૧૩. સુવણ્ણસામચરિયાવણ્ણના

૧૧૧. તેરસમે સામો યદા વને આસિન્તિ હિમવન્તસ્મિં મિગસમ્મતાય નામ નદિયા તીરે મહતિ અરઞ્ઞે સામો નામ તાપસકુમારો યદા અહોસિ. સક્કેન અભિનિમ્મિતોતિ સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ઉપદેસસમ્પત્તિયા જાતત્તા સક્કેન નિબ્બત્તિતો જનિતો. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે બારાણસિતો અવિદૂરે નદિયા તીરે એકો નેસાદગામો અહોસિ. તત્થ જેટ્ઠનેસાદસ્સ પુત્તો જાતો. તસ્સ ‘‘દુકૂલો’’તિ નામમકંસુ. તસ્સા એવ નદિયા પરતીરેપિ એકો નેસાદગામો અહોસિ. તત્થ જેટ્ઠનેસાદસ્સ ધીતા જાતા. તસ્સા ‘‘પારિકા’’તિ નામમકંસુ. તે ઉભોપિ બ્રહ્મલોકતો આગતા સુદ્ધસત્તા. તેસં વયપ્પત્તાનં અનિચ્છમાનાનંયેવ આવાહવિવાહં કરિંસુ. તે ઉભોપિ કિલેસસમુદ્દં અનોતરિત્વા બ્રહ્માનો વિય એકતો વસિંસુ. ન ચ કિઞ્ચિ નેસાદકમ્મં કરોન્તિ.

અથ દુકૂલં માતાપિતરો ‘‘તાત, ત્વં નેસાદકમ્મં ન કરોસિ, નેવ ઘરાવાસં ઇચ્છસિ, કિં નામ કરિસ્સસી’’તિ આહંસુ. સો ‘‘તુમ્હેસુ અનુજાનન્તેસુ પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ પબ્બજાહી’’તિ. દ્વેપિ જના હિમવન્તં પવિસિત્વા યસ્મિં ઠાને મિગસમ્મતા નામ નદી હિમવન્તતો ઓતરિત્વા ગઙ્ગં પત્તા, તં ઠાનં ગન્ત્વા ગઙ્ગં પહાય મિગસમ્મતાભિમુખા અભિરુહિંસુ. તદા સક્કસ્સ ભવનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો તં કારણં ઞત્વા વિસ્સકમ્મુના તસ્મિં ઠાને અસ્સમં માપેસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા સક્કદત્તિયે અસ્સમે કામાવચરમેત્તં ભાવેત્વા પટિવસિંસુ. સક્કોપિ તેસં ઉપટ્ઠાનં આગચ્છતિ.

સો એકદિવસં ‘‘તેસં ચક્ખૂ પરિહાયિસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, વો ચક્ખૂનં અન્તરાયો પઞ્ઞાયતિ, પટિજગ્ગનકં પુત્તં લદ્ધું વટ્ટતિ, જાનામિ તુમ્હાકં સુદ્ધચિત્તતં, તસ્મા પારિકાય ઉતુનિકાલે નાભિં હત્થેન પરામસેય્યાથ, એવં વો પુત્તો જાયિસ્સતિ, સો વો ઉપટ્ઠહિસ્સતી’’તિ વત્વા પક્કામિ. દુકૂલપણ્ડિતો તં કારણં પારિકાય આચિક્ખિત્વા તસ્સા ઉતુનિકાલે નાભિં પરામસિ. તદા બોધિસત્તો દેવલોકા ચવિત્વા તસ્સા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ, સા દસમાસચ્ચયેન સુવણ્ણવણ્ણં પુત્તં વિજાયિ. તેનેવસ્સ ‘‘સુવણ્ણસામો’’તિ નામં કરિંસુ. તં અપરભાગે વડ્ઢિત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકમ્પિ માતાપિતરો રક્ખન્તા અસ્સમે નિસીદાપેત્વા સયમેવ વનમૂલફલાફલત્થાય ગચ્છન્તિ.

અથેકદિવસં વને ફલાફલં આદાય નિવત્તિત્વા અસ્સમપદતો અવિદૂરે મેઘે ઉટ્ઠિતે રુક્ખમૂલં પવિસિત્વા વમ્મિકમત્થકે ઠિતાનં સરીરતો સેદગન્ધમિસ્સકે ઉદકે તસ્મિં વમ્મિકબિલે ઠિતસ્સ આસિવિસસ્સ નાસાપુટં પવિટ્ઠે આસિવિસો કુજ્ઝિત્વા નાસાવાતેન પહરિ. દ્વે અન્ધા હુત્વા પરિદેવમાના વિરવિંસુ. અથ મહાસત્તો ‘‘મમ માતાપિતરો અતિચિરાયન્તિ, કા નુ ખો તેસં પવત્તી’’તિ પટિમગ્ગં ગન્ત્વા સદ્દમકાસિ. તે તસ્સ સદ્દં સઞ્જાનિત્વા પટિસદ્દં કત્વા પુત્તસિનેહેન ‘‘તાત સામ, ઇધ પરિપન્થો અત્થિ, મા આગમી’’તિ વત્વા સદ્દાનુસારેન સયમેવ સમાગમિંસુ. સો ‘‘કેન વો કારણેન ચક્ખૂનિ વિનટ્ઠાની’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તાત, મયં ન જાનામ, દેવે વસ્સન્તે રુક્ખમૂલે વમ્મિકમત્થકે ઠિતા, અથ ન પસ્સામા’’તિ વુત્તમત્તે એવ અઞ્ઞાસિ ‘‘તત્થ આસિવિસેન ભવિતબ્બં, તેન કુદ્ધેન નાસાવાતો વિસ્સટ્ઠો ભવિસ્સતી’’તિ.

અથ ‘‘મા ચિન્તયિત્થ, અહં વો પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ માતાપિતરો અસ્સમં નેત્વા તેસં રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનાદિસઞ્ચરણટ્ઠાને રજ્જુકે બન્ધિ. તતો પટ્ઠાય તે અસ્સમે ઠપેત્વા વનમૂલફલાફલાનિ આહરતિ, પાતોવ વસનટ્ઠાનં સમ્મજ્જતિ, પાનીયં આહરતિ, પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠાપેતિ, દન્તકટ્ઠમુખોદકાનિ દત્વા મધુરફલાફલં દેતિ. તેહિ મુખે વિક્ખાલિતે સયં પરિભુઞ્જિત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા તેસં અવિદૂરેયેવ અચ્છતિ – ‘‘કિં નુ ખો ઇમે આણાપેન્તી’’તિ. વિસેસેન ચ મેત્તં બહુલમકાસિ, તેનસ્સ સત્તા અપ્પટિક્કૂલા અહેસું. યથા ચસ્સ સત્તા, એવં સત્તાનં સો બોધિસત્તો અપ્પટિક્કૂલો. એવં સો દિવસે દિવસે ફલાફલત્થાય અરઞ્ઞં ગચ્છન્તોપિ આગચ્છન્તોપિ મિગગણપરિવુતો એવ અહોસિ. સીહબ્યગ્ઘાદિવિપક્ખસત્તાપિ તેન સદ્ધિં અતિવિય વિસ્સત્થા, મેત્તાનુભાવેન પનસ્સ વસનટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં તિરચ્છાનગતા મુદુચિત્તતં પટિલભિંસુ. ઇતિ સો સબ્બત્થ મેત્તાનુભાવેન અભીરૂ અનુત્રાસી બ્રહ્મા વિય અવેરો વિહાસિ. તેન વુત્તં ‘‘પવને સીહબ્યગ્ઘે ચ, મેત્તાયમુપનામયિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ મેત્તાયમુપનામયિન્તિ મ-કારો પદસન્ધિકરો, મેત્તાભાવનાય કુરૂરકમ્મન્તે સીહબ્યગ્ઘેપિ ફરિ, પગેવ સેસસત્તેતિ અધિપ્પાયો. અથ વા મેત્તા અયતિ પવત્તતિ એતેનાતિ મેત્તાયો, મેત્તાભાવના. તં મેત્તાયં ઉપનામયિં સત્તેસુ અનોધિસો ઉપનેસિં. ‘‘સીહબ્યગ્ઘેહી’’તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – ન કેવલમહમેવ, અથ ખો પવને સીહબ્યગ્ઘેહિ, યસ્મિં મહાવને તદા અહં વિહરામિ, તત્થ સીહબ્યગ્ઘેહિ સદ્ધિં અહં સત્તેસુ મેત્તં ઉપનામેસિં. સીહબ્યગ્ઘાપિ હિ તદા મમાનુભાવેન સત્તેસુ મેત્તચિત્તતં પટિલભિંસુ, પગેવ ઇતરે સત્તાતિ દસ્સેતિ.

૧૧૨. પસદમિગવરાહેહીતિ પસદમિગેહિ ચેવ વનસૂકરેહિ ચ. પરિવારેત્વાતિ એતેહિ અત્તાનં પરિવારિતં કત્વા તસ્મિં અરઞ્ઞે વસિં.

૧૧૩. ઇદાનિ તદા અત્તનો મેત્તાભાવનાય લદ્ધં આનિસંસં મત્થકપ્પત્તિઞ્ચસ્સ દસ્સેતું ‘‘ન મં કોચિ ઉત્તસતી’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તસ્સત્થો – સસબિળારાદિકો ભીરુકજાતિકોપિ કોચિ સત્તો મં ન ઉત્તસતિ ન ઉબ્બિજ્જેતિ. અહમ્પિ કસ્સચિ સીહબ્યગ્ઘાદિતિરચ્છાનતો યક્ખાદિઅમનુસ્સતો લુદ્દલોહિતપાણિમનુસ્સતોતિ કુતોચિપિ ન ભાયામિ. કસ્મા? યસ્મા મેત્તાબલેનુપત્થદ્ધો ચિરકાલં ભાવિતાય મેત્તાપારમિતાયાનુભાવેન ઉપત્થમ્ભિતો તસ્મિં પવને મહાઅરઞ્ઞે તદા રમામિ અભિરમામીતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એવં પન મહાસત્તો સબ્બસત્તે મેત્તાયન્તો માતાપિતરો ચ સાધુકં પટિજગ્ગન્તો એકદિવસં અરઞ્ઞતો મધુરફલાફલં આહરિત્વા અસ્સમે ઠપેત્વા માતાપિતરો વન્દિત્વા ‘‘પાનીયં આદાય આગમિસ્સામી’’તિ મિગગણપરિવુતો દ્વે મિગે એકતો કત્વા તેસં પિટ્ઠિયં પાનીયઘટં ઠપેત્વા હત્થેન ગહેત્વા નદીતિત્થં અગમાસિ. તસ્મિં સમયે બારાણસિયં પીળિયક્ખો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. સો મિગમંસલોભેન માતરં રજ્જં પટિચ્છાપેત્વા સન્નદ્ધપઞ્ચાવુધો હિમવન્તં પવિસિત્વા મિગે વધિત્વા મંસં ખાદિત્વા ચરન્તો મિગસમ્મતં નદિં પત્વા અનુપુબ્બેન સામસ્સ પાનીયગહણતિત્થં પત્તો. મિગપદવલઞ્જં દિસ્વા ગચ્છન્તો તં તથા ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મયા એત્તકં કાલં એવં વિચરન્તો મનુસ્સો ન દિટ્ઠપુબ્બો, દેવો નુ ખો એસ નાગો નુ ખો, સચાહં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સામિ, સહસા પક્કમેય્યાતિ. યંનૂનાહં એતં વિજ્ઝિત્વા દુબ્બલં કત્વા પુચ્છેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા મહાસત્તં ન્હત્વા વાકચીરં નિવાસેત્વા અજિનચમ્મં એકંસં કરિત્વા પાનીયઘટં પૂરેત્વા ઉક્ખિપિત્વા વામંસકૂટે ઠપનકાલે ‘‘ઇદાનિ તં વિજ્ઝિતું સમયો’’તિ વિસપીતેન સરેન દક્ખિણપસ્સે વિજ્ઝિ. સરો વામપસ્સેન નિક્ખમિ. તસ્સ વિદ્ધભાવં ઞત્વા મિગગણો ભીતો પલાયિ.

સામપણ્ડિતો પન વિદ્ધોપિ પાનીયઘટં યથા વા તથા વા અનવસુમ્ભેત્વા સતિં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા સણિકં ઓતારેત્વા વાલુકં બ્યૂહિત્વા ઠપેત્વા દિસં વવત્થપેત્વા માતાપિતૂનં વસનટ્ઠાનદિસાભાગેન સીસં કત્વા નિપજ્જિત્વા મુખેન લોહિતં છડ્ડેત્વા ‘‘મમ કોચિ વેરી નામ નત્થિ, મમપિ કત્થચિ વેરં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કો નુ મં ઉસુના વિજ્ઝિ, પમત્તં ઉદહારકં;

ખત્તિયો બ્રાહ્મણો વેસ્સો, કો મં વિદ્ધા નિલીયતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૨૯૬);

તં સુત્વા રાજા ‘‘અયં મયા વિજ્ઝિત્વા પથવિયં પાતિતોપિ નેવ મં અક્કોસતિ ન પરિભાસતિ, મમ હદયમંસં સમ્બાહન્તો વિય પિયવચનેન સમુદાચરતિ, ગમિસ્સામિસ્સ સન્તિક’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તાનં અત્તના ચ વિદ્ધભાવં આવિકત્વા ‘‘કો વા ત્વં કસ્સ વા પુત્તો’’તિ મહાસત્તં પુચ્છિ.

સો ‘‘સામો નામાહં દુકૂલપણ્ડિતસ્સ નામ નેસાદઇસિનો પુત્તો, કિસ્સ પન મં વિજ્ઝી’’તિ આહ. સો પઠમં ‘‘મિગસઞ્ઞાયા’’તિ મુસાવાદં વત્વા ‘‘અહં ઇમં નિરપરાધં અકારણેન વિજ્ઝિ’’ન્તિ અનુસોચિત્વા યથાભૂતં આવિકત્વા તસ્સ માતાપિતૂનં વસનટ્ઠાનં પુચ્છિત્વા તત્થ ગન્ત્વા તેસં અત્તાનં આવિકત્વા તેહિ કતપટિસન્થારો ‘‘સામો મયા વિદ્ધો’’તિ વત્વા તે પરિદેવન્તે સોકસમાપન્ને ‘‘યં સામેન કત્તબ્બં પરિચારિકકમ્મં, તં કત્વા અહં વો ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સમસ્સાસેત્વા સામસ્સ સન્તિકં આનેસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા નાનપ્પકારં પરિદેવિત્વા તસ્સ ઉરે હત્થં ઠપેત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે સરીરે ઉસુમા વત્તતેવ, વિસવેગેન વિસઞ્ઞિતં આપન્નો ભવિસ્સતીતિ નિબ્બિસભાવત્થાય સચ્ચકિરિયં કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા –

‘‘યં કિઞ્ચિત્થિ કતં પુઞ્ઞં, મય્હઞ્ચેવ પિતુચ્ચ તે;

સબ્બેન તેન કુસલેન, વિસં સામસ્સ હઞ્ઞતૂ’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩૮૮) –

માતરા,

‘‘યં કિઞ્ચિત્થિ કતં પુઞ્ઞં, મય્હઞ્ચેવ માતુચ્ચ તે;

સબ્બેન તેન કુસલેન, વિસં સામસ્સ હઞ્ઞતૂ’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩૯૬) –

પિતરા,

‘‘પબ્બત્યાહં ગન્ધમાદને, ચિરરત્તનિવાસિની;

ન મે પિયતરો કોચિ, અઞ્ઞો સામેન વિજ્જતિ;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, વિસં સામસ્સ હઞ્ઞતૂ’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૩૯૮) –

દેવતાય ચ સચ્ચકિરિયાય કતાય મહાસત્તો ખિપ્પં વુટ્ઠાસિ. પદુમપત્તપલાસે ઉદકબિન્દુ વિય વિનિવટ્ટેત્વા આબાધો વિગતો. વિદ્ધટ્ઠાનં અરોગં પાકતિકમેવ અહોસિ. માતાપિતૂનં ચક્ખૂનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. ઇતિ મહાસત્તસ્સ અરોગતા, માતાપિતૂનઞ્ચ ચક્ખુપટિલાભો, અરુણુગ્ગમનં, તેસં ચતુન્નમ્પિ અસ્સમેયેવ અવટ્ઠાનન્તિ સબ્બં એકક્ખણેયેવ અહોસિ.

અથ મહાસત્તો રઞ્ઞા સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા ‘‘ધમ્મં ચર, મહારાજા’’તિઆદિના (જા. ૨.૨૨.૪૧૧-૪૧૨) ધમ્મં દેસેત્વા ઉત્તરિમ્પિ ઓવદિત્વા પઞ્ચ સીલાનિ અદાસિ. સો તસ્સ ઓવાદં સિરસા પટિગ્ગહેત્વા વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સગ્ગપરાયનો અહોસિ. બોધિસત્તોપિ સદ્ધિં માતાપિતૂહિ અભિઞ્ઞાસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ.

તદા રાજા આનન્દત્થેરો અહોસિ, દેવધીતા ઉપ્પલવણ્ણા, સક્કો અનુરુદ્ધો, પિતા મહાકસ્સપત્થેરો, માતા ભદ્દકાપિલાની, સામપણ્ડિતો લોકનાથો.

તસ્સ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તથા વિસપીતેન સલ્લેન દક્ખિણપસ્સેન પવિસિત્વા વામપસ્સતો વિનિવિજ્ઝનવસેન વિદ્ધોપિ કિઞ્ચિ કાયવિકારં અકત્વા ઉદકઘટસ્સ ભૂમિયં નિક્ખિપનં, વધકે અઞ્ઞાતેપિ ઞાતે વિય ચિત્તવિકારાભાવો, પિયવચનેન સમુદાચારો, માતાપિતુઉપટ્ઠાનપુઞ્ઞતો મય્હં પરિહાનીતિ અનુસોચનમત્તં, અરોગે જાતે રઞ્ઞો કારુઞ્ઞં મેત્તઞ્ચ ઉપટ્ઠાપેત્વા ધમ્મદેસના, ઓવાદદાનન્તિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બાતિ.

સુવણ્ણસામચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.