૨. ભૂરિદત્તચરિયાવણ્ણના

૧૧. દુતિયે ભૂરિદત્તોતિ ભૂરિસમદત્તો. દત્તોતિ હિ તદા બોધિસત્તસ્સ માતાપિતૂહિ કતં નામં. યસ્મા પનેસો નાગભવને વિરૂપક્ખમહારાજભવને તાવતિંસભવને ચ ઉપ્પન્ને પઞ્હે સમ્મદેવ વિનિચ્છિનાતિ, એકદિવસઞ્ચ વિરૂપક્ખમહારાજે નાગપરિસાય સદ્ધિં તિદસપુરં ગન્ત્વા સક્કં પરિવારેત્વા નિસિન્ને દેવાનમન્તરે પઞ્હો સમુટ્ઠાસિ. તં કોચિ કથેતું નાસક્ખિ. સક્કેન પન અનુઞ્ઞાતો પલ્લઙ્કવરગતો હુત્વા મહાસત્તોવ કથેસિ. અથ નં દેવરાજા દિબ્બગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ‘‘દત્ત, ત્વં પથવિસમાય વિપુલાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ઇતો પટ્ઠાય ભૂરિદત્તો નામા’’તિ આહ. ભૂરીતિ હિ પથવિયા નામં, તસ્મા ભૂરિસમતાય ભૂતે અત્થે રમતીતિ ચ ભૂરિસઙ્ખાતાય મહતિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મહાસત્તો ‘‘ભૂરિદત્તો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. મહતિયા પન નાગિદ્ધિયા સમન્નાગતત્તા મહિદ્ધિકો ચાતિ.

અતીતે હિ ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો પિતરા રટ્ઠતો પબ્બાજિતો વને વસન્તો અઞ્ઞતરાય નાગમાણવિકાય સંવાસં કપ્પેસિ. તેસં સંવાસમન્વાય દ્વે દારકા જાયિંસુ – પુત્તો ચ ધીતા ચ. પુત્તસ્સ ‘‘સાગરબ્રહ્મદત્તો’’તિ નામં કરિંસુ ધીતાય ‘‘સમુદ્દજા’’તિ. સો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન બારાણસિં ગન્ત્વા રજ્જં કારેસિ. અથ ધતરટ્ઠો નામ નાગરાજા પઞ્ચયોજનસતિકે નાગભવને નાગરજ્જં કારેન્તો તં અભૂતવાદિકેન ચિત્તચૂળેન નામ કચ્છપેન ‘‘બારાણસિરાજા અત્તનો ધીતરં તુય્હં દાતુકામો, સા ખો પન રાજધીતા સમુદ્દજા નામ અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા ચા’’તિ કથિતં સુત્વા ધતરટ્ઠો ચત્તારો નાગમાણવકે પેસેત્વા તં દાતું અનિચ્છન્તં નાગવિભિંસિકાય ભિંસાપેત્વા ‘‘દમ્મી’’તિ વુત્તે મહન્તં પણ્ણાકારં પેસેત્વા મહતિયા નાગિદ્ધિયા મહન્તેન પરિવારેન તસ્સ ધીતરં નાગભવનં નેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ.

સા અપરભાગે ધતરટ્ઠં પટિચ્ચ સુદસ્સનો, દત્તો, સુભોગો, અરિટ્ઠોતિ ચત્તારો પુત્તે પટિલભિ. તેસુ દત્તો બોધિસત્તો, સો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કેન તુટ્ઠચિત્તેન ‘‘ભૂરિદત્તો’’તિ ગહિતનામત્તા ‘‘ભૂરિદત્તો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ નેસં પિતા યોજનસતિકં યોજનસતિકં રજ્જં ભાજેત્વા અદાસિ. મહન્તો યસો અહોસિ. સોળસસોળસનાગકઞ્ઞાસહસ્સાનિ પરિવારયિંસુ. પિતુપિ એકયોજનસતમેવ રજ્જં અહોસિ. તયો પુત્તા માસે માસે માતાપિતરો પસ્સિતું આગચ્છન્તિ, બોધિસત્તો પન અન્વદ્ધમાસં આગચ્છતિ.

સો એકદિવસં વિરૂપક્ખમહારાજેન સદ્ધિં સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગતો વેજયન્તપાસાદં સુધમ્મદેવસભં પારિચ્છત્તકકોવિળારં પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં દેવચ્છરાપરિવારં અતિમનોહરં સક્કસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એત્તકમત્તમ્પિ નાગત્તભાવે ઠિતસ્સ દુલ્લભં, કુતો સમ્માસમ્બોધી’’તિ નાગત્તભાવં જિગુચ્છિત્વા ‘‘નાગભવનં ગન્ત્વા ઉપોસથવાસં વસિત્વા સીલમેવ પગ્ગણ્હિસ્સામિ, તં બોધિપરિપાચનં હોતિ, ઇમસ્મિં દેવલોકે ઉપ્પત્તિકારણં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા નાગભવનં ગન્ત્વા માતાપિતરો આહ – ‘‘અમ્મતાતા, અહં ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. તેહિ ‘‘ઇધેવ ઉપોસથં ઉપવસાહિ, બહિગતાનં નાગાનં મહન્તં ભય’’ન્તિ વુત્તે એકવારં તથા કત્વા નાગકઞ્ઞાહિ ઉપદ્દુતો પુનવારે માતાપિતૂનં અનારોચેત્વા અત્તનો ભરિયં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, અહં મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા યમુનાતીરે મહાનિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ તસ્સ અવિદૂરે વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નિપજ્જિત્વા ‘‘ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા તથા કરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિરૂપક્ખેન મહારઞ્ઞા, દેવલોકમગઞ્છહ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ વિરૂપક્ખેન મહારઞ્ઞાતિ વિરૂપક્ખેન નામ નાગાધિપતિમહારાજેન. દેવલોકન્તિ તાવતિંસદેવલોકં. અગઞ્છહન્તિ અગઞ્છિં, ઉપસઙ્કમિં અહં.

૧૨. તત્થાતિ તસ્મિં દેવલોકે. પસ્સિં ત્વાહન્તિ અદ્દક્ખિં અહં તુ-સદ્દો નિપાતમત્તો. એકન્તં સુખસમપ્પિતેતિ એકન્તં અચ્ચન્તમેવ સુખેન સમઙ્ગીભૂતે. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, છ ફસ્સાયતનિકા નામ સગ્ગા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) ચ. તંસગ્ગગમનત્થાયાતિ તસ્મિં સગ્ગસ્મિં ઉપ્પત્તિવસેન ગમનત્થાય. સીલબ્બતન્તિ સીલસઙ્ખાતં વતં. અથ વા સીલબ્બતન્તિ ઉપોસથસીલઞ્ચેવ ‘‘મમ ચમ્મં ચમ્મત્થિકા હરન્તૂ’’તિઆદિના અત્તનો સરીરાવયવપરિચ્ચાગસમાદિયનસઙ્ખાતં વતઞ્ચ.

૧૩. સરીરકિચ્ચન્તિ મુખધોવનાદિસરીરપટિજગ્ગનં. ભુત્વા યાપનમત્તકન્તિ ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બિસેવનાનિ કાતું સરીરટ્ઠિતિમત્તકં આહારં આહરિત્વા. ચતુરો અઙ્ગેતિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા. સેમીતિ સયામિ.

૧૪. છવિયાતિઆદિ તેસં ચતુન્નં અઙ્ગાનં દસ્સનં. તત્થ ચ છવિચમ્માનં વિસ્સજ્જનં એકં અઙ્ગં, સેસાનિ એકેકમેવ, મંસગ્ગહણેનેવ ચેત્થ રુધિરમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એતેનાતિ એતેહિ. હરાતુ સોતિ યસ્સ એતેહિ છવિઆદીહિ કરણીયં અત્થિ, તસ્સ મયા દિન્નમેવેતં. સબ્બં સો હરતૂતિ અત્તનો અત્તભાવે અનપેક્ખપવારણં પવારેતિ.

એવં મહાસત્તસ્સ ઇમિના નિયામેનેવ અન્વદ્ધમાસં ઉપોસથકમ્મં કરોન્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો. એવં ગચ્છન્તે કાલે એકદિવસં અઞ્ઞતરો નેસાદબ્રાહ્મણો સોમદત્તેન નામ અત્તનો પુત્તેન સહ તં ઠાનં પત્વા અરુણુગ્ગમનસમયે નાગકઞ્ઞાહિ પરિવારિયમાનં મહાસત્તં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. તાવદેવ નાગકઞ્ઞાયો પથવિયં નિમુજ્જિત્વા નાગભવનમેવ ગતા. બ્રાહ્મણો મહાસત્તં પુચ્છિ – ‘‘કો નુ ખો ત્વં, મારિસ, દેવો વા યક્ખો વા નાગો વા’’તિ? બોધિસત્તો યથાભૂતં અત્તાનં આવિ કત્વા સચાયં ઇતો ગચ્છેય્ય, ઇધ મે વાસં મહાજનસ્સ પાકટં કરેય્ય, તેન મે ઉપોસથવાસસ્સ અન્તરાયોપિ સિયા. યંનૂનાહં ઇતો ઇમં નાગભવનં નેત્વા મહતિયા સમ્પત્તિયા યોજેય્યં. એવાયં તત્થેવ અભિરમિસ્સતિ, તેન મે ઉપોસથકમ્મં અદ્ધનિયં સિયાતિ. અથ નં આહ – ‘‘બ્રાહ્મણ, મહન્તં તે યસં દસ્સામિ, રમણીયં નાગભવનં, એહિ તત્થ ગચ્છામા’’તિ. સામિ, પુત્તો મે અત્થિ, તસ્મિં આગચ્છન્તે આગમિસ્સામીતિ. ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, પુત્તં આનેહીતિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા પુત્તસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા તં આનેસિ. મહાસત્તો તે ઉભોપિ આદાય અત્તનો આનુભાવેન નાગભવનં આનેસિ. તેસં તત્થ દિબ્બો અત્તભાવો પાતુભવિ. અથ તેસં મહાસત્તો દિબ્બસમ્પત્તિં દત્વા ચત્તારિ ચત્તારિ નાગકઞ્ઞાસતાનિ અદાસિ. તે મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ.

બોધિસત્તોપિ અપ્પમત્તો ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. અન્વદ્ધમાસં માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા તતો ચ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘યેન તે અત્થો, તં વદેય્યાસી’’તિ આપુચ્છિત્વા ‘‘અનુક્કણ્ઠમાનો અભિરમા’’તિ વત્વા સોમદત્તેનપિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા અત્તનો નિવેસનં ગચ્છતિ. બ્રાહ્મણો સંવચ્છરં તત્થ વસિત્વા મન્દપુઞ્ઞતાય ઉક્કણ્ઠિત્વા અનિચ્છમાનમ્પિ પુત્તં ગહેત્વા બોધિસત્તં આપુચ્છિત્વા તેન દીયમાનં બહું ધનં સબ્બકામદદં મણિરતનમ્પિ અલક્ખિકતાય અગ્ગહેત્વા ‘‘મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. મહાસત્તો નાગમાણવકે આણાપેત્વા તં સપુત્તકં મનુસ્સલોકં પાપેસિ. તે ઉભોપિ દિબ્બાભરણાનિ દિબ્બવત્થાનિ ચ ઓમુઞ્ચિત્વા ન્હાયિતું એકં પોક્ખરણિં ઓતરિંસુ, તસ્મિં ખણે તાનિ અન્તરધાયિત્વા નાગભવનમેવ અગમંસુ. અથ પઠમનિવત્થકાસાવપિલોતિકાવ સરીરે પટિમુઞ્ચિ, ધનુસરસત્તિયો ગહેત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા મિગે વધિત્વા પુરિમનિયામેનેવ જીવિકં કપ્પેસું.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો સુપણ્ણરાજતો લદ્ધં અલમ્પાયનમન્તં તસ્સ અનુચ્છવિકાનિ ઓસધાનિ મન્તૂપચારઞ્ચ અત્તાનં ઉપટ્ઠહન્તસ્સ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ. સો ‘‘લદ્ધો મે જીવિકૂપાયો’’તિ કતિપાહં વસિત્વા તાપસં આપુચ્છિત્વા પક્કમન્તો અનુપુબ્બેન યમુનાતીરં પત્વા તં મન્તં સજ્ઝાયન્તો મહામગ્ગેન ગચ્છતિ. તદા બોધિસત્તસ્સ ભવનતો તસ્સ પરિચારિકા નાગમાણવિકા તં સબ્બકામદદં મણિરતનં આદાય યમુનાતીરે વાલુકારાસિમત્થકે ઠપેત્વા તસ્સોભાસેન રત્તિયં કીળિત્વા અરુણુગ્ગમને તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મન્તસદ્દં સુત્વા ‘‘સુપણ્ણો’’તિ સઞ્ઞાય ભયતજ્જિતા મણિરતનં અગ્ગહેત્વા પથવિયં નિમુજ્જિત્વા નાગભવનં અગમંસુ.

બ્રાહ્મણો તં મણિરતનં આદાય પાયાસિ. તસ્મિં ખણે સો નેસાદબ્રાહ્મણો પુત્તેન સદ્ધિં મિગવધાય અરઞ્ઞં ગચ્છન્તો તસ્સ હત્થે તં મણિરતનં દિસ્વા ‘‘ઇદં ભૂરિદત્તસ્સ સબ્બકામદદં મણિરતન’’ન્તિ સઞ્જાનિત્વા તં ગણ્હિતુકામો તેન સદ્ધિં અલ્લાપસલ્લાપં કત્વા મન્તવાદિભાવં જાનિત્વા એવમાહ – ‘‘સચે મે ત્વં ઇમં મણિરતનં દસ્સસિ, એવાહં તે મહાનુભાવં નાગં દસ્સેસ્સામિ, યં ત્વં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો ચરન્તો બહુધનં લચ્છસી’’તિ. ‘‘તેન હિ દસ્સેત્વા ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે તં આદાય બોધિસત્તં ઉપોસથકરણટ્ઠાને વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા નિપન્નં અવિદૂરે ઠિતો હત્થં પસારેત્વા દસ્સેસિ.

મહાસત્તો તં નેસાદં દિસ્વા ‘‘અયં ઉપોસથસ્સ મે અન્તરાયં કરેય્યાતિ નાગભવનં નેત્વા મહાસમ્પત્તિયં પતિટ્ઠાપિતોપિ ન ઇચ્છિ. તતો અપક્કમિત્વા સયં ગન્તુકામો મયા દીયમાનમ્પિ મણિરતનં ગણ્હિતું ન ઇચ્છિ. ઇદાનિ પન અહિગુણ્ડિકં ગહેત્વા આગચ્છતિ. સચાહં ઇમસ્સ મિત્તદુબ્ભિનો કુજ્ઝેય્યં, સીલં મે ખણ્ડં ભવિસ્સતિ. મયા ખો પન પઠમંયેવ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો અધિટ્ઠિતો, સો યથાધિટ્ઠિતોવ હોતુ. અલમ્પાયનો મં છિન્દતુ વા મા વા, નેવસ્સ કુજ્ઝિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા અધિટ્ઠાનપારમિં પુરેચારિકં કત્વા ભોગન્તરે સીસં પક્ખિપિત્વા નિચ્ચલોવ હુત્વા નિપજ્જિ. નેસાદબ્રાહ્મણોપિ ‘‘ભો અલમ્પાયન, ઇમં નાગં ગણ્હ, મણિં મે દેહી’’તિ આહ. અલમ્પાયનો નાગં દિસ્વા તુટ્ઠો મણિં કિસ્મિઞ્ચિ અગણેત્વા ‘‘ગણ્હ, બ્રાહ્મણા’’તિ હત્થે ખિપિ. સો તસ્સ હત્થતો ભસ્સિત્વા પથવિયં પતિતમત્તોવ પથવિં પવિસિત્વા નાગભવનમેવ ગતો. નેસાદબ્રાહ્મણો મણિરતનતો ભૂરિદત્તેન સદ્ધિં મિત્તભાવતો ચ પરિહાયિત્વા નિપ્પચ્ચયોવ પક્કન્તો.

૧૫. અલમ્પાયનોપિ મહાનુભાવેહિ ઓસધેહિ અત્તનો સરીરં મક્ખેત્વા થોકં ખાદિત્વા ખેળં અત્તનો કાયસ્મિં પરિભાવેત્વા દિબ્બમન્તં જપ્પન્તો બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા સીસે દળ્હં ગણ્હન્તો મુખમસ્સ વિવરિત્વા ઓસધં ખાદિત્વા મુખે સહખેળં ઓસિઞ્ચિ. સુચિજાતિકો મહાસત્તો સીલભેદભયેન અકુજ્ઝિત્વા અક્ખીનિ ન ઉમ્મીલેસિ. અથ નં ઓસધમન્તબલેન નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા હેટ્ઠા સીસં કત્વા સઞ્ચાલેત્વા ગહિતગોચરં છડ્ડાપેત્વા ભૂમિયં દીઘસો નિપજ્જાપેત્વા મસૂરકં મદ્દન્તો વિય હત્થેહિ પરિમદ્દિ. અટ્ઠીનિ ચુણ્ણિયમાનાનિ વિય અહેસું.

પુન નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દુસ્સં પોથેન્તો વિય પોથેસિ. મહાસત્તો એવરૂપં દુક્ખં અનુભોન્તોપિ નેવ કુજ્ઝિત્થ. અઞ્ઞદત્થુ અત્તનો સીલમેવ આવજ્જેસિ. ઇતિ સો મહાસત્તં દુબ્બલં કત્વા વલ્લીહિ પેળં સજ્જેત્વા મહાસત્તં તત્થ પક્ખિપિ. સરીરં પનસ્સ મહન્તં તત્થ ન પવિસતિ. અથ નં પણ્હિયા કોટ્ટેન્તો પવેસેત્વા પેળં આદાય એકં ગામં ગન્ત્વા ગામમજ્ઝે ઓતારેત્વા ‘‘નાગસ્સ નચ્ચં દટ્ઠુકામા આગચ્છન્તૂ’’તિ સદ્દમકાસિ. સકલગામવાસિનો સન્નિપતિંસુ. તસ્મિં ખણે અલમ્પાયનો ‘‘નિક્ખમ મહાનાગા’’તિ આહ. મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ મયા પરિસં તોસેન્તેન કીળિતું વટ્ટતિ, એવં અલમ્પાયનો બહુધનં લભિત્વા તુટ્ઠો મં વિસ્સજ્જેસ્સતિ, યં યં એસ મં કારેતિ, તં તં કરિસ્સામી’’તિ.

અથ નં સો પેળતો નિક્ખમન્તં ‘‘મહા હોહી’’તિ આહ, સો મહા અહોસિ. ‘‘ખુદ્દકો વટ્ટો વિફણો એકફણો દ્વિફણો યાવ સહસ્સફણો ઉચ્ચો નીચો દિસ્સમાનકાયો અદિસ્સમાનકાયો દિસ્સમાનઉપડ્ઢકાયો નીલો પીતો લોહિતો ઓદાતો મઞ્જિટ્ઠો હોહિ, ધૂમં વિસ્સજ્જેહિ, જાલસિખં ઉદકઞ્ચ વિસ્સજ્જેહી’’તિ વુત્તે તેન વુત્તં તં તં આકારં નિમ્મિનિત્વા નચ્ચં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા બહું હિરઞ્ઞસુવણ્ણવત્થાલઙ્કારાદિં અદંસુ. ઇતિ તસ્મિં ગામે સતસહસ્સમત્તં લભિ. સો કિઞ્ચાપિ મહાસત્તં ગણ્હન્તો ‘‘સહસ્સં લભિત્વા તં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ આહ. તં પન ધનં લભિત્વા ‘‘ગામકેપિ તાવ મયા એત્તકં ધનં લદ્ધં, નગરે કિર બહુધનં લભિસ્સામી’’તિ ધનલોભેન ન મુઞ્ચિ.

સો તસ્મિં ગામે કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા રતનમયં પેળં કારેત્વા તત્થ મહાસત્તં પક્ખિપિત્વા સુખયાનકં આરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન ગામનિગમરાજધાનીસુ તં કીળાપેત્વા બારાણસિં પાપુણિ, નાગરાજસ્સ મધુલાજં દેતિ, અબદ્ધસત્તુઞ્ચ દેતિ. સો ગોચરં ન ગણ્હિ અવિસ્સજ્જનભયેન. ગોચરં અગણ્હન્તમ્પિ ચ નં ચત્તારો નગરદ્વારે આદિં કત્વા તત્થ તત્થ માસમત્તં કીળાપેસિ. તેન વુત્તં ‘‘સંસિતો અકતઞ્ઞુના’’તિઆદિ.

તત્થ સંસિતોતિ એસો નાગો અમુકસ્સ નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સમીપે વમ્મિકમત્થકે સયિતોતિ એવં ઠાનં દસ્સેત્વા કથિતો. અકતઞ્ઞુનાતિ અત્તના કતં ઉપકારં અજાનન્તેન મિત્તદુબ્ભિના નેસાદબ્રાહ્મણેનાતિ અધિપ્પાયો. અલમ્પાયનોતિ અલમ્પાયનવિજ્જાપરિજપ્પનેન ‘‘અલમ્પાયનો’’તિ એવં લદ્ધનામો અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો. મમગ્ગહીતિ મં અગ્ગહેસિ. કીળેતિ મં તહિં તહિન્તિ તત્થ તત્થ ગામનિગમરાજધાનીસુ અત્તનો જીવિકત્થં મં કીળાપેતિ.

૧૭. તિણતોપિ લહુકો મમાતિ અત્તનો જીવિતપરિચ્ચાગો તિણસલાકપરિચ્ચાગતોપિ લહુકો હુત્વા મમ ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. પથવીઉપ્પતનં વિયાતિ સીલવીતિક્કમો પન ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલાય મહાપથવિયા પરિવત્તનં વિય તતોપિ તં ભારિયતરં હુત્વા મય્હં ઉપટ્ઠાતીતિ દસ્સેતિ.

૧૮. નિરન્તરં જાતિસતન્તિ મમ જાતીનં અનેકસતમ્પિ અનેકસતાસુપિ જાતીસુ નિરન્તરમેવ સીલસ્સ અવીતિક્કમનહેતુ. મમ જીવિતં ચજેય્યં ચજિતું સક્કોમિ. નેવ સીલં પભિન્દેય્યન્તિ સીલં પન સમાદિન્નં એકમ્પિ નેવ ભિન્દેય્યં ન વિનાસેય્યં. ચતુદ્દીપાન હેતૂતિ ચક્કવત્તિરજ્જસિરિયાપિ કારણાતિ દસ્સેતિ.

૧૯. ઇદાનિ યદત્થં અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા તદા સીલમેવ રક્ખિતં, તાય ચ સીલરક્ખાય તથા અનત્થકારકેસુ નેસાદઅલમ્પાયનબ્રાહ્મણેસુ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં ન કતં, તં દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

એવં પન મહાસત્તે અહિતુણ્ડિકહત્થગતે તસ્સ માતા દુસ્સુપિનં દિસ્વા પુત્તઞ્ચ તત્થ અપસ્સન્તી સોકાભિભૂતા અહોસિ. અથસ્સા જેટ્ઠપુત્તો સુદસ્સનો તં પવત્તિં સુત્વા સુભોગં ‘‘હિમવન્તં ગન્ત્વા પઞ્ચસુ મહાનદીસુ સત્તસુ મહાસરેસુ ભૂરિદત્તં ઉપધારેત્વા એહી’’તિ પહિણિ. કાણારિટ્ઠં ‘‘દેવલોકં ગન્ત્વા સચે દેવતાહિ ધમ્મં સોતુકામાહિ ભૂરિદત્તો તત્થ નીતો, તતો નં આનેહી’’તિ પહિણિ. સયં પન ‘‘મનુસ્સલોકે ગવેસિસ્સામી’’તિ તાપસવેસેન નાગભવનતો નિક્ખમિ. અચ્ચિમુખી નામસ્સ વેમાતિકા ભગિની બોધિસત્તે અધિમત્તસિનેહા તં અનુબન્ધિ. તં મણ્ડૂકચ્છાપિં કત્વા જટન્તરે પક્ખિપિત્વા મહાસત્તસ્સ ઉપોસથકરણટ્ઠાનં આદિં કત્વા સબ્બત્થ ગવેસન્તો અનુક્કમેન બારાણસિં પત્વા રાજદ્વારં અગમાસિ. તદા અલમ્પાયનો રાજઙ્ગણે મહાજનસ્સ મજ્ઝે રઞ્ઞો ભૂરિદત્તસ્સ કીળં દસ્સેતું પેળં વિવરિત્વા ‘‘એહિ મહાનાગા’’તિ સઞ્ઞમદાસિ.

મહાસત્તો સીસં નીહરિત્વા ઓલોકેન્તો જેટ્ઠભાતિકં દિસ્વા પેળતો નિક્ખમ્મ તદભિમુખો પાયાસિ. મહાજનો ભીતો પટિક્કમિ. સો ગન્ત્વા તં અભિવાદેત્વા નિવત્તિત્વા પેળમેવ પાવિસિ. અલમ્પાયનો ‘‘ઇમિના અયં તાપસો દટ્ઠો’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘મા ભાયિ, મા ભાયી’’તિ આહ. સુદસ્સનો ‘‘અયં નાગો મય્હં કિં કરિસ્સતિ, મયા સદિસો અહિતુણ્ડિકો નામ નત્થી’’તિ તેન વાદપ્પટિવાદં સમુટ્ઠાપેત્વા ‘‘ત્વં ઇમં નાગં ગહેત્વા ગજ્જસિ, અહં તં ઇમાય મણ્ડૂકચ્છાપિયા ઇચ્છન્તો નાસયિસ્સામી’’તિ ભગિનિં પક્કોસિત્વા હત્થં પસારેસિ. સા તસ્સ સદ્દં સુત્વા જટન્તરે નિપન્ના તિક્ખત્તું મણ્ડૂકવસ્સિતં વસ્સિત્વા નિક્ખમિત્વા અંસકૂટે નિસીદિત્વા ઉપ્પતિત્વા તસ્સ હત્થતલે તીણિ વિસબિન્દૂનિ પાતેત્વા પુન તસ્સ જટન્તરમેવ પાવિસિ.

સુદસ્સનો વિસબિન્દું દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં બિન્દું સચે પથવિયં પાતેસ્સતિ, ઓસધિતિણવનપ્પતયો સબ્બે નસ્સિસ્સન્તિ. સચે આકાસે ખિપિસ્સતિ, સત્તવસ્સાનિ દેવો ન વસ્સિસ્સતિ. સચે ઉદકે પાતેસ્સતિ, યાવતા તત્થ ઉદકજાતા પાણા સબ્બે મરેય્યુ’’ન્તિ વત્વા રાજાનં સદ્દહાપેતું તયો આવાટે ખણાપેત્વા એકં નાનાભેસજ્જાનં પૂરેસિ, દુતિયં ગોમયસ્સ, તતિયં દિબ્બોસધાનઞ્ચેવ પૂરેત્વા મજ્ઝે આવાટે વિસબિન્દું પક્ખિપિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ધૂમાયિત્વા જાલા ઉટ્ઠહિ. સા ગન્ત્વા ગોમયાવાટં ગણ્હિ. તતોપિ જાલા ઉટ્ઠાય દિબ્બોસધપુણ્ણં ગહેત્વા દિબ્બોસધાનિ ઝાપેત્વા નિબ્બાયિ. અલમ્પાયનં તત્થ આવાટસ્સ અવિદૂરે ઠિતં ઉસુમા ફરિત્વા સરીરચ્છવિં ઉપ્પાટેત્વા ગતા. સેતકુટ્ઠી અહોસિ. સો ભયતજ્જિતો ‘‘નાગરાજાનં વિસ્સજ્જેમી’’તિ તિક્ખત્તું વાચં નિચ્છારેસિ. તં સુત્વા બોધિસત્તો રતનપેળાય નિક્ખમિત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં અત્તભાવં માપેત્વા દેવલીળાય ઠિતો. સુદસ્સનો ચ અચ્ચિમુખી ચ તથેવ અટ્ઠંસુ.

તતો સુદસ્સનો અત્તનો ભાગિનેય્યભાવં રઞ્ઞો આરોચેસિ. તં સુત્વા રાજા તે આલિઙ્ગિત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા અન્તેપુરં નેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં કત્વા ભૂરિદત્તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તો ‘‘તાત, એવં મહાનુભાવં તં અલમ્પાયનો કથં ગણ્હી’’તિ પુચ્છિ. સો સબ્બં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ ઇમિના નિયામેન રજ્જં કારેતું વટ્ટતી’’તિ માતુલસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. અથ સુદસ્સનો ‘‘માતુલ, મમ માતા ભૂરિદત્તં અપસ્સન્તી કિલમતિ, ન સક્કા અમ્હેહિ ઇધ પપઞ્ચં કાતુ’’ન્તિ માતુલં આપુચ્છિત્વા ભૂરિદત્તઅચ્ચિમુખીહિ સદ્ધિં નાગભવનમેવ ગતો.

અથ તત્થ મહાપુરિસો ગિલાનસેય્યાય નિપન્નો ગિલાનપુચ્છનત્થં આગતાય મહતિયા નાગપરિસાય વેદે ચ યઞ્ઞે ચ બ્રાહ્મણે ચ સમ્ભાવેત્વા કાણારિટ્ઠે કથેન્તે તં વાદં ભિન્દિત્વા નાનાનયેહિ ધમ્મં દેસેત્વા સીલસમ્પદાય દિટ્ઠિસમ્પદાય ચ પતિટ્ઠાપેત્વા યાવજીવં સીલાનિ રક્ખિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ અહેસું. નેસાદબ્રાહ્મણો દેવદત્તો, સોમદત્તો આનન્દો, અચ્ચિમુખી ઉપ્પલવણ્ણા, સુદસ્સનો સારિપુત્તો, સુભોગો મહામોગ્ગલ્લાનો, કાણારિટ્ઠો સુનક્ખત્તો, ભૂરિદત્તો લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ સેસપારમિયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધાપિ યોજનસતિકે અત્તનો નાગભવનટ્ઠાને સોળસહિ નાગકઞ્ઞાસહસ્સેહિ ચિત્તરૂપં વિય પરિચારિયમાનો દેવલોકસમ્પત્તિસદિસે નાગલોકિસ્સરિયે ઠિતોપિ ઇસ્સરિયમદં અકત્વા અન્વદ્ધમાસં માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, કુલે જેટ્ઠાપચાયનં, સકલાય નાગપરિસાય ચાતુમહારાજિકપરિસાય તાવતિંસપરિસાય ચ સમુટ્ઠિતપઞ્હાનં તંતંપરિસમજ્ઝે કુમુદનાલકલાપં વિય સુનિસિતસત્થેન અત્તનો પઞ્ઞાસત્થેન તાવદેવ પચ્છિન્દિત્વા તેસં ચિત્તાનુકૂલધમ્મદેસના, વુત્તપ્પકારં ભોગસમ્પત્તિં પહાય અત્તનો સરીરજીવિતનિરપેક્ખં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથાધિટ્ઠાનં, તત્થ ચ પટિઞ્ઞાય વિસંવાદનભયેન અહિતુણ્ડિકહત્થગમનં, તસ્મિઞ્ચ મુખે વિસમિસ્સખેળપાતનં નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આવિઞ્છનં કડ્ઢનં ભૂમિયં ઘંસનં મદ્દનં પોથનન્તિ એવમાદિં નાનપ્પકારવિપ્પકારં કરોન્તેપિ એવરૂપં મહાદુક્ખં અનુભવતોપિ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તેન તં છારિકં કાતું સમત્થસ્સાપિ સીલપારમિં આવજ્જિત્વા સીલખણ્ડનભયેન ઈસકમ્પિ ચિત્તસ્સ વિકારાભાવો, ધનં લભાપેમીતિ વા તસ્સ ચિત્તાનુવત્તનં, સુભોગેન પુનાનીતસ્સ અકતઞ્ઞુનો મિત્તદુબ્ભિસ્સ નેસાદબ્રાહ્મણસ્સ સીલં અનધિટ્ઠહિત્વાપિ અકુજ્ઝનં, કાણારિટ્ઠેન કથિતં મિચ્છાવાદં ભિન્દિત્વા અનેકપરિયાયેન ધમ્મં ભાસિત્વા નાગપરિસાય સીલેસુ સમ્માદિટ્ઠિયઞ્ચ પતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદયો બોધિસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બા. તેનેતં વુચ્ચતિ – ‘‘એવં અચ્છરિયા હેતે…પે… ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

ભૂરિદત્તચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.