિસીદાપિતં કુમારં આકડ્ઢિંસુ – ‘‘રઞ્ઞા તે વધો આણત્તો’’તિ. કુમારો મરણભયતજ્જિતો માતુ અઙ્કતો વુટ્ઠાય – ‘‘રઞ્ઞો મં દસ્સેથ, સન્તિ રાજકિચ્ચાની’’તિ આહ. તે કુમારસ્સ વચનં સુત્વા મારેતું અવિસહન્તા ગોણં વિય રજ્જુયા પરિકડ્ઢન્તા નેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. તેન વુત્તં ‘‘તમહં દિસ્વાન કુહક’’ન્તિઆદિ.

તત્થ થુસરાસિંવ અતણ્ડુલન્તિ તણ્ડુલકણેહિ વિરહિતં થુસરાસિં વિય, દુમંવ રુક્ખં વિય, અન્તો મહાસુસિરં. કદલિંવ અસારકં સીલાદિસારરહિતં તાપસં અહં દિસ્વા નત્થિ ઇમસ્સ સતં સાધૂનં ઝાનાદિધમ્મો. કસ્મા? સામઞ્ઞા સમણભાવા સીલમત્તતોપિ અપગતો પરિહીનો અયં, તથા હિ અયં હિરીસુક્કધમ્મજહિતો પજહિતહિરિસઙ્ખાતસુક્કધમ્મો. જીવિતવુત્તિકારણાતિ ‘‘કેવલં જીવિતસ્સેવ હેતુ અયં તાપસલિઙ્ગેન ચરતી’’તિ ચિન્તેસિન્તિ દસ્સેતિ. પરન્તિહીતિ પરન્તો પચ્ચન્તો નિવાસભૂતો એતેસં અત્થીતિ પરન્તિનો, સીમન્તરિકવાસિનો. તેહિ પરન્તીહિ અટવિકેહિ પચ્ચન્તદેસો ખોભિતો અહોસિ. તં પચ્ચન્તકોપં નિસેધેતું વૂપસમેતું ગચ્છન્તો મમ પિતા કુરુરાજા ‘‘તાત સોમનસ્સકુમાર, મય્હં સામિકં ઉગ્ગતાપનં ઘોરતપં પરમસન્તિન્દ્રિયં જટિલં મા પમજ્જિ. સો હિ અમ્હાકં સબ્બકામદદો, તસ્મા યદિચ્છકં ચિત્તરુચિયં તસ્સ ચિત્તાનુકૂલં પવત્તેહિ અનુવત્તેહી’’તિ તદા મં અનુસાસીતિ દસ્સેતિ.

૧૪. તમહં ગન્ત્વાનુપટ્ઠાનન્તિ પિતુ વચનં અનતિક્કન્તો તં કૂટતાપસં ઉપટ્ઠાનત્થં ગન્ત્વા તં સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં આસિઞ્ચન્તં દિસ્વા ‘‘પણ્ણિકો અય’’ન્તિ ચ ઞત્વા કચ્ચિ તે, ગહપતિ, કુસલન્તિ, ગહપતિ, તે સરીરસ્સ કચ્ચિ કુસલં કુસલમેવ, તથા હિ સાકવત્થુસ્મિં ઉદકં આસિઞ્ચસિ. કિં વા તવ હિરઞ્ઞં વા સુવણ્ણં વા આહરીયતુ, તથા હિ પણ્ણિકવુત્તિં અનુતિટ્ઠસીતિ ઇદં વચનં અભાસિં.

૧૫. તેન સો કુપિતો આસીતિ તેન મયા વુત્તગહપતિવાદેન સો માનનિસ્સિતો માનં અલ્લીનો કુહકો મય્હં કુપિતો કુદ્ધો અહોસિ. કુદ્ધો ચ સમાનો ‘‘ઘાતાપેમિ તુવં અજ્જ, રટ્ઠા પબ્બાજયામિ વા’’તિ આહ.

તત્થ તુવં અજ્જાતિ, ત્વં અજ્જ, ઇદાનિયેવ રઞ્ઞો આગતકાલેતિ અત્થો.

૧૬. નિસેધયિત્વા પચ્ચન્તન્તિ પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા નગરં અપવિટ્ઠો તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉય્યાનં ગન્ત્વા કુહકં કુહકતાપસં કચ્ચિ તે, ભન્તે, ખમનીયં, સમ્માનો તે પવત્તિતોતિ કુમારેન તે સમ્માનો પવત્તિતો અહોસિ.

૧૭. કુમારો યથા નાસિયોતિ યથા કુમારો નાસિયો નાસેતબ્બો ઘાતાપેતબ્બો, તથા સો પાપો તસ્સ રઞ્ઞો આચિક્ખિ. આણાપેસીતિ મય્હં સામિકે ઇમસ્મિં દિબ્બચક્ખુતાપસે સતિ કિં મમ ન નિપ્ફજ્જતિ, તસ્મા પુત્તેન મે અત્થો નત્થિ, તતોપિ અયમેવ સેય્યોતિ ચિન્તેત્વા આણાપેસિ.

૧૮. કિન્તિ? સીસં તત્થેવ છિન્દિત્વાતિ યસ્મિં ઠાને તં કુમારં પસ્સથ, તત્થેવ તસ્સ સીસં છિન્દિત્વા સરીરઞ્ચસ્સ કત્વાન ચતુખણ્ડિકં ચતુરો ખણ્ડે કત્વા રથિયા રથિયં નીયન્તા વીથિતો વીથિં વિક્ખિપન્તા દસ્સેથ. કસ્મા? સા ગતિ જટિલહીળિતાતિ યેહિ અયં જટિલો હીળિતો, તેસં જટિલહીળિતાનં સા ગતિ સા નિપ્ફત્તિ સો વિપાકોતિ. જટિલહીળિતાતિ વા જટિલહીળનહેતુ સા તસ્સ નિપ્ફત્તીતિ એવઞ્ચેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૯. તત્થાતિ તસ્સ રઞ્ઞો આણાયં, તસ્મિં વા તાપસસ્સ પરિભવે. કારણિકાતિ ઘાતકા, ચોરઘાતકાતિ અત્થો. ચણ્ડાતિ કુરૂરા. લુદ્દાતિ સુદારુણા. અકારુણાતિ તસ્સેવ વેવચનં કતં. ‘‘અકરુણા’’તિપિ પાળિ, નિક્કરુણાતિ અત્થો. માતુ અઙ્કે નિસિન્નસ્સાતિ મમ માતુ સુધમ્માય દેવિયા ઉચ્છઙ્ગે નિસિન્નસ્સ. ‘‘નિસિન્નસ્સા’’તિ અનાદરે સામિવચનં. આકડ્ઢિત્વા નયન્તિ મન્તિ માતરા અલઙ્કરિત્વા અત્તનો અઙ્કે નિસીદાપિતં મં રાજાણાય તે ચોરઘાતકા ગોણં વિય રજ્જુયા આકડ્ઢિત્વા આઘાતનં નયન્તિ. કુમારે પન નીયમાને દાસિગણપરિવુતા સદ્ધિં ઓરોધેહિ સુધમ્મા દેવી નાગરાપિ ‘‘મયં નિરપરાધં કુમારં મારેતું ન દસ્સામા’’તિ તેન સદ્ધિંયેવ અગમંસુ.

૨૦. બન્ધતં ગાળ્હબન્ધનન્તિ ગાળ્હબન્ધનં બન્ધન્તાનં તેસં કારણિકપુરિસાનં. રાજકિરિયાનિ અત્થિ મેતિ મયા રઞ્ઞો વત્તબ્બાનિ રાજકિચ્ચાનિ અત્થિ. તસ્મા રઞ્ઞો દસ્સેથ મં ખિપ્પન્તિ તેસં અહં એવં વચનં અવચં.

૨૧. રઞ્ઞો દસ્સયિંસુ, પાપસ્સ પાપસેવિનોતિ અત્તના પાપસીલસ્સ લામકાચારસ્સ કૂટતાપસસ્સ સેવનતો પાપસેવિનો રઞ્ઞો મં દસ્સયિંસુ. દિસ્વાન તં સઞ્ઞાપેસિન્તિ તં મમ પિતરં કુરુરાજાનં પસ્સિત્વા ‘‘કસ્મા મં, દેવ, મારાપેસી’’તિ વત્વા તેન ‘‘કસ્મા ચ પન ત્વં મય્હં સામિકં દિબ્બચક્ખુતાપસં ગહપતિવાદેન સમુદાચરિ. ઇદઞ્ચિદઞ્ચ વિપ્પકારં કરી’’તિ વુત્તે ‘‘દેવ, ગહપતિઞ્ઞેવ ‘ગહપતી’તિ વદન્તસ્સ કો મય્હં દોસો’’તિ વત્વા તસ્સ નાનાવિધાનિ માલાવચ્છાનિ રોપેત્વા પુપ્ફપણ્ણફલાફલાદીનં વિક્કિણનં હત્થતો ચસ્સ તાનિ દેવસિકં વિક્કિણન્તેહિ માલાકારપણ્ણિકેહિ સદ્દહાપેત્વા ‘‘માલાવત્થુપણ્ણવત્થૂનિ ઉપધારેથા’’તિ વત્વા પણ્ણસાલઞ્ચસ્સ પવિસિત્વા પુપ્ફાદિવિક્કિયલદ્ધં કહાપણકભણ્ડિકં અત્તનો પુરિસેહિ નીહરાપેત્વા રાજાનં સઞ્ઞાપેસિં તસ્સ કૂટતાપસભાવં જાનાપેસિં. મમઞ્ચ વસમાનયિન્તિ તેન સઞ્ઞાપનેન ‘‘સચ્ચં ખો પન કુમારો વદતિ, અયં કૂટતાપસો પુબ્બે અપ્પિચ્છો વિય હુત્વા ઇદાનિ મહાપરિગ્ગહો જાતો’’તિ યથા તસ્મિં નિબ્બિન્નો મમ વસે વત્તતિ, એવં રાજાનં મમ વસમાનેસિં.

તતો મહાસત્તો ‘‘એવરૂપસ્સ બાલસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકે વસનતો હિમવન્તં પવિસિત્વા પબ્બજિતું યુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા રાજાનં આપુચ્છિ – ‘‘ન મે, મહારાજ, ઇધ વાસેન અત્થો, અનુજાનાથ મં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. રાજા ‘‘તાત, મયા અનુપધારેત્વાવ તે વધો આણત્તો, ખમ મય્હં અપરાધ’’ન્તિ મહાસત્તં ખમાપેત્વા ‘‘અજ્જેવ ઇમં રજ્જં પટિપજ્જાહી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘દેવ, કિમત્થિ માનુસકેસુ ભોગેસુ, અહં પુબ્બે દીઘરત્તં દિબ્બભોગસમ્પત્તિયો અનુભવિં, ન તત્થાપિ મે સઙ્ગો, પબ્બજિસ્સામેવાહં, ન તાદિસસ્સ બાલસ્સ પરનેય્યબુદ્ધિનો સન્તિકે વસામી’’તિ વત્વા તં ઓવદન્તો –

‘‘અનિસમ્મ કતં કમ્મં, અનવત્થાય ચિન્તિતં;

ભેસજ્જસ્સેવ વેભઙ્ગો, વિપાકો હોતિ પાપકો.

‘‘નિસમ્મ ચ કતં કમ્મં, સમ્માવત્થાય ચિન્તિતં;

ભેસજ્જસ્સેવ સમ્પત્તિ, વિપાકો હોતિ ભદ્રકો.

‘‘અલસો ગિહી કામભોગી ન સાધુ, અસઞ્ઞતો પબ્બજિતો ન સાધુ;

રાજા ન સાધુ અનિસમ્મકારી, યો પણ્ડિતો કોધનો તં ન સાધુ.

‘‘નિસમ્મ ખત્તિયો કયિરા, નાનિસમ્મ દિસમ્પતિ;

નિસમ્મકારિનો રાજ, યસો કિત્તિ ચ વડ્ઢતિ.

‘‘નિસમ્મ દણ્ડં પણયેય્ય ઇસ્સરો, વેગા કતં તપ્પતિ ભૂમિપાલ;

સમ્માપણીધી ચ નરસ્સ અત્થા, અનાનુતપ્પા તે ભવન્તિ પચ્છા.

‘‘અનાનુતપ્પાનિ હિ યે કરોન્તિ, વિભજ્જ કમ્માયતનાનિ લોકે;

વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ સુખુદ્રયાનિ, ભવન્તિ બુદ્ધાનુમતાનિ તાનિ.

‘‘આગચ્છું દોવારિકા ખગ્ગબન્ધા, કાસાવિયા હન્તુ મમં જનિન્દ;

માતુઞ્ચ અઙ્કસ્મિમહં નિસિન્નો, આકડ્ઢિતો સહસા તેહિ દેવ.

‘‘કટુકઞ્હિ સમ્બાધં સુકિચ્છં પત્તો, મધુરમ્પિયં જીવિતં લદ્ધ રાજ;

કિચ્છેનહં અજ્જ વધા પમુત્તો, પબ્બજ્જમેવાભિમનોહમસ્મી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૨૨૭-૨૩૪) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ અનિસમ્માતિ અનુપધારેત્વા. અનવત્થાયાતિ અવવત્થપેત્વા. વેભઙ્ગોતિ વિપત્તિ. વિપાકોતિ નિપ્ફત્તિ. અસઞ્ઞતોતિ અસંવુતો દુસ્સીલો. પણયેય્યાતિ પટ્ઠપેય્ય. વેગાતિ વેગેન સહસા. સમ્માપણીધી ચાતિ સમ્માપણિધિના, યોનિસો ઠપિતેન ચિત્તેન કતા નરસ્સ અત્થા પચ્છા અનાનુતપ્પા ભવન્તીતિ અત્થો. વિભજ્જાતિ ઇમાનિ કાતું યુત્તાનિ, ઇમાનિ અયુત્તાનીતિ એવં પઞ્ઞાય વિભજિત્વા. કમ્માયતનાનીતિ કમ્માનિ. બુદ્ધાનુમતાનીતિ પણ્ડિતેહિ અનુમતાનિ અનવજ્જાનિ હોન્તિ. કટુકન્તિ દુક્ખં અસાતં, સમ્બાધં સુકિચ્છં મરણભયં પત્તોમ્હિ. લદ્ધાતિ અત્તનો ઞાણબલેન જીવિતં લભિત્વા. પબ્બજ્જમેવાભિમનોતિ પબ્બજ્જાભિમુખચિત્તો એવાહમસ્મિ.

એવં મહાસત્તેન ધમ્મે દેસિતે રાજા દેવિં આમન્તેસિ – ‘‘દેવિ, ત્વં પુત્તં નિવત્તેહી’’તિ. દેવીપિ કુમારસ્સ પબ્બજ્જમેવ રોચેસિ. મહાસત્તો માતાપિતરો વન્દિત્વા ‘‘સચે મય્હં દોસો અત્થિ, તં ખમથા’’તિ ખમાપેત્વા મહાજનં આપુચ્છિત્વા હિમવન્તાભિમુખો અગમાસિ. ગતે ચ પન મહાસત્તે મહાજનો કૂટજટિલં પોથેત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. બોધિસત્તોપિ સનાગરેહિ અમચ્ચપારિસજ્જાદીહિ રાજપુરિસેહિ અસ્સુમુખેહિ અનુબન્ધિયમાનો તે નિવત્તેસિ. મનુસ્સેસુ નિવત્તેસુ મનુસ્સવણ્ણેનાગન્ત્વા દેવતાહિ નીતો સત્ત પબ્બતરાજિયો અતિક્કમિત્વા હિમવન્તે વિસ્સકમ્મુના નિમ્મિતાય પણ્ણસાલાય ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તેન વુત્તં –

૨૨. ‘‘સો મં તત્થ ખમાપેસિ, મહારજ્જં અદાસિ મે;

સોહં તમં દાલયિત્વા, પબ્બજિં અનગારિય’’ન્તિ.

તત્થ તમં દાલયિત્વાતિ કામાદીનવદસ્સનસ્સ પટિપક્ખભૂતં સમ્મોહતમં વિધમિત્વા. પબ્બજિન્તિ ઉપાગચ્છિં. અનગારિયન્તિ પબ્બજ્જં.

૨૩. ઇદાનિ યદત્થં તદા તં રાજિસ્સરિયં પરિચ્ચત્તં, તં દસ્સેતું ‘‘ન મે દેસ્સ’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તસ્સત્થો વુત્તનયોવ.

એવં પન મહાસત્તે પબ્બજિતે યાવ સોળસવસ્સકાલા રાજકુલે પરિચારિકવેસેન દેવતાયેવ નં ઉપટ્ઠહિંસુ. સો તત્થ ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

તદા કુહકો દેવદત્તો અહોસિ, માતા મહામાયા, મહારક્ખિતતાપસો સારિપુત્તત્થેરો, સોમનસ્સકુમારો લોકનાથો.

તસ્સ યુધઞ્જયચરિયાયં (ચરિયા. ૩.૧ આદયો) વુત્તનયેનેવ દસ પારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધાપિ નેક્ખમ્મપારમી અતિસયવતીતિ સા એવ દેસનં આરુળ્હા. તથા સત્તવસ્સિકકાલે એવ રાજકિચ્ચેસુ સમત્થતા, તસ્સ તાપસસ્સ કૂટજટિલભાવપરિગ્ગણ્હનં, તેન પયુત્તેન રઞ્ઞા વધે આણત્તે સન્તાસાભાવો, રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા નાનાનયેહિ તસ્સ સદોસતં અત્તનો ચ નિરપરાધતં મહાજનસ્સ મજ્ઝે પકાસેત્વા રઞ્ઞો ચ પરનેય્યબુદ્ધિતં બાલભાવઞ્ચ પટ્ઠપેત્વા તેન ખમાપિતેપિ તસ્સ સન્તિકે વાસતો રજ્જિસ્સરિયતો ચ સંવેગમાપજ્જિત્વા નાનપ્પકારં યાચિયમાનેનપિ હત્થગતં રજ્જસિરિં ખેળપિણ્ડં વિય છડ્ડેત્વા કત્થચિ અલગ્ગચિત્તેન હુત્વા પબ્બજનં, પબ્બજિત્વા પવિવેકારામેન હુત્વા નચિરસ્સેવ અપ્પકસિરેન ઝાનાભિઞ્ઞાનિબ્બત્તનન્તિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

સોમનસ્સચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.