૨. હત્થિનાગવગ્ગો

૧. માતુપોસકચરિયાવણ્ણના

૧. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે કુઞ્જરોતિ હત્થી. માતુપોસકોતિ અન્ધાય જરાજિણ્ણાય માતુયા પટિજગ્ગનકો. મહિયાતિ ભૂમિયં. ગુણેનાતિ સીલગુણેન, તદા મમ સદિસો નત્થિ.

બોધિસત્તો હિ તદા હિમવન્તપ્પદેસે હત્થિયોનિયં નિબ્બત્તિ. સો સબ્બસેતો અભિરૂપો લક્ખણસમ્પન્નો મહાહત્થી અનેકહત્થિસતસહસ્સપરિવારો અહોસિ. માતા પનસ્સ અન્ધા. સો મધુરફલાફલાનિ હત્થીનં હત્થેસુ દત્વા માતુ પેસેતિ. હત્થિનો તસ્સા અદત્વા સયં ખાદન્તિ. સો પરિગ્ગણ્હન્તો તં પવત્તિં ઞત્વા ‘‘યૂથં પહાય માતરમેવ પોસેસ્સામી’’તિ રત્તિભાગે અઞ્ઞેસં હત્થીનં અજાનન્તાનં માતરં ગહેત્વા ચણ્ડોરણપબ્બતપાદં ગન્ત્વા એકં નળિનિં ઉપનિસ્સાય ઠિતાય પબ્બતગુહાય માતરં ઠપેત્વા પોસેસિ.

૨-૩. પવને દિસ્વા વનચરોતિ એકો વનચરકો પુરિસો તસ્મિં મહાવને વિચરન્તો મં દિસ્વા. રઞ્ઞો મં પટિવેદયીતિ બારાણસિરઞ્ઞો મં આરોચેસિ.

સો હિ મગ્ગમૂળ્હો દિસં વવત્થપેતું અસક્કોન્તો મહન્તેન સદ્દેન પરિદેવિ. બોધિસત્તોપિ તસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં પુરિસો અનાથો, ન ખો પનેતં પતિરૂપં, યં એસ મયિ ઠિતે ઇધ વિનસ્સેય્યા’’તિ તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં ભયેન પલાયન્તં દિસ્વા ‘‘અમ્ભો પુરિસ, નત્થિ તે મં નિસ્સાય ભયં, મા પલાયિ, કસ્મા ત્વં પરિદેવન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સામિ, અહં મગ્ગમૂળ્હો અજ્જ મે સત્તમો દિવસો’’તિ વુત્તે ‘‘ભો પુરિસ, મા ભાયિ, અહં તં મનુસ્સપથે ઠપેસ્સામી’’તિ તં અત્તનો પિટ્ઠિયં નિસીદાપેત્વા અરઞ્ઞતો નીહરિત્વા નિવત્તિ. સોપિ પાપો ‘‘નગરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસ્સામી’’તિ રુક્ખસઞ્ઞં પબ્બતસઞ્ઞઞ્ચ કરોન્તોવ નિક્ખમિત્વા બારાણસિં અગમાસિ. તસ્મિં કાલે રઞ્ઞો મઙ્ગલહત્થી મતો. સો પુરિસો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા મહાપુરિસસ્સ અત્તનો દિટ્ઠભાવં આરોચેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તવાનુચ્છવો, મહારાજ, ગજો વસતિ કાનને’’તિઆદિ.

તત્થ તવાનુચ્છવોતિ તવ ઓપવય્હં કાતું અનુચ્છવિકો યુત્તો. ન તસ્સ પરિક્ખાયત્થોતિ તસ્સ ગહણે ગમનુપચ્છેદનત્થં સમન્તતો ખણિતબ્બપરિક્ખાય વા કરેણુયા કણ્ણપુટેન અત્તાનં પટિચ્છાદેત્વા ખિત્તપાસરજ્જુયા બન્ધિતબ્બઆળકસઙ્ખાતઆલાનેન વા યત્થ પવિટ્ઠો કત્થચિ ગન્તું ન સક્કોતિ, તાદિસવઞ્ચનકાસુયા વા અત્થો પયોજનં નત્થિ. સહગહિતેતિ ગહણસમકાલં એવ. એહિતીતિ આગમિસ્સતિ.

રાજા ઇમં મગ્ગદેસકં કત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા ‘‘ઇમિના વુત્તં હત્થિનાગં આનેહી’’તિ હત્થાચરિયં સહ પરિવારેન પેસેસિ. સો તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા બોધિસત્તં નળિનિં પવિસિત્વા ગોચરં ગણ્હન્તં પસ્સિ. તેન વુત્તં –

૪. ‘‘તસ્સ તં વચનં સુત્વા, રાજાપિ તુટ્ઠમાનસો;

પેસેસિ હત્થિદમકં, છેકાચરિયં સુસિક્ખિતં.

૫. ‘‘ગન્ત્વા સો હત્થિદમકો, અદ્દસ પદુમસ્સરે;

ભિસમુળાલં ઉદ્ધરન્તં, યાપનત્થાય માતુયા’’તિ.

તત્થ છેકાચરિયન્તિ હત્થિબન્ધનાદિવિધિમ્હિ કુસલં હત્થાચરિયં. સુસિક્ખિતન્તિ હત્થીનં સિક્ખાપનવિજ્જાય નિટ્ઠઙ્ગમનેન સુટ્ઠુ સિક્ખિતં.

૬. વિઞ્ઞાય મે સીલગુણન્તિ ‘‘ભદ્દો અયં હત્થાજાનીયો ન મન્દો, ન ચણ્ડો, ન વોમિસ્સસીલો વા’’તિ મમ સીલગુણં જાનિત્વા. કથં? લક્ખણં ઉપધારયીતિ સુસિક્ખિતહત્થિસિપ્પત્તા મમ લક્ખણં સમન્તતો ઉપધારેસિ. તેન સો એહિ પુત્તાતિ વત્વાન, મમ સોણ્ડાય અગ્ગહિ.

૭. બોધિસત્તો હત્થાચરિયં દિસ્વા – ‘‘ઇદં ભયં મય્હં એતસ્સ પુરિસસ્સ સન્તિકા ઉપ્પન્નં, અહં ખો પન મહાબલો હત્થિસહસ્સમ્પિ વિદ્ધંસેતું સમત્થો, પહોમિ કુજ્ઝિત્વા સરટ્ઠકં સેનાવાહનં નાસેતું, સચે પન કુજ્ઝિસ્સામિ, સીલં મે ભિજ્જિસ્સતિ, તસ્મા સત્તીહિ કોટ્ટિયમાનોપિ ન કુજ્ઝિસ્સામી’’તિ ચિત્તં અધિટ્ઠાય સીસં ઓનામેત્વા નિચ્ચલોવ અટ્ઠાસિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યં મે તદા પાકતિકં, સરીરાનુગતં બલ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ પાકતિકન્તિ સભાવસિદ્ધં. સરીરાનુગતન્તિ સરીરમેવ અનુગતં કાયબલં, ન ઉપાયકુસલતાસઙ્ખાતઞાણાનુગતન્તિ અધિપ્પાયો. અજ્જ નાગસહસ્સાનન્તિ અજ્જકાલે અનેકેસં હત્થિસહસ્સાનં સમુદિતાનં. બલેન સમસાદિસન્તિ તેસં સરીરબલેન સમસમમેવ હુત્વા સદિસં, ન ઉપમામત્તેન. મઙ્ગલહત્થિકુલે હિ તદા બોધિસત્તો ઉપ્પન્નોતિ.

૮. યદિહં તેસં પકુપ્પેય્યન્તિ મં ગહણાય ઉપગતાનં તેસં અહં યદિ કુજ્ઝેય્યં, તેસં જીવિતમદ્દને પટિબલો ભવેય્યં. ન કેવલં તેસઞ્ઞેવ, અથ ખો યાવ રજ્જમ્પિ માનુસન્તિ યતો રજ્જતો તેસં આગતાનં મનુસ્સાનં સબ્બમ્પિ રજ્જં પોથેત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરેય્યં.

૯. અપિ ચાહં સીલરક્ખાયાતિ એવં સમત્થોપિ ચ અહં અત્તનિ પતિટ્ઠિતાય સીલરક્ખાય સીલગુત્તિયા ગુત્તો બન્ધો વિય. ન કરોમિ ચિત્તે અઞ્ઞથત્તન્તિ તસ્સ સીલસ્સ અઞ્ઞથત્તભૂતં તેસં સત્તાનં પોથનાદિવિધિં મય્હં ચિત્તે ન કરોમિ, તત્થ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેમિ. પક્ખિપન્તં મમાળકેતિ આલાનત્થમ્ભે પક્ખિપન્તં, ‘‘દિસ્વાપી’’તિ વચનસેસો. કસ્માતિ ચે, સીલપારમિપૂરિયા ઈદિસેસુ ઠાનેસુ સીલં અખણ્ડેન્તસ્સ મે નચિરસ્સેવ સીલપારમી પરિપૂરેસ્સતીતિ સીલપારમિપરિપૂરણત્થં તસ્સ અઞ્ઞથત્તં ચિત્તે ન કરોમીતિ યોજના.

૧૦. ‘‘યદિ તે મ’’ન્તિ ગાથાયપિ સીલરક્ખાય દળ્હં કત્વા સીલસ્સ અધિટ્ઠિતભાવમેવ દસ્સેતિ. તત્થ કોટ્ટેય્યુન્તિ ભિન્દેય્યું. સીલખણ્ડભયા મમાતિ મમ સીલસ્સ ખણ્ડનભયેન.

એવં પન ચિન્તેત્વા બોધિસત્તે નિચ્ચલે ઠિતે હત્થાચરિયો પદુમસરં ઓતરિત્વા તસ્સ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એહિ પુત્તા’’તિ રજતદામસદિસાય સોણ્ડાય ગહેત્વા સત્તમે દિવસે બારાણસિં પાપુણિ. સો અન્તરામગ્ગે વત્તમાનોવ રઞ્ઞો સાસનં પેસેસિ. રાજા નગરં અલઙ્કારાપેસિ. હત્થાચરિયો બોધિસત્તં કતગન્ધપરિભણ્ડં અલઙ્કતપટિયત્તં હત્થિસાલં નેત્વા વિચિત્રસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા નાનગ્ગરસભોજનં આદાય ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ દાપેસિ. સો ‘‘માતરં વિના ગોચરં ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પિણ્ડં ન ગણ્હિ. યાચિતોપિ અગ્ગહેત્વા –

‘‘સા નૂનસા કપણિકા, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ. –

આહ. તં સુત્વા રાજા –

‘‘કા નુ તે સા મહાનાગ, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ. – પુચ્છિત્વા –

‘‘માતા મે સા મહારાજ, અન્ધા અપરિણાયિકા;

ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતિ, ગિરિં ચણ્ડોરણં પતી’’તિ. –

વુત્તે અજ્જ સત્તમો દિવસો ‘‘માતા મે ગોચરં ન લભિત્થા’’તિ વદતો ઇમસ્સ ગોચરં અગણ્હન્તસ્સ. તસ્મા –

‘‘મુઞ્ચથેતં મહાનાગં, યોયં ભરતિ માતરં;

સમેતુ માતરા નાગો, સહ સબ્બેહિ ઞાતિભી’’તિ. – વત્વા મુઞ્ચાપેસિ –

‘‘મુત્તો ચ બન્ધના નાગો, મુત્તદામાય કુઞ્જરો;

મુહુત્તં અસ્સાસયિત્વા, અગમા યેન પબ્બતો’’તિ.

તત્થ કપણિકાતિ વરાકા. ખાણું પાદેન ઘટ્ટેતીતિ અન્ધતાય પુત્તવિયોગદુક્ખેન ચ પરિદેવમાના તત્થ તત્થ રુક્ખકળિઙ્ગરે પાદેન ઘટ્ટેતિ. ચણ્ડોરણં પતીતિ ચણ્ડોરણપબ્બતાભિમુખી, તસ્મિં પબ્બતપાદે પરિબ્ભમમાનાતિ અત્થો. અગમા યેન પબ્બતોતિ સો હત્થિનાગો બન્ધના મુત્તો થોકં વિસ્સમિત્વા રઞ્ઞો દસરાજધમ્મગાથાહિ ધમ્મં દેસેત્વા ‘‘અપ્પમત્તો હોહિ, મહારાજા’’તિ ઓવાદં દત્વા મહાજનેન ગન્ધમાલાદીહિ પૂજિયમાનો નગરા નિક્ખમિત્વા તદહેવ માતરા સમાગન્ત્વા સબ્બં પવત્તિં આચિક્ખિ. સા તુટ્ઠમાનસા –

‘‘ચિરં જીવતુ સો રાજા, કાસીનં રટ્ઠવડ્ઢનો;

યો મે પુત્તં પમોચેસિ, સદા વુદ્ધાપચાયિક’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૧.૧૨) –

રઞ્ઞો અનુમોદનં અકાસિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ ગુણે પસીદિત્વા નળિનિયા અવિદૂરે ગામં માપેત્વા બોધિસત્તસ્સ માતુ ચસ્સ નિબદ્ધં વત્તં પટ્ઠપેસિ. અપરભાગે બોધિસત્તો માતરિ મતાય તસ્સા સરીરપરિહારં કત્વા કુરણ્ડકઅસ્સમપદં નામ ગતો. તસ્મિં પન ઠાને હિમવન્તતો ઓતરિત્વા પઞ્ચસતા ઇસયો વસિંસુ. તં વત્તં તેસં દત્વા રાજા બોધિસત્તસ્સ સમાનરૂપં સિલાપટિમં કારેત્વા મહાસક્કારં પવત્તેસિ. જમ્બુદીપવાસિનો અનુસંવચ્છરં સન્નિપતિત્વા હત્થિમહં નામ કરિંસુ.

તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, હત્થિની મહામાયા, વનચરકો દેવદત્તો, માતુપોસકહત્થિનાગો લોકનાથો.

ઇધાપિ દાનપારમિઆદયો યથારહં નિદ્ધારેતબ્બા. સીલપારમી પન અતિસયવતીતિ સા એવ દેસનં આરુળ્હા. તથા તિરચ્છાનયોનિયં ઉપ્પન્નોપિ બ્રહ્મપુબ્બદેવપુબ્બાચરિયઆહુનેય્યાદિભાવેન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેનપિ પસત્થભાવાનુરૂપં માતુયા ગરુચિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા ‘‘માતા નામેસા પુત્તસ્સ બહૂપકારા, તસ્મા માતુપટ્ઠાનં નામ પણ્ડિતેન પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ મનસિ કત્વા અનેકેસં હત્થિસહસ્સાનં ઇસ્સરાધિપતિ મહાનુભાવો યૂથપતિ હુત્વા તેહિ અનુવત્તિયમાનો એકકવિહારે અન્તરાયં અગણેત્વા યૂથં પહાય એકકો હુત્વા ઉપકારિખેત્તં પૂજેસ્સામીતિ માતુપોસનં, મગ્ગમૂળ્હપુરિસં દિસ્વા અનુકમ્પાય તં ગહેત્વા મનુસ્સગોચરસમ્પાપનં, તેન ચ કતાપરાધસહનં, હત્થાચરિયપ્પમુખાનં અત્તાનં બન્ધિતું આગતપુરિસાનં સમત્થોપિ સમાનો સન્તાસનમત્તેનપિ તેસં પીળના ભવિસ્સતિ, મય્હઞ્ચ સીલસ્સ ખણ્ડાદિભાવોતિ તથા અકત્વા સુદન્તેન ઓપવય્હો વિય સુખેનેવ ગહણૂપગમનં, માતરં વિના ન કઞ્ચિ અજ્ઝોહરિસ્સામીતિ સત્તાહમ્પિ અનાહારતા, ઇમિનાપાહં બન્ધાપિતોતિ ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા રાજાનં મેત્તાય ફરણં, તસ્સ ચ નાનાનયેહિ ધમ્મદેસનાતિ એવમાદયો ઇધ મહાપુરિસસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બા. તેન વુત્તં – ‘‘એવં અચ્છરિયા એતે, અબ્ભુતા ચ મહેસિનો…પે… ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

માતુપોસકચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ભૂરિદત્તચરિયાવણ્ણના

૧૧. દુતિયે ભૂરિદત્તોતિ ભૂરિસમદત્તો. દત્તોતિ હિ તદા બોધિસત્તસ્સ માતાપિતૂહિ કતં નામં. યસ્મા પનેસો નાગભવને વિરૂપક્ખમહારાજભવને તાવતિંસભવને ચ ઉપ્પન્ને પઞ્હે સમ્મદેવ વિનિચ્છિનાતિ, એકદિવસઞ્ચ વિરૂપક્ખમહારાજે નાગપરિસાય સદ્ધિં તિદસપુરં ગન્ત્વા સક્કં પરિવારેત્વા નિસિન્ને દેવાનમન્તરે પઞ્હો સમુટ્ઠાસિ. તં કોચિ કથેતું નાસક્ખિ. સક્કેન પન અનુઞ્ઞાતો પલ્લઙ્કવરગતો હુત્વા મહાસત્તોવ કથેસિ. અથ નં દેવરાજા દિબ્બગન્ધપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા ‘‘દત્ત, ત્વં પથવિસમાય વિપુલાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતો ઇતો પટ્ઠાય ભૂરિદત્તો નામા’’તિ આહ. ભૂરીતિ હિ પથવિયા નામં, તસ્મા ભૂરિસમતાય ભૂતે અત્થે રમતીતિ ચ ભૂરિસઙ્ખાતાય મહતિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મહાસત્તો ‘‘ભૂરિદત્તો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. મહતિયા પન નાગિદ્ધિયા સમન્નાગતત્તા મહિદ્ધિકો ચાતિ.

અતીતે હિ ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તો પિતરા રટ્ઠતો પબ્બાજિતો વને વસન્તો અઞ્ઞતરાય નાગમાણવિકાય સંવાસં કપ્પેસિ. તેસં સંવાસમન્વાય દ્વે દારકા જાયિંસુ – પુત્તો ચ ધીતા ચ. પુત્તસ્સ ‘‘સાગરબ્રહ્મદત્તો’’તિ નામં કરિંસુ ધીતાય ‘‘સમુદ્દજા’’તિ. સો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન બારાણસિં ગન્ત્વા રજ્જં કારેસિ. અથ ધતરટ્ઠો નામ નાગરાજા પઞ્ચયોજનસતિકે નાગભવને નાગરજ્જં કારેન્તો તં અભૂતવાદિકેન ચિત્તચૂળેન નામ કચ્છપેન ‘‘બારાણસિરાજા અત્તનો ધીતરં તુય્હં દાતુકામો, સા ખો પન રાજધીતા સમુદ્દજા નામ અભિરૂપા દસ્સનીયા પાસાદિકા ચા’’તિ કથિતં સુત્વા ધતરટ્ઠો ચત્તારો નાગમાણવકે પેસેત્વા તં દાતું અનિચ્છન્તં નાગવિભિંસિકાય ભિંસાપેત્વા ‘‘દમ્મી’’તિ વુત્તે મહન્તં પણ્ણાકારં પેસેત્વા મહતિયા નાગિદ્ધિયા મહન્તેન પરિવારેન તસ્સ ધીતરં નાગભવનં નેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ.

સા અપરભાગે ધતરટ્ઠં પટિચ્ચ સુદસ્સનો, દત્તો, સુભોગો, અરિટ્ઠોતિ ચત્તારો પુત્તે પટિલભિ. તેસુ દત્તો બોધિસત્તો, સો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કેન તુટ્ઠચિત્તેન ‘‘ભૂરિદત્તો’’તિ ગહિતનામત્તા ‘‘ભૂરિદત્તો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ નેસં પિતા યોજનસતિકં યોજનસતિકં રજ્જં ભાજેત્વા અદાસિ. મહન્તો યસો અહોસિ. સોળસસોળસનાગકઞ્ઞાસહસ્સાનિ પરિવારયિંસુ. પિતુપિ એકયોજનસતમેવ રજ્જં અહોસિ. તયો પુત્તા માસે માસે માતાપિતરો પસ્સિતું આગચ્છન્તિ, બોધિસત્તો પન અન્વદ્ધમાસં આગચ્છતિ.

સો એકદિવસં વિરૂપક્ખમહારાજેન સદ્ધિં સક્કસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગતો વેજયન્તપાસાદં સુધમ્મદેવસભં પારિચ્છત્તકકોવિળારં પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં દેવચ્છરાપરિવારં અતિમનોહરં સક્કસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘એત્તકમત્તમ્પિ નાગત્તભાવે ઠિતસ્સ દુલ્લભં, કુતો સમ્માસમ્બોધી’’તિ નાગત્તભાવં જિગુચ્છિત્વા ‘‘નાગભવનં ગન્ત્વા ઉપોસથવાસં વસિત્વા સીલમેવ પગ્ગણ્હિસ્સામિ, તં બોધિપરિપાચનં હોતિ, ઇમસ્મિં દેવલોકે ઉપ્પત્તિકારણં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા નાગભવનં ગન્ત્વા માતાપિતરો આહ – ‘‘અમ્મતાતા, અહં ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. તેહિ ‘‘ઇધેવ ઉપોસથં ઉપવસાહિ, બહિગતાનં નાગાનં મહન્તં ભય’’ન્તિ વુત્તે એકવારં તથા કત્વા નાગકઞ્ઞાહિ ઉપદ્દુતો પુનવારે માતાપિતૂનં અનારોચેત્વા અત્તનો ભરિયં આમન્તેત્વા ‘‘ભદ્દે, અહં મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા યમુનાતીરે મહાનિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ તસ્સ અવિદૂરે વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથં અધિટ્ઠાય નિપજ્જિત્વા ‘‘ઉપોસથકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા તથા કરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘વિરૂપક્ખેન મહારઞ્ઞા, દેવલોકમગઞ્છહ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ વિરૂપક્ખેન મહારઞ્ઞાતિ વિરૂપક્ખેન નામ નાગાધિપતિમહારાજેન. દેવલોકન્તિ તાવતિંસદેવલોકં. અગઞ્છહન્તિ અગઞ્છિં, ઉપસઙ્કમિં અહં.

૧૨. તત્થાતિ તસ્મિં દેવલોકે. પસ્સિં ત્વાહન્તિ અદ્દક્ખિં અહં તુ-સદ્દો નિપાતમત્તો. એકન્તં સુખસમપ્પિતેતિ એકન્તં અચ્ચન્તમેવ સુખેન સમઙ્ગીભૂતે. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, છ ફસ્સાયતનિકા નામ સગ્ગા. યાવઞ્ચિદં, ભિક્ખવે, ન સુકરં અક્ખાનેન પાપુણિતું યાવ સુખા સગ્ગા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૫) ચ. તંસગ્ગગમનત્થાયાતિ તસ્મિં સગ્ગસ્મિં ઉપ્પત્તિવસેન ગમનત્થાય. સીલબ્બતન્તિ સીલસઙ્ખાતં વતં. અથ વા સીલબ્બતન્તિ ઉપોસથસીલઞ્ચેવ ‘‘મમ ચમ્મં ચમ્મત્થિકા હરન્તૂ’’તિઆદિના અત્તનો સરીરાવયવપરિચ્ચાગસમાદિયનસઙ્ખાતં વતઞ્ચ.

૧૩. સરીરકિચ્ચન્તિ મુખધોવનાદિસરીરપટિજગ્ગનં. ભુત્વા યાપનમત્તકન્તિ ઇન્દ્રિયાનિ નિબ્બિસેવનાનિ કાતું સરીરટ્ઠિતિમત્તકં આહારં આહરિત્વા. ચતુરો અઙ્ગેતિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા. સેમીતિ સયામિ.

૧૪. છવિયાતિઆદિ તેસં ચતુન્નં અઙ્ગાનં દસ્સનં. તત્થ ચ છવિચમ્માનં વિસ્સજ્જનં એકં અઙ્ગં, સેસાનિ એકેકમેવ, મંસગ્ગહણેનેવ ચેત્થ રુધિરમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એતેનાતિ એતેહિ. હરાતુ સોતિ યસ્સ એતેહિ છવિઆદીહિ કરણીયં અત્થિ, તસ્સ મયા દિન્નમેવેતં. સબ્બં સો હરતૂતિ અત્તનો અત્તભાવે અનપેક્ખપવારણં પવારેતિ.

એવં મહાસત્તસ્સ ઇમિના નિયામેનેવ અન્વદ્ધમાસં ઉપોસથકમ્મં કરોન્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો. એવં ગચ્છન્તે કાલે એકદિવસં અઞ્ઞતરો નેસાદબ્રાહ્મણો સોમદત્તેન નામ અત્તનો પુત્તેન સહ તં ઠાનં પત્વા અરુણુગ્ગમનસમયે નાગકઞ્ઞાહિ પરિવારિયમાનં મહાસત્તં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. તાવદેવ નાગકઞ્ઞાયો પથવિયં નિમુજ્જિત્વા નાગભવનમેવ ગતા. બ્રાહ્મણો મહાસત્તં પુચ્છિ – ‘‘કો નુ ખો ત્વં, મારિસ, દેવો વા યક્ખો વા નાગો વા’’તિ? બોધિસત્તો યથાભૂતં અત્તાનં આવિ કત્વા સચાયં ઇતો ગચ્છેય્ય, ઇધ મે વાસં મહાજનસ્સ પાકટં કરેય્ય, તેન મે ઉપોસથવાસસ્સ અન્તરાયોપિ સિયા. યંનૂનાહં ઇતો ઇમં નાગભવનં નેત્વા મહતિયા સમ્પત્તિયા યોજેય્યં. એવાયં તત્થેવ અભિરમિસ્સતિ, તેન મે ઉપોસથકમ્મં અદ્ધનિયં સિયાતિ. અથ નં આહ – ‘‘બ્રાહ્મણ, મહન્તં તે યસં દસ્સામિ, રમણીયં નાગભવનં, એહિ તત્થ ગચ્છામા’’તિ. સામિ, પુત્તો મે અત્થિ, તસ્મિં આગચ્છન્તે આગમિસ્સામીતિ. ગચ્છ, બ્રાહ્મણ, પુત્તં આનેહીતિ. બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા પુત્તસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા તં આનેસિ. મહાસત્તો તે ઉભોપિ આદાય અત્તનો આનુભાવેન નાગભવનં આનેસિ. તેસં તત્થ દિબ્બો અત્તભાવો પાતુભવિ. અથ તેસં મહાસત્તો દિબ્બસમ્પત્તિં દત્વા ચત્તારિ ચત્તારિ નાગકઞ્ઞાસતાનિ અદાસિ. તે મહતિં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ.

બોધિસત્તોપિ અપ્પમત્તો ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. અન્વદ્ધમાસં માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધમ્મકથં કથેત્વા તતો ચ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આરોગ્યં પુચ્છિત્વા ‘‘યેન તે અત્થો, તં વદેય્યાસી’’તિ આપુચ્છિત્વા ‘‘અનુક્કણ્ઠમાનો અભિરમા’’તિ વત્વા સોમદત્તેનપિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા અત્તનો નિવેસનં ગચ્છતિ. બ્રાહ્મણો સંવચ્છરં તત્થ વસિત્વા મન્દપુઞ્ઞતાય ઉક્કણ્ઠિત્વા અનિચ્છમાનમ્પિ પુત્તં ગહેત્વા બોધિસત્તં આપુચ્છિત્વા તેન દીયમાનં બહું ધનં સબ્બકામદદં મણિરતનમ્પિ અલક્ખિકતાય અગ્ગહેત્વા ‘‘મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. મહાસત્તો નાગમાણવકે આણાપેત્વા તં સપુત્તકં મનુસ્સલોકં પાપેસિ. તે ઉભોપિ દિબ્બાભરણાનિ દિબ્બવત્થાનિ ચ ઓમુઞ્ચિત્વા ન્હાયિતું એકં પોક્ખરણિં ઓતરિંસુ, તસ્મિં ખણે તાનિ અન્તરધાયિત્વા નાગભવનમેવ અગમંસુ. અથ પઠમનિવત્થકાસાવપિલોતિકાવ સરીરે પટિમુઞ્ચિ, ધનુસરસત્તિયો ગહેત્વા અરઞ્ઞં ગન્ત્વા મિગે વધિત્વા પુરિમનિયામેનેવ જીવિકં કપ્પેસું.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો સુપણ્ણરાજતો લદ્ધં અલમ્પાયનમન્તં તસ્સ અનુચ્છવિકાનિ ઓસધાનિ મન્તૂપચારઞ્ચ અત્તાનં ઉપટ્ઠહન્તસ્સ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અદાસિ. સો ‘‘લદ્ધો મે જીવિકૂપાયો’’તિ કતિપાહં વસિત્વા તાપસં આપુચ્છિત્વા પક્કમન્તો અનુપુબ્બેન યમુનાતીરં પત્વા તં મન્તં સજ્ઝાયન્તો મહામગ્ગેન ગચ્છતિ. તદા બોધિસત્તસ્સ ભવનતો તસ્સ પરિચારિકા નાગમાણવિકા તં સબ્બકામદદં મણિરતનં આદાય યમુનાતીરે વાલુકારાસિમત્થકે ઠપેત્વા તસ્સોભાસેન રત્તિયં કીળિત્વા અરુણુગ્ગમને તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ મન્તસદ્દં સુત્વા ‘‘સુપણ્ણો’’તિ સઞ્ઞાય ભયતજ્જિતા મણિરતનં અગ્ગહેત્વા પથવિયં નિમુજ્જિત્વા નાગભવનં અગમંસુ.

બ્રાહ્મણો તં મણિરતનં આદાય પાયાસિ. તસ્મિં ખણે સો નેસાદબ્રાહ્મણો પુત્તેન સદ્ધિં મિગવધાય અરઞ્ઞં ગચ્છન્તો તસ્સ હત્થે તં મણિરતનં દિસ્વા ‘‘ઇદં ભૂરિદત્તસ્સ સબ્બકામદદં મણિરતન’’ન્તિ સઞ્જાનિત્વા તં ગણ્હિતુકામો તેન સદ્ધિં અલ્લાપસલ્લાપં કત્વા મન્તવાદિભાવં જાનિત્વા એવમાહ – ‘‘સચે મે ત્વં ઇમં મણિરતનં દસ્સસિ, એવાહં તે મહાનુભાવં નાગં દસ્સેસ્સામિ, યં ત્વં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો ચરન્તો બહુધનં લચ્છસી’’તિ. ‘‘તેન હિ દસ્સેત્વા ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે તં આદાય બોધિસત્તં ઉપોસથકરણટ્ઠાને વમ્મિકમત્થકે ભોગે આભુજિત્વા નિપન્નં અવિદૂરે ઠિતો હત્થં પસારેત્વા દસ્સેસિ.

મહાસત્તો તં નેસાદં દિસ્વા ‘‘અયં ઉપોસથસ્સ મે અન્તરાયં કરેય્યાતિ નાગભવનં નેત્વા મહાસમ્પત્તિયં પતિટ્ઠાપિતોપિ ન ઇચ્છિ. તતો અપક્કમિત્વા સયં ગન્તુકામો મયા દીયમાનમ્પિ મણિરતનં ગણ્હિતું ન ઇચ્છિ. ઇદાનિ પન અહિગુણ્ડિકં ગહેત્વા આગચ્છતિ. સચાહં ઇમસ્સ મિત્તદુબ્ભિનો કુજ્ઝેય્યં, સીલં મે ખણ્ડં ભવિસ્સતિ. મયા ખો પન પઠમંયેવ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતો ઉપોસથો અધિટ્ઠિતો, સો યથાધિટ્ઠિતોવ હોતુ. અલમ્પાયનો મં છિન્દતુ વા મા વા, નેવસ્સ કુજ્ઝિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા અધિટ્ઠાનપારમિં પુરેચારિકં કત્વા ભોગન્તરે સીસં પક્ખિપિત્વા નિચ્ચલોવ હુત્વા નિપજ્જિ. નેસાદબ્રાહ્મણોપિ ‘‘ભો અલમ્પાયન, ઇમં નાગં ગણ્હ, મણિં મે દેહી’’તિ આહ. અલમ્પાયનો નાગં દિસ્વા તુટ્ઠો મણિં કિસ્મિઞ્ચિ અગણેત્વા ‘‘ગણ્હ, બ્રાહ્મણા’’તિ હત્થે ખિપિ. સો તસ્સ હત્થતો ભસ્સિત્વા પથવિયં પતિતમત્તોવ પથવિં પવિસિત્વા નાગભવનમેવ ગતો. નેસાદબ્રાહ્મણો મણિરતનતો ભૂરિદત્તેન સદ્ધિં મિત્તભાવતો ચ પરિહાયિત્વા નિપ્પચ્ચયોવ પક્કન્તો.

૧૫. અલમ્પાયનોપિ મહાનુભાવેહિ ઓસધેહિ અત્તનો સરીરં મક્ખેત્વા થોકં ખાદિત્વા ખેળં અત્તનો કાયસ્મિં પરિભાવેત્વા દિબ્બમન્તં જપ્પન્તો બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા સીસે દળ્હં ગણ્હન્તો મુખમસ્સ વિવરિત્વા ઓસધં ખાદિત્વા મુખે સહખેળં ઓસિઞ્ચિ. સુચિજાતિકો મહાસત્તો સીલભેદભયેન અકુજ્ઝિત્વા અક્ખીનિ ન ઉમ્મીલેસિ. અથ નં ઓસધમન્તબલેન નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા હેટ્ઠા સીસં કત્વા સઞ્ચાલેત્વા ગહિતગોચરં છડ્ડાપેત્વા ભૂમિયં દીઘસો નિપજ્જાપેત્વા મસૂરકં મદ્દન્તો વિય હત્થેહિ પરિમદ્દિ. અટ્ઠીનિ ચુણ્ણિયમાનાનિ વિય અહેસું.

પુન નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દુસ્સં પોથેન્તો વિય પોથેસિ. મહાસત્તો એવરૂપં દુક્ખં અનુભોન્તોપિ નેવ કુજ્ઝિત્થ. અઞ્ઞદત્થુ અત્તનો સીલમેવ આવજ્જેસિ. ઇતિ સો મહાસત્તં દુબ્બલં કત્વા વલ્લીહિ પેળં સજ્જેત્વા મહાસત્તં તત્થ પક્ખિપિ. સરીરં પનસ્સ મહન્તં તત્થ ન પવિસતિ. અથ નં પણ્હિયા કોટ્ટેન્તો પવેસેત્વા પેળં આદાય એકં ગામં ગન્ત્વા ગામમજ્ઝે ઓતારેત્વા ‘‘નાગસ્સ નચ્ચં દટ્ઠુકામા આગચ્છન્તૂ’’તિ સદ્દમકાસિ. સકલગામવાસિનો સન્નિપતિંસુ. તસ્મિં ખણે અલમ્પાયનો ‘‘નિક્ખમ મહાનાગા’’તિ આહ. મહાસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ મયા પરિસં તોસેન્તેન કીળિતું વટ્ટતિ, એવં અલમ્પાયનો બહુધનં લભિત્વા તુટ્ઠો મં વિસ્સજ્જેસ્સતિ, યં યં એસ મં કારેતિ, તં તં કરિસ્સામી’’તિ.

અથ નં સો પેળતો નિક્ખમન્તં ‘‘મહા હોહી’’તિ આહ, સો મહા અહોસિ. ‘‘ખુદ્દકો વટ્ટો વિફણો એકફણો દ્વિફણો યાવ સહસ્સફણો ઉચ્ચો નીચો દિસ્સમાનકાયો અદિસ્સમાનકાયો દિસ્સમાનઉપડ્ઢકાયો નીલો પીતો લોહિતો ઓદાતો મઞ્જિટ્ઠો હોહિ, ધૂમં વિસ્સજ્જેહિ, જાલસિખં ઉદકઞ્ચ વિસ્સજ્જેહી’’તિ વુત્તે તેન વુત્તં તં તં આકારં નિમ્મિનિત્વા નચ્ચં દસ્સેસિ. તં દિસ્વા મનુસ્સા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા બહું હિરઞ્ઞસુવણ્ણવત્થાલઙ્કારાદિં અદંસુ. ઇતિ તસ્મિં ગામે સતસહસ્સમત્તં લભિ. સો કિઞ્ચાપિ મહાસત્તં ગણ્હન્તો ‘‘સહસ્સં લભિત્વા તં વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ આહ. તં પન ધનં લભિત્વા ‘‘ગામકેપિ તાવ મયા એત્તકં ધનં લદ્ધં, નગરે કિર બહુધનં લભિસ્સામી’’તિ ધનલોભેન ન મુઞ્ચિ.

સો તસ્મિં ગામે કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા રતનમયં પેળં કારેત્વા તત્થ મહાસત્તં પક્ખિપિત્વા સુખયાનકં આરુય્હ મહન્તેન પરિવારેન ગામનિગમરાજધાનીસુ તં કીળાપેત્વા બારાણસિં પાપુણિ, નાગરાજસ્સ મધુલાજં દેતિ, અબદ્ધસત્તુઞ્ચ દેતિ. સો ગોચરં ન ગણ્હિ અવિસ્સજ્જનભયેન. ગોચરં અગણ્હન્તમ્પિ ચ નં ચત્તારો નગરદ્વારે આદિં કત્વા તત્થ તત્થ માસમત્તં કીળાપેસિ. તેન વુત્તં ‘‘સંસિતો અકતઞ્ઞુના’’તિઆદિ.

તત્થ સંસિતોતિ એસો નાગો અમુકસ્સ નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સમીપે વમ્મિકમત્થકે સયિતોતિ એવં ઠાનં દસ્સેત્વા કથિતો. અકતઞ્ઞુનાતિ અત્તના કતં ઉપકારં અજાનન્તેન મિત્તદુબ્ભિના નેસાદબ્રાહ્મણેનાતિ અધિપ્પાયો. અલમ્પાયનોતિ અલમ્પાયનવિજ્જાપરિજપ્પનેન ‘‘અલમ્પાયનો’’તિ એવં લદ્ધનામો અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો. મમગ્ગહીતિ મં અગ્ગહેસિ. કીળેતિ મં તહિં તહિન્તિ તત્થ તત્થ ગામનિગમરાજધાનીસુ અત્તનો જીવિકત્થં મં કીળાપેતિ.

૧૭. તિણતોપિ લહુકો મમાતિ અત્તનો જીવિતપરિચ્ચાગો તિણસલાકપરિચ્ચાગતોપિ લહુકો હુત્વા મમ ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. પથવીઉપ્પતનં વિયાતિ સીલવીતિક્કમો પન ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલાય મહાપથવિયા પરિવત્તનં વિય તતોપિ તં ભારિયતરં હુત્વા મય્હં ઉપટ્ઠાતીતિ દસ્સેતિ.

૧૮. નિરન્તરં જાતિસતન્તિ મમ જાતીનં અનેકસતમ્પિ અનેકસતાસુપિ જાતીસુ નિરન્તરમેવ સીલસ્સ અવીતિક્કમનહેતુ. મમ જીવિતં ચજેય્યં ચજિતું સક્કોમિ. નેવ સીલં પભિન્દેય્યન્તિ સીલં પન સમાદિન્નં એકમ્પિ નેવ ભિન્દેય્યં ન વિનાસેય્યં. ચતુદ્દીપાન હેતૂતિ ચક્કવત્તિરજ્જસિરિયાપિ કારણાતિ દસ્સેતિ.

૧૯. ઇદાનિ યદત્થં અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજિત્વા તદા સીલમેવ રક્ખિતં, તાય ચ સીલરક્ખાય તથા અનત્થકારકેસુ નેસાદઅલમ્પાયનબ્રાહ્મણેસુ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં ન કતં, તં દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

એવં પન મહાસત્તે અહિતુણ્ડિકહત્થગતે તસ્સ માતા દુસ્સુપિનં દિસ્વા પુત્તઞ્ચ તત્થ અપસ્સન્તી સોકાભિભૂતા અહોસિ. અથસ્સા જેટ્ઠપુત્તો સુદસ્સનો તં પવત્તિં સુત્વા સુભોગં ‘‘હિમવન્તં ગન્ત્વા પઞ્ચસુ મહાનદીસુ સત્તસુ મહાસરેસુ ભૂરિદત્તં ઉપધારેત્વા એહી’’તિ પહિણિ. કાણારિટ્ઠં ‘‘દેવલોકં ગન્ત્વા સચે દેવતાહિ ધમ્મં સોતુકામાહિ ભૂરિદત્તો તત્થ નીતો, તતો નં આનેહી’’તિ પહિણિ. સયં પન ‘‘મનુસ્સલોકે ગવેસિસ્સામી’’તિ તાપસવેસેન નાગભવનતો નિક્ખમિ. અચ્ચિમુખી નામસ્સ વેમાતિકા ભગિની બોધિસત્તે અધિમત્તસિનેહા તં અનુબન્ધિ. તં મણ્ડૂકચ્છાપિં કત્વા જટન્તરે પક્ખિપિત્વા મહાસત્તસ્સ ઉપોસથકરણટ્ઠાનં આદિં કત્વા સબ્બત્થ ગવેસન્તો અનુક્કમેન બારાણસિં પત્વા રાજદ્વારં અગમાસિ. તદા અલમ્પાયનો રાજઙ્ગણે મહાજનસ્સ મજ્ઝે રઞ્ઞો ભૂરિદત્તસ્સ કીળં દસ્સેતું પેળં વિવરિત્વા ‘‘એહિ મહાનાગા’’તિ સઞ્ઞમદાસિ.

મહાસત્તો સીસં નીહરિત્વા ઓલોકેન્તો જેટ્ઠભાતિકં દિસ્વા પેળતો નિક્ખમ્મ તદભિમુખો પાયાસિ. મહાજનો ભીતો પટિક્કમિ. સો ગન્ત્વા તં અભિવાદેત્વા નિવત્તિત્વા પેળમેવ પાવિસિ. અલમ્પાયનો ‘‘ઇમિના અયં તાપસો દટ્ઠો’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘મા ભાયિ, મા ભાયી’’તિ આહ. સુદસ્સનો ‘‘અયં નાગો મય્હં કિં કરિસ્સતિ, મયા સદિસો અહિતુણ્ડિકો નામ નત્થી’’તિ તેન વાદપ્પટિવાદં સમુટ્ઠાપેત્વા ‘‘ત્વં ઇમં નાગં ગહેત્વા ગજ્જસિ, અહં તં ઇમાય મણ્ડૂકચ્છાપિયા ઇચ્છન્તો નાસયિસ્સામી’’તિ ભગિનિં પક્કોસિત્વા હત્થં પસારેસિ. સા તસ્સ સદ્દં સુત્વા જટન્તરે નિપન્ના તિક્ખત્તું મણ્ડૂકવસ્સિતં વસ્સિત્વા નિક્ખમિત્વા અંસકૂટે નિસીદિત્વા ઉપ્પતિત્વા તસ્સ હત્થતલે તીણિ વિસબિન્દૂનિ પાતેત્વા પુન તસ્સ જટન્તરમેવ પાવિસિ.

સુદસ્સનો વિસબિન્દું દસ્સેત્વા ‘‘ઇદં બિન્દું સચે પથવિયં પાતેસ્સતિ, ઓસધિતિણવનપ્પતયો સબ્બે નસ્સિસ્સન્તિ. સચે આકાસે ખિપિસ્સતિ, સત્તવસ્સાનિ દેવો ન વસ્સિસ્સતિ. સચે ઉદકે પાતેસ્સતિ, યાવતા તત્થ ઉદકજાતા પાણા સબ્બે મરેય્યુ’’ન્તિ વત્વા રાજાનં સદ્દહાપેતું તયો આવાટે ખણાપેત્વા એકં નાનાભેસજ્જાનં પૂરેસિ, દુતિયં ગોમયસ્સ, તતિયં દિબ્બોસધાનઞ્ચેવ પૂરેત્વા મજ્ઝે આવાટે વિસબિન્દું પક્ખિપિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ધૂમાયિત્વા જાલા ઉટ્ઠહિ. સા ગન્ત્વા ગોમયાવાટં ગણ્હિ. તતોપિ જાલા ઉટ્ઠાય દિબ્બોસધપુણ્ણં ગહેત્વા દિબ્બોસધાનિ ઝાપેત્વા નિબ્બાયિ. અલમ્પાયનં તત્થ આવાટસ્સ અવિદૂરે ઠિતં ઉસુમા ફરિત્વા સરીરચ્છવિં ઉપ્પાટેત્વા ગતા. સેતકુટ્ઠી અહોસિ. સો ભયતજ્જિતો ‘‘નાગરાજાનં વિસ્સજ્જેમી’’તિ તિક્ખત્તું વાચં નિચ્છારેસિ. તં સુત્વા બોધિસત્તો રતનપેળાય નિક્ખમિત્વા સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતં અત્તભાવં માપેત્વા દેવલીળાય ઠિતો. સુદસ્સનો ચ અચ્ચિમુખી ચ તથેવ અટ્ઠંસુ.

તતો સુદસ્સનો અત્તનો ભાગિનેય્યભાવં રઞ્ઞો આરોચેસિ. તં સુત્વા રાજા તે આલિઙ્ગિત્વા સીસે ચુમ્બિત્વા અન્તેપુરં નેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં કત્વા ભૂરિદત્તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તો ‘‘તાત, એવં મહાનુભાવં તં અલમ્પાયનો કથં ગણ્હી’’તિ પુચ્છિ. સો સબ્બં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ ઇમિના નિયામેન રજ્જં કારેતું વટ્ટતી’’તિ માતુલસ્સ ધમ્મં દેસેસિ. અથ સુદસ્સનો ‘‘માતુલ, મમ માતા ભૂરિદત્તં અપસ્સન્તી કિલમતિ, ન સક્કા અમ્હેહિ ઇધ પપઞ્ચં કાતુ’’ન્તિ માતુલં આપુચ્છિત્વા ભૂરિદત્તઅચ્ચિમુખીહિ સદ્ધિં નાગભવનમેવ ગતો.

અથ તત્થ મહાપુરિસો ગિલાનસેય્યાય નિપન્નો ગિલાનપુચ્છનત્થં આગતાય મહતિયા નાગપરિસાય વેદે ચ યઞ્ઞે ચ બ્રાહ્મણે ચ સમ્ભાવેત્વા કાણારિટ્ઠે કથેન્તે તં વાદં ભિન્દિત્વા નાનાનયેહિ ધમ્મં દેસેત્વા સીલસમ્પદાય દિટ્ઠિસમ્પદાય ચ પતિટ્ઠાપેત્વા યાવજીવં સીલાનિ રક્ખિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

તદા માતાપિતરો મહારાજકુલાનિ અહેસું. નેસાદબ્રાહ્મણો દેવદત્તો, સોમદત્તો આનન્દો, અચ્ચિમુખી ઉપ્પલવણ્ણા, સુદસ્સનો સારિપુત્તો, સુભોગો મહામોગ્ગલ્લાનો, કાણારિટ્ઠો સુનક્ખત્તો, ભૂરિદત્તો લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ સેસપારમિયો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધાપિ યોજનસતિકે અત્તનો નાગભવનટ્ઠાને સોળસહિ નાગકઞ્ઞાસહસ્સેહિ ચિત્તરૂપં વિય પરિચારિયમાનો દેવલોકસમ્પત્તિસદિસે નાગલોકિસ્સરિયે ઠિતોપિ ઇસ્સરિયમદં અકત્વા અન્વદ્ધમાસં માતાપિતુઉપટ્ઠાનં, કુલે જેટ્ઠાપચાયનં, સકલાય નાગપરિસાય ચાતુમહારાજિકપરિસાય તાવતિંસપરિસાય ચ સમુટ્ઠિતપઞ્હાનં તંતંપરિસમજ્ઝે કુમુદનાલકલાપં વિય સુનિસિતસત્થેન અત્તનો પઞ્ઞાસત્થેન તાવદેવ પચ્છિન્દિત્વા તેસં ચિત્તાનુકૂલધમ્મદેસના, વુત્તપ્પકારં ભોગસમ્પત્તિં પહાય અત્તનો સરીરજીવિતનિરપેક્ખં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં ઉપોસથાધિટ્ઠાનં, તત્થ ચ પટિઞ્ઞાય વિસંવાદનભયેન અહિતુણ્ડિકહત્થગમનં, તસ્મિઞ્ચ મુખે વિસમિસ્સખેળપાતનં નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આવિઞ્છનં કડ્ઢનં ભૂમિયં ઘંસનં મદ્દનં પોથનન્તિ એવમાદિં નાનપ્પકારવિપ્પકારં કરોન્તેપિ એવરૂપં મહાદુક્ખં અનુભવતોપિ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તેન તં છારિકં કાતું સમત્થસ્સાપિ સીલપારમિં આવજ્જિત્વા સીલખણ્ડનભયેન ઈસકમ્પિ ચિત્તસ્સ વિકારાભાવો, ધનં લભાપેમીતિ વા તસ્સ ચિત્તાનુવત્તનં, સુભોગેન પુનાનીતસ્સ અકતઞ્ઞુનો મિત્તદુબ્ભિસ્સ નેસાદબ્રાહ્મણસ્સ સીલં અનધિટ્ઠહિત્વાપિ અકુજ્ઝનં, કાણારિટ્ઠેન કથિતં મિચ્છાવાદં ભિન્દિત્વા અનેકપરિયાયેન ધમ્મં ભાસિત્વા નાગપરિસાય સીલેસુ સમ્માદિટ્ઠિયઞ્ચ પતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદયો બોધિસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બા. તેનેતં વુચ્ચતિ – ‘‘એવં અચ્છરિયા હેતે…પે… ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

ભૂરિદત્તચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ચમ્પેય્યનાગચરિયાવણ્ણના

૨૦. તતિયે ચમ્પેય્યકોતિ અઙ્ગમગધરટ્ઠાનં અન્તરે ચમ્પા નામ નદી, તસ્સા હેટ્ઠા નાગભવનમ્પિ અવિદૂરભવત્તા ચમ્પા નામ, તત્થ જાતો નાગરાજા ચમ્પેય્યકો. તદાપિ ધમ્મિકો આસિન્તિ તસ્મિં ચમ્પેય્યનાગરાજકાલેપિ અહં ધમ્મચારી અહોસિં.

બોધિસત્તો હિ તદા ચમ્પાનાગભવને નિબ્બત્તિત્વા ચમ્પેય્યો નામ નાગરાજા અહોસિ, મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. સો તત્થ નાગરજ્જં કારેન્તો દેવરાજભોગસમ્પત્તિસદિસઇસ્સરિયસમ્પત્તિં અનુભવન્તો પારમિપૂરણસ્સ અનોકાસભાવતો ‘‘કિં મે ઇમાય તિરચ્છાનયોનિયા, ઉપોસથવાસં વસિત્વા ઇતો મુચ્ચિત્વા સમ્મદેવ પારમિયો પૂરેસ્સામી’’તિ તતો પટ્ઠાય અત્તનો પાસાદેયેવ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. અલઙ્કતનાગમાણવિકા તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સો ‘‘ઇધ મે સીલસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ પાસાદતો નિક્ખમિત્વા ઉય્યાને નિસીદતિ. તત્રાપિ તા આગચ્છન્તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇધ મે સીલસ્સ સંકિલેસો ભવિસ્સતિ, ઇતો નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઉપોસથવાસં વસિસ્સામી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય ઉપોસથદિવસેસુ નાગભવના નિક્ખમિત્વા એકસ્સ પચ્ચન્તગામસ્સ અવિદૂરે મગ્ગસમીપે વમ્મિકમત્થકે ‘‘મમ ચમ્માદીહિ અત્થિકા ચમ્માદીનિ ગણ્હન્તુ, કીળાસપ્પં વા કાતુકામા કીળાસપ્પં કરોન્તૂ’’તિ સરીરં દાનમુખે વિસ્સજ્જેત્વા ભોગે આભુજિત્વા નિપન્નો ઉપોસથવાસં વસતિ ચાતુદ્દસિયં પઞ્ચદસિયઞ્ચ, પાટિપદે નાગભવનં ગચ્છતિ. તસ્સેવં ઉપોસથં કરોન્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો.

અથ બોધિસત્તો સુમનાય નામ અત્તનો અગ્ગમહેસિયા ‘‘દેવ, ત્વં મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઉપોસથં ઉપવસસિ, સો ચ સાસઙ્કો સપ્પટિભયો’’તિ વુત્તો મઙ્ગલપોક્ખરણિતીરે ઠત્વા ‘‘સચે મં, ભદ્દે, કોચિ પહરિત્વા કિલમેસ્સતિ, ઇમિસ્સા પોક્ખરણિયા ઉદકં આવિલં ભવિસ્સતિ. સચે સુપણ્ણો ગણ્હિસ્સતિ, ઉદકં પક્કુથિસ્સતિ. સચે અહિતુણ્ડિકો ગણ્હિસ્સતિ, ઉદકં લોહિતવણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ તીણિ નિમિત્તાનિ તસ્સા આચિક્ખિત્વા ચાતુદ્દસીઉપોસથં અધિટ્ઠાય નાગભવના નિક્ખમિત્વા તત્થ ગન્ત્વા વમ્મિકમત્થકે નિપજ્જિ સરીરસોભાય વમ્મિકં સોભયમાનો. સરીરઞ્હિસ્સ રજતદામં વિય સેતં અહોસિ, મત્થકો રત્તકમ્બલગેણ્ડુકો વિય, સરીરં નઙ્ગલસીસપ્પમાણં ભૂરિદત્તકાલે (જા. ૨.૨૨.૭૮૪ આદયો) પન ઊરુપ્પમાણં, સઙ્ખપાલકાલે (જા. ૨.૧૭.૧૪૩ આદયો) એકદોણિકનાવપ્પમાણં.

તદા એકો બારાણસિમાણવો તક્કસિલં ગન્ત્વા અલમ્પાયનમન્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન મગ્ગેન અત્તનો ગામં ગચ્છન્તો મહાસત્તં દિસ્વા ‘‘કિં મે તુચ્છહત્થેન ગામં ગન્તું, ઇમં નાગં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનીસુ કીળાપેન્તો ધનં ઉપ્પાદેત્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દિબ્બોસધાનિ ગહેત્વા દિબ્બમન્તં પરિવત્તેત્વા તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. દિબ્બમન્તં સુતકાલતો પટ્ઠાય મહાસત્તસ્સ કણ્ણેસુ તત્તસલાકાપવેસનકાલો વિય અહોસિ, મત્થકે સિખરેન અભિમન્થિયમાનો વિય. સો ‘‘કો નુ ખો એસો’’તિ ભોગન્તરતો સીસં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેન્તો અહિતુણ્ડિકં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મમ વિસં ઉગ્ગતેજં, સચાહં કુજ્ઝિત્વા નાસાવાતં વિસ્સજ્જેસ્સામિ, એતસ્સ સરીરં ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરિસ્સતિ, અથ મે સીલં ખણ્ડં ભવિસ્સતિ, ન નં ઓલોકેસ્સામી’’તિ. સો અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા સીસં ભોગન્તરે ઠપેસિ. અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો ઓસધં ખાદિત્વા મન્તં પરિવત્તેત્વા ખેળં મહાસત્તસ્સ સરીરે ઓસિઞ્ચિ. ઓસધાનઞ્ચ મન્તસ્સ ચ આનુભાવેન ખેળેન ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાને ફોટાનં ઉટ્ઠાનકાલો વિય અહોસિ.

અથ સો નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા દીઘસો નિપજ્જાપેત્વા અજપદેન દણ્ડેન ઉપ્પીળેત્વા દુબ્બલં કત્વા સીસં દળ્હં ગહેત્વા નિપ્પીળેસિ. મહાસત્તો મુખં વિવરિ. અથસ્સ મુખે ખેળં ઓસિઞ્ચિત્વા ઓસધમન્તબલેન દન્તે ભિન્દિ. મુખં લોહિતસ્સ પૂરિ. મહાસત્તો અત્તનો સીલભેદભયેન એવરૂપં દુક્ખં અધિવાસેન્તો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકનમત્તમ્પિ નાકાસિ. સોપિ ‘‘નાગરાજાનં દુબ્બલં કરિસ્સામી’’તિ નઙ્ગુટ્ઠતો પટ્ઠાય અટ્ઠીનિ સંચુણ્ણયમાનો વિય સકલસરીરં મદ્દિત્વા પટ્ટકવેઠનં નામ વેઠેસિ, તન્તમજ્જિતં નામ મજ્જિ, નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દુસ્સપોથનં નામ પોથેસિ. મહાસત્તસ્સ સકલસરીરં લોહિતમક્ખિતં અહોસિ, સો મહાવેદનં અધિવાસેસિ.

અથસ્સ દુબ્બલભાવં ઞત્વા વલ્લીહિ પેળં કરિત્વા તત્થ નં પક્ખિપિત્વા પચ્ચન્તગામં નેત્વા મહાજનસ્સ મજ્ઝે કીળાપેસિ. નીલાદીસુ વણ્ણેસુ વટ્ટચતુરસ્સાદીસુ સણ્ઠાનેસુ અણુંથૂલાદીસુ પમાણેસુ યં યં બ્રાહ્મણો ઇચ્છતિ, મહાસત્તો તં તદેવ કત્વા નચ્ચતિ, ફણસતમ્પિ ફણસહસ્સમ્પિ કરોતિયેવ. મહાજનો પસીદિત્વા બહુધનમદાસિ. એકદિવસમેવ કહાપણસહસ્સઞ્ચેવ સહસ્સગ્ઘનિકે ચ પરિક્ખારે લભિ. બ્રાહ્મણો આદિતોવ ‘‘સહસ્સં લભિત્વા વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. તં પન ધનં લભિત્વા ‘‘પચ્ચન્તગામેયેવ તાવ મે એત્તકં ધનં લદ્ધં, રાજરાજમહામત્તાનં દસ્સિતે કીવ બહું ધનં લભિસ્સામી’’તિ સકટઞ્ચ સુખયાનકઞ્ચ ગહેત્વા સકટે પરિક્ખારે ઠપેત્વા સુખયાનકે નિસિન્નો ‘‘મહન્તેન પરિવારેન મહાસત્તં ગામનિગમરાજધાનીસુ કીળાપેન્તો બારાણસિયં ઉગ્ગસેનરઞ્ઞો સન્તિકે કીળાપેત્વા વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ અગમાસિ. સો મણ્ડૂકે મારેત્વા નાગરઞ્ઞો દેતિ. નાગરાજા ‘‘પુનપ્પુનં મં નિસ્સાય મારેસ્સતી’’તિ ન ખાદતિ. અથસ્સ મધુલાજે અદાસિ. તેપિ ‘‘સચાહં ગોચરં ગણ્હિસ્સામિ, અન્તોપેળાયમેવ મરણં ભવિસ્સતી’’તિ ન ખાદતિ.

૨૧. બ્રાહ્મણો માસમત્તેન બારાણસિં પત્વા દ્વારગામકે તં કીળાપેન્તો બહુધનં લભિ. રાજાપિ નં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ કીળાપેહી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, દેવ, સ્વે પન્નરસે તુમ્હાકં કીળાપેસ્સામી’’તિ આહ. રાજા ‘‘સ્વે નાગરાજા રાજઙ્ગણે નચ્ચિસ્સતિ, મહાજનો સન્નિપતિત્વા પસ્સતૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા પુનદિવસે રાજઙ્ગણં અલઙ્કારાપેત્વા બ્રાહ્મણં પક્કોસાપેસિ. સો રતનપેળાય મહાસત્તં નેત્વા વિચિત્તત્થરે પેળં ઠપેત્વા નિસીદિ. રાજાપિ પાસાદા ઓરુય્હ મહાજનપરિવુતો રાજાસને નિસીદિ. બ્રાહ્મણો મહાસત્તં નીહરિત્વા નચ્ચાપેસિ. મહાસત્તો તેન ચિન્તિતચિન્તિતાકારં દસ્સેસિ. મહાજનો સકભાવેન સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ પવત્તન્તિ. બોધિસત્તસ્સ ઉપરિ રતનવસ્સં વસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘તદાપિ મં ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ તદાપીતિ યદાહં ચમ્પેય્યકો નાગરાજા હોમિ, તદાપિ. ધમ્મચારિન્તિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં એવ ચરતિ, ન અણુમત્તમ્પિ અધમ્મન્તિ ધમ્મચારી. ઉપવુટ્ઠઉપોસથન્તિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ અરિયુપોસથસીલસ્સ રક્ખણવસેન ઉપવસિતઉપોસથં. રાજદ્વારમ્હિ કીળતીતિ બારાણસિયં ઉગ્ગસેનરઞ્ઞો ગેહદ્વારે કીળાપેતિ.

૨૨. યં યં સો વણ્ણં ચિન્તયીતિ સો અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો ‘‘યં યં નીલાદિવણ્ણં હોતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તેન વુત્તં ‘‘નીલં વ પીતલોહિત’’ન્તિ. તત્થ નીલં વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તો, તેન વાસદ્દેન વુત્તાવસિટ્ઠં ઓદાતાદિવણ્ણવિસેસઞ્ચેવ વટ્ટાદિસણ્ઠાનવિસેસઞ્ચ અણુંથૂલાદિપમાણવિસેસઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ ચિત્તાનુવત્તન્તોતિ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ ચિત્તં અનુવત્તન્તો. ચિન્તિતસન્નિભોતિ તેન ચિન્તિતચિન્તિતાકારેન પેક્ખજનસ્સ ઉપટ્ઠહામીતિ દસ્સેતિ.

૨૩. ન કેવલઞ્ચ તેન ચિન્તિતાકારદસ્સનં એવ મય્હં આનુભાવો. અપિ ચ થલં કરેય્યમુદકં, ઉદકમ્પિ થલં કરેતિ થલં મહાપથવિં ગહેત્વા ઉદકં, ઉદકમ્પિ ગહેત્વા પથવિં કાતું સક્કુણેય્યં એવં મહાનુભાવો ચ. યદિહં તસ્સ કુપ્પેય્યન્તિ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ અહં યદિ કુજ્ઝેય્યં. ખણેન છારિકં કરેતિ કોધુપ્પાદક્ખણે એવ ભસ્મં કરેય્યં.

૨૪. એવં ભગવા તદા અત્તનો ઉપ્પજ્જનકાનત્થપટિબાહને સમત્થતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેન અધિપ્પાયેન તં પટિબાહનં ન કતં, તં દસ્સેતું ‘‘યદિ ચિત્તવસી હેસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ.

તસ્સત્થો – ‘‘અયં અહિતુણ્ડિકો મં અતિવિય બાધતિ, ન મે આનુભાવં જાનાતિ, હન્દસ્સ મે આનુભાવં દસ્સેસ્સામી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તેનાપિ યદિ ચિત્તવસી અભવિસ્સં, અથ સો ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરિસ્સતિ. અહં યથાસમાદિન્નતો પરિહાયિસ્સામિ સીલતો. તથા ચ સતિ સીલેન પરિહીનસ્સ ખણ્ડિતસીલસ્સ ય્વાયં મયા દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલતો પટ્ઠાય અભિપત્થિતો, ઉત્તમત્થો બુદ્ધભાવો સો ન સિજ્ઝતિ.

૨૫. કામં ભિજ્જતુયં કાયોતિ અયં ચાતુમહાભૂતિકો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો કાયો કિઞ્ચાપિ ભિજ્જતુ વિનસ્સતુ, ઇધેવ ઇમસ્મિં એવ ઠાને મહાવાતે ખિત્તભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરીયતુ, નેવ સીલં પભિન્દેય્યં, વિકિરન્તે ભુસં વિયાતિ સીલં પન ઉત્તમત્થસિદ્ધિયા હેતુભૂતં ઇમસ્મિં કળેવરે ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરન્તેપિ નેવ ભિન્દેય્યં, કાયજીવિતેસુ નિરપેક્ખો હુત્વા સીલપારમિંયેવ પૂરેમીતિ ચિન્તેત્વા તં તાદિસં દુક્ખં તદા અધિવાસેસિન્તિ દસ્સેતિ.

અથ મહાસત્તસ્સ પન અહિતુણ્ડિકહત્થગતસ્સ માસો પરિપૂરિ, એત્તકં કાલં નિરાહારોવ અહોસિ. સુમના ‘‘અતિચિરાયતિ મે સામિકો, કો નુ ખો પવત્તી’’તિ પોક્ખરણિં ઓલોકેન્તી લોહિતવણ્ણં ઉદકં દિસ્વા ‘‘અહિતુણ્ડિકેન ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા નાગભવના નિક્ખમિત્વા વમ્મિકસન્તિકં ગન્ત્વા મહાસત્તસ્સ ગહિતટ્ઠાનં કિલમિતટ્ઠાનઞ્ચ દિસ્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા રાજદ્વારે આકાસે રોદમાના અટ્ઠાસિ. મહાસત્તો નચ્ચન્તોવ આકાસં ઉલ્લોકેન્તો તં દિસ્વા લજ્જિતો પેળં પવિસિત્વા નિપજ્જિ.

રાજા તસ્સ પેળં પવિટ્ઠકાલે ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો તં આકાસે ઠિતં દિસ્વા ‘‘કા નુ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તસ્સા નાગકઞ્ઞાભાવં સુત્વા ‘‘નિસ્સંસયં ખો નાગરાજા ઇમં દિસ્વા લજ્જિતો પેળં પવિટ્ઠો, અયઞ્ચ યથાદસ્સિતો ઇદ્ધાનુભાવો નાગરાજસ્સેવ, ન અહિતુણ્ડિકસ્સા’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘એવં મહાનુભાવો અયં નાગરાજા, કથં નામ ઇમસ્સ હત્થં ગતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયં ધમ્મચારી સીલવા નાગરાજા, ચાતુદ્દસીપન્નરસીસુ ઉપોસથં ઉપવસન્તો અત્તનો સરીરં દાનમુખે નિય્યાતેત્વા મહામગ્ગસમીપે વમ્મિકમત્થકે નિપજ્જતિ, તત્થાયમેતેન ગહિતો, ઇમસ્સ દેવચ્છરાપટિભાગા અનેકસહસ્સા ઇત્થિયો, દેવલોકસમ્પત્તિસદિસા નાગભવનસમ્પત્તિ, અયં મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો સકલપથવિં પરિવત્તેતું સમત્થો, કેવલં ‘સીલં મે ભિજ્જિસ્સતી’તિ એવરૂપં વિપ્પકારં દુક્ખઞ્ચ અનુભોતી’’તિ ચ સુત્વા સંવેગપ્પત્તો તાવદેવ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બહું ધનં મહન્તઞ્ચ યસં ઇસ્સરિયઞ્ચ દત્વા – ‘‘હન્દ, ભો, ઇમં નાગરાજાનં વિસ્સજ્જેહી’’તિ વિસ્સજ્જાપેસિ.

મહાસત્તો નાગવણ્ણં અન્તરધાપેત્વા માણવકવણ્ણેન દેવકુમારો વિય અટ્ઠાસિ. સુમનાપિ આકાસતો ઓતરિત્વા તસ્સ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. નાગરાજા રઞ્ઞો અઞ્જલિં કત્વા ‘‘એહિ, મહારાજ, મય્હં નિવેસનં પસ્સિતું આગચ્છાહી’’તિ યાચિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘મુત્તો ચમ્પેય્યકો નાગો, રાજાનં એતદબ્રવિ;

‘નમો તે કાસિરાજત્થુ, નમો તે કાસિવડ્ઢન;

અઞ્જલિં તે પગ્ગણ્હામિ, પસ્સેય્યં મે નિવેસન’’ન્તિ.

અથ રાજા તસ્સ નાગભવનગમનં અનુજાનિ. મહાસત્તો તં સપરિસં ગહેત્વા નાગભવનં નેત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા કતિપાહં તત્થ વસાપેત્વા ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘સબ્બા રાજપરિસા યાવદિચ્છકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિકં ધનં ગણ્હતૂ’’તિ. રઞ્ઞો ચ અનેકેહિ સકટસતેહિ ધનં પેસેસિ. ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ દાનં દાતબ્બં, સીલં રક્ખિતબ્બં, ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સબ્બત્થ સંવિદહિતબ્બા’’તિ દસહિ રાજધમ્મકથાહિ ઓવદિત્વા વિસ્સજ્જેસિ. રાજા મહન્તેન યસેન નાગભવના નિક્ખમિત્વા બારાણસિમેવ ગતો. તતો પટ્ઠાય કિર જમ્બુદીપતલે હિરઞ્ઞસુવણ્ણં જાતં. મહાસત્તો સીલાનિ રક્ખિત્વા અન્વદ્ધમાસં ઉપોસથકમ્મં કત્વા સપરિસો સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

તદા અહિતુણ્ડિકો દેવદત્તો અહોસિ, સુમના રાહુલમાતા, ઉગ્ગસેનો સારિપુત્તત્થેરો, ચમ્પેય્યકો નાગરાજા લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ યથારહં સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધ બોધિસત્તસ્સ અચ્છરિયાનુભાવા હેટ્ઠા વુત્તનયા એવાતિ.

ચમ્પેય્યનાગચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચૂળબોધિચરિયાવણ્ણના

૨૬. ચતુત્થે ચૂળબોધીતિ મહાબોધિપરિબ્બાજકત્તભાવં ઉપાદાય ઇધ ‘‘ચૂળબોધી’’તિ સમઞ્ઞા આરોપિતા, ન પન ઇમસ્મિં એવ જાતકે (જા. ૧.૧૦.૪૯ આદયો) અત્તનો જેટ્ઠભાતિકાદિનો મહાબોધિસ્સ સમ્ભવતોતિ દટ્ઠબ્બં. સુસીલવાતિ સુટ્ઠુ સીલવા, સમ્પન્નસીલોતિ અત્થો. ભવં દિસ્વાન ભયતોતિ કામાદિભવં ભાયિતબ્બભાવેન પસ્સિત્વા. નેક્ખમ્મન્તિ એત્થ ચ-સદ્દસ્સ લોપો દટ્ઠબ્બો, તેન ‘‘દિસ્વાના’’તિ પદં આકડ્ઢીયતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – જાતિજરાબ્યાધિમરણં અપાયદુક્ખં અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ ઇમેસં અટ્ઠન્નં સંવેગવત્થૂનં પચ્ચવેક્ખણેન સબ્બમ્પિ કામાદિભેદં ભવં સંસારભયતો ઉપટ્ઠહમાનં દિસ્વા નિબ્બાનં તસ્સ ઉપાયભૂતા સમથવિપસ્સના તદુપાયભૂતા ચ પબ્બજ્જાતિ ઇદં તિવિધમ્પિ નેક્ખમ્મં અનુસ્સવાદિસિદ્ધેન ઞાણચક્ખુના તપ્પટિપક્ખતો દિસ્વા તાપસપબ્બજ્જૂપગમનેન અનેકાદીનવાકુલા ગહટ્ઠભાવા અભિનિક્ખમિત્વા ગતોતિ.

૨૭. દુતિયિકાતિ પોરાણદુતિયિકા, ગિહિકાલે પજાપતિભૂતા. કનકસન્નિભાતિ કઞ્ચનસન્નિભત્તચા. વટ્ટે અનપેક્ખાતિ સંસારે નિરાલયા. નેક્ખમ્મં અભિનિક્ખમીતિ નેક્ખમ્મત્થાય ગેહતો નિક્ખમિ, પબ્બજીતિ અત્થો.

૨૮. આલયન્તિ સત્તા એતેનાતિ આલયો, તણ્હા, તદભાવેન નિરાલયા. તતો એવ ઞાતીસુ તણ્હાબન્ધનસ્સ છિન્નત્તા છિન્નબન્ધુ. એવં ગિહિબન્ધનાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પબ્બજિતાનમ્પિ કેસઞ્ચિ યં હોતિ બન્ધનં, તસ્સાપિ અભાવં દસ્સેતું ‘‘અનપેક્ખા કુલે ગણે’’તિ વુત્તં. તત્થ કુલેતિ ઉપટ્ઠાકકુલે. ગણેતિ તાપસગણે, સેસા બ્રહ્મચારિનોતિ વુચ્ચન્તિ. ઉપાગમુન્તિ ઉભોપિ મયં ઉપાગમિમ્હા.

૨૯. તત્થાતિ બારાણસિસામન્તે. નિપકાતિ પઞ્ઞવન્તો. નિરાકુલેતિ જનસઞ્ચારરહિતત્તા જનેહિ અનાકુલે, અપ્પસદ્દેતિ મિગપક્ખીનં ઉટ્ઠાપનતો તેસં વસ્સિતસદ્દેનાપિ વિરહિતત્તા અપ્પસદ્દે. રાજુય્યાને વસામુભોતિ બારાણસિરઞ્ઞો ઉય્યાને મયં ઉભો જના તદા વસામ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – અતીતે ઇમસ્મિં એવ ભદ્દકપ્પે બોધિસત્તો બ્રહ્મલોકતો ચવિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં કાસિગામે એકસ્સ મહાવિભવસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ નામગ્ગહણસમયે ‘‘બોધિકુમારો’’તિ નામં કરિંસુ. વયપ્પત્તકાલે પનસ્સ તક્કસિલં ગન્ત્વા સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પચ્ચાગતસ્સ અનિચ્છમાનકસ્સેવ માતાપિતરો સમજાતિકં કુલકુમારિકં આનેસું. સાપિ બ્રહ્મલોકચુતાવ ઉત્તમરૂપધરા દેવચ્છરાપટિભાગા. તેસં અનિચ્છમાનાનં એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરિંસુ. ઉભિન્નમ્પિ પન નેસં કિલેસમુદાચારો ન ભૂતપુબ્બો, સારાગવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઓલોકનમ્પિ નાહોસિ, કા પન કથા ઇતરસંસગ્ગે. એવં પરિસુદ્ધસીલા અહેસું.

અપરભાગે મહાસત્તો માતાપિતૂસુ કાલંકતેસુ તેસં સરીરકિચ્ચં કત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, ત્વં ઇમં અસીતિકોટિધનં ગહેત્વા સુખેન જીવાહી’’તિ આહ. ‘‘ત્વં પન અય્યપુત્તા’’તિ? ‘‘મય્હં ધનેન કિચ્ચં નત્થિ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘કિં પન પબ્બજ્જા ઇત્થીનમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘વટ્ટતિ, ભદ્દે’’તિ. ‘‘તેન હિ મય્હમ્પિ ધનેન કિચ્ચં નત્થિ, અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તે ઉભોપિ સબ્બં વિભવં પરિચ્ચજિત્વા મહાદાનં દત્વા નિક્ખમિત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા પબ્બજિત્વા ઉઞ્છાચરિયાય ફલાફલેહિ યાપેન્તા પબ્બજ્જાસુખેનેવ દસ સંવચ્છરાનિ વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદચારિકં ચરન્તા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘રાજુય્યાને વસામુભો’’તિ.

૩૦. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનકીળં ગતો. ઉય્યાનસ્સ એકપસ્સે પબ્બજ્જાસુખેન વીતિનામેન્તાનં તેસં સમીપટ્ઠાનં ગન્ત્વા પરમપાસાદિકં ઉત્તમરૂપધરં પરિબ્બાજિકં ઓલોકેન્તો કિલેસવસેન પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા બોધિસત્તં ‘‘અયં તે પરિબ્બાજિકા કિં હોતી’’તિ પુચ્છિ. તેન ‘‘ન ચ કિઞ્ચિ હોતિ, કેવલં એકપબ્બજ્જાય પબ્બજિતા, અપિ ચ ખો પન ગિહિકાલે પાદપરિચારિકા અહોસી’’તિ વુત્તે રાજા ‘‘અયં કિરેતસ્સ ન કિઞ્ચિ હોતિ, અપિ ચ ખો પનસ્સ ગિહિકાલે પાદપરિચારિકા અહોસિ, યંનૂનાહં ઇમં અન્તેપુરં પવેસેય્યં, તેનેવસ્સ ઇમિસ્સા પટિપત્તિં જાનિસ્સામી’’તિ અન્ધબાલો તત્થ અત્તનો પટિબદ્ધચિત્તં નિવારેતું અસક્કોન્તો અઞ્ઞતરં પુરિસં આણાપેસિ ‘‘ઇમં પરિબ્બાજિકં રાજનિવેસનં નેહી’’તિ.

સો તસ્સ પટિસ્સુણિત્વા ‘‘અધમ્મો લોકે વત્તતી’’તિઆદીનિ વત્વા પરિદેવમાનં એવ તં આદાય પાયાસિ. બોધિસત્તો તસ્સા પરિદેવનસદ્દં સુત્વા એકવારં ઓલોકેત્વા પુન ન ઓલોકેસિ. ‘‘સચે પનાહં વારેસ્સામિ, તેસુ ચિત્તં પદોસેત્વા મય્હં સીલસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ સીલપારમિંયેવ આવજ્જેન્તો નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉય્યાનદસ્સનં ગન્ત્વા, રાજા અદ્દસ બ્રાહ્મણિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ તુય્હેસા કા કસ્સ ભરિયાતિ તુય્હં તવ એસા કા, કિં ભરિયા, ઉદાહુ ભગિની વા સમાના કસ્સ અઞ્ઞસ્સ ભરિયા.

૩૧. ન મય્હં ભરિયા એસાતિ કામઞ્ચેસા મય્હં ગિહિકાલે ભરિયા અહોસિ, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ન મય્હં ભરિયા એસા, નાપિ અહં એતિસ્સા સામિકો, કેવલં પન સહધમ્મા એકસાસની, અહમ્પિ પરિબ્બાજકો અયમ્પિ પરિબ્બાજિકાતિ સમાનધમ્મા પરિબ્બાજકસાસનેન એકસાસની, સબ્રહ્મચારિનીતિ અત્થો.

૩૨. તિસ્સા સારત્તગધિતોતિ કામરાગેન સારત્તો હુત્વા પટિબદ્ધો. ગાહાપેત્વાન ચેટકેતિ ચેટકેહિ ગણ્હાપેત્વા ચેટકે વા અત્તનો રાજપુરિસે આણાપેત્વા તં પરિબ્બાજિકં ગણ્હાપેત્વા. નિપ્પીળયન્તો બલસાતિ તં અનિચ્છમાનં એવ આકડ્ઢનપરિકડ્ઢનાદિના નિપ્પીળયન્તો બાધેન્તો, તથાપિ અગચ્છન્તિં બલસા બલક્કારેન રાજપુરિસેહિ ગણ્હાપેત્વા અત્તનો અન્તેપુરં પવેસેસિ.

૩૩. ઓદપત્તકિયાતિ ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતભરિયા ઓદપત્તિકા નામ, ઇદં વચનં પુરાણદુતિયિકાભાવેન ઉપલક્ખણમત્તં દટ્ઠબ્બં, સા પનસ્સ બ્રાહ્મણવિવાહવસેન માતાપિતૂહિ સમ્પટિપાદિતા, ‘‘ઓદપત્તકિયા’’તિ ચ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં. સહજાતિ પબ્બજ્જાજાતિવસેન સહજાતા, તેનેવાહ ‘‘એકસાસની’’તિ. ‘‘એકસાસની’’તિ ચ ઇદં ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તં, એકસાસનિયાતિ અત્થો. નયન્તિયાતિ નીયન્તિયા. કોપો મે ઉપપજ્જથાતિ અયં તે ગિહિકાલે ભરિયા બ્રાહ્મણી સીલવતી, પબ્બજિતકાલે ચ સબ્રહ્મચારિનીભાવતો સહજાતા ભગિની, સા તુય્હં પુરતો બલક્કારેન આકડ્ઢિત્વા નીયતિ. ‘‘બોધિબ્રાહ્મણ, કિં તે પુરિસભાવ’’ન્તિ પુરિસમાનેન ઉસ્સાહિતો ચિરકાલસયિતો વમ્મિકબિલતો કેનચિ પુરિસેન ઘટ્ટિતો ‘‘સુસૂ’’તિ ફણં કરોન્તો આસિવિસો વિય મે ચિત્તતો કોપો સહસા વુટ્ઠાસિ.

૩૪-૫. સહકોપે સમુપ્પન્નેતિ કોપુપ્પત્તિયા સહ, તસ્સ ઉપ્પત્તિસમનન્તરમેવાતિ અત્થો. સીલબ્બતમનુસ્સરિન્તિ અત્તનો સીલપારમિં આવજ્જેસિં. તત્થેવ કોપં નિગ્ગણ્હિન્તિ તસ્મિં એવ આસને યથાનિસિન્નોવ તં કોપં નિવારેસિં. નાદાસિં વડ્ઢિતૂપરીતિ તતો એકવારુપ્પત્તિતો ઉપરિ ઉદ્ધં વડ્ઢિતું ન અદાસિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – કોપે ઉપ્પન્નમત્તે એવ ‘‘નનુ ત્વં, બોધિપરિબ્બાજક, સબ્બપારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિતુકામો, તસ્સ તે કિમિદં સીલમત્તેપિ ઉપક્ખલનં, તયિદં ગુન્નં ખુરમત્તોદકે ઓસીદન્તસ્સ મહાસમુદ્દસ્સ પરતીરં ગણ્હિતુકામતા વિય હોતી’’તિ અત્તાનં પરિભાસિત્વા પટિસઙ્ખાનબલેન તસ્મિં એવ ખણે કોપં નિગ્ગહેત્વા પુન ઉપ્પજ્જનવસેનસ્સ વડ્ઢિતું ન અદાસિન્તિ. તેનેવાહ ‘‘યદિ નં બ્રાહ્મણિ’’ન્તિઆદિ.

તસ્સત્થો – તં પરિબ્બાજિકં બ્રાહ્મણિં સો રાજા વા અઞ્ઞો વા કોચિ તિણ્હાયપિ નિસિતાય સત્તિયા કોટ્ટેય્ય, ખણ્ડાખણ્ડિકં યદિ છિન્દેય્ય, એવં સન્તેપિ સીલં અત્તનો સીલપારમિં નેવ ભિન્દેય્યં. કસ્મા? બોધિયા એવ કારણા, સબ્બત્થ અખણ્ડિતસીલેનેવ સક્કા સમ્માસમ્બોધિં પાપુણિતું, ન ઇતરેનાતિ.

૩૬. ન મે સા બ્રાહ્મણી દેસ્સાતિ સા બ્રાહ્મણી જાતિયા ગોત્તેન કુલપ્પદેસેન આચારસમ્પત્તિયા ચિરપરિચયેન પબ્બજ્જાદિગુણસમ્પત્તિયા ચાતિ સબ્બપ્પકારેન ન મે દેસ્સા ન અપ્પિયા, એતિસ્સા મમ અપ્પિયભાવો કોચિ નત્થિ. નપિ મે બલં ન વિજ્જતીતિ મય્હમ્પિ બલં ન ન વિજ્જતિ, અત્થિ એવ. અહં નાગબલો થામસમ્પન્નો, ઇચ્છમાનો સહસા વુટ્ઠહિત્વા તં આકડ્ઢન્તે પુરિસે નિપ્પોથેત્વા તં ગહેત્વા યથિચ્છિતટ્ઠાનં ગન્તું સમત્થોતિ દસ્સેતિ. સબ્બઞ્ઞુતં પિયં મય્હન્તિ તતો પરિબ્બાજિકતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ મય્હં પિયં. તસ્મા સીલાનુરક્ખિસ્સન્તિ તેન કારણેન સીલમેવ અનુરક્ખિસ્સં.

અથ સો રાજા ઉય્યાને પપઞ્ચં અકત્વાવ સીઘતરં ગન્ત્વા તં પરિબ્બાજિકં પક્કોસાપેત્વા મહન્તેન યસેન નિમન્તેસિ. સા યસસ્સ અગુણં પબ્બજ્જાય ગુણં અત્તનો બોધિસત્તસ્સ ચ મહન્તં ભોગક્ખન્ધં પહાય સંવેગેન પબ્બજિતભાવઞ્ચ કથેસિ. રાજા કેનચિ પરિયાયેન તસ્સા મનં અલભન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પરિબ્બાજિકા સીલવતી કલ્યાણધમ્મા, સોપિ પરિબ્બાજકો ઇમાય આકડ્ઢિત્વા નીયમાનાય ન કિઞ્ચિ વિપ્પકારં દસ્સેસિ, સબ્બત્થ નિરપેક્ખચિત્તો, ન ખો પન મેતં પતિરૂપં, યં એવરૂપેસુ ગુણવન્તેસુ વિપ્પકારો, યંનૂનાહં ઇમં પરિબ્બાજિકં ગહેત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા ઇમં, તઞ્ચ પરિબ્બાજકં ખમાપેય્ય’’ન્તિ? એવં પન ચિન્તેત્વા ‘‘પરિબ્બાજિકં ઉય્યાનં આનેથા’’તિ પુરિસે આણાપેત્વા સયં પઠમતરં ગન્ત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘ભો પબ્બજિત, કિં મયા તાય પરિબ્બાજિકાય નીયમાનાય કોપો તે ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ. મહાસત્તો આહ –

‘‘ઉપ્પજ્જિ મે ન મુચ્ચિત્થ, ન મે મુચ્ચિત્થ જીવતો;

રજંવ વિપુલા વુટ્ઠિ, ખિપ્પમેવ નિવારયિ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૦.૫૨);

તં સુત્વા રાજા ‘‘કિં નુ ખો એસ કોપમેવ સન્ધાય વદતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ સિપ્પાદિક’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પુન પુચ્છિ –

‘‘કિં તે ઉપ્પજ્જિ નો મુચ્ચિ, કિં તે નો મુચ્ચિ જીવતો;

રજંવ વિપુલા વુટ્ઠિ, કતમં તં નિવારયી’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૫૩);

તત્થ ઉપ્પજ્જીતિ એકવારં ઉપ્પજ્જિ, ન પુન ઉપ્પજ્જિ. ન મુચ્ચિત્થાતિ કાયવચીવિકારુપ્પાદનવસેન પન ન મુચ્ચિત્થ, ન નં બહિ પવત્તિતું વિસ્સજ્જેસિન્તિ અત્થો. રજંવ વિપુલા વુટ્ઠીતિ યથા નામ ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે ઉપ્પન્નં રજં વિપુલા અકાલવુટ્ઠિધારા ઠાનસો નિવારેતિ, એવં તં વૂપસમેન્તો નિવારયિં, નિવારેસિન્તિ અત્થો.

અથસ્સ મહાપુરિસો નાનપ્પકારેન કોધે આદીનવં પકાસેન્તો –

‘‘યમ્હિ જાતે ન પસ્સતિ, અજાતે સાધુ પસ્સતિ;

સો મે ઉપ્પજ્જિ નો મુચ્ચિ, કોધો દુમ્મેધગોચરો.

‘‘યેન જાતેન નન્દન્તિ, અમિત્તા દુક્ખમેસિનો;

સો મે ઉપ્પજ્જિ નો મુચ્ચિ, કોધો દુમ્મેધગોચરો.

‘‘યસ્મિઞ્ચ જાયમાનમ્હિ, સદત્થં નાવબુજ્ઝતિ;

સો મે ઉપ્પજ્જિ નો મુચ્ચિ, કોધો દુમ્મેધગોચરો.

‘‘યેનાભિભૂતો કુસલં જહાતિ, પરક્કરે વિપુલઞ્ચાપિ અત્થં;

સ ભીમસેનો બલવા પમદ્દી, કોધો મહારાજા ન મે અમુચ્ચથ.

‘‘કટ્ઠસ્મિં મન્થમાનસ્મિં, પાવકો નામ જાયતિ;

તમેવ કટ્ઠં ડહતિ, યસ્મા સો જાયતે ગિનિ.

‘‘એવં મન્દસ્સ પોસસ્સ, બાલસ્સ અવિજાનતો;

સારમ્ભા જાયતે કોધો, સપિ તેનેવ ડય્હતિ.

‘‘અગ્ગીવ તિણકટ્ઠસ્મિં, કોધો યસ્સ પવડ્ઢતિ;

નિહીયતિ તસ્સ યસો, કાળપક્ખેવ ચન્દિમા.

‘‘અનિન્ધો ધૂમકેતૂવ, કોધો યસ્સૂપસમ્મતિ;

આપૂરતિ તસ્સ યસો, સુક્કપક્ખેવ ચન્દિમા’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૫૪-૬૧) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તત્થ ન પસ્સતીતિ અત્તત્થમ્પિ ન પસ્સતિ, પગેવ પરત્થં. સાધુ પસ્સતીતિ અત્તત્થં પરત્થં ઉભયત્થઞ્ચ સમ્મદેવ પસ્સતિ. દુમ્મેધગોચરોતિ નિપ્પઞ્ઞાનં વિસયભૂતો, નિપ્પઞ્ઞો વા ગોચરો આહારો ઇન્ધનં એતસ્સાતિ દુમ્મેધગોચરો. દુક્ખમેસિનોતિ દુક્ખં ઇચ્છન્તા. સદત્થન્તિ અત્તનો અત્થં વુડ્ઢિં. પરક્કરેતિ અપનેય્ય વિનાસેય્ય. સભીમસેનોતિ સો ભીમાય ભયજનનિયા મહતિયા કિલેસસેનાય સમન્નાગતો. પમદ્દીતિ બલવભાવેન સત્તે પમદ્દનસીલો. ન મે અમુચ્ચથાતિ મમ સન્તિકા મોક્ખં ન લભિ, અબ્ભન્તરે એવ દમિતો, નિબ્બિસેવનો કતોતિ અત્થો. ખીરં વિય વા મુહુત્તં દધિભાવેન ચિત્તેન પતિટ્ઠહિત્થાતિપિ અત્થો.

મન્થમાનસ્મિન્તિ અરણિસહિતે મથિયમાને. ‘‘મથમાનસ્મિ’’ન્તિપિ પાઠો. યસ્માતિ યતો કટ્ઠા. ગિનીતિ અગ્ગિ. બાલસ્સ અવિજાનતોતિ બાલસ્સ અજાનન્તસ્સ. સારમ્ભા જાયતેતિ કરણુત્તરિયકરણલક્ખણા સારમ્ભા અરણિમન્થનતો વિય પાવકો કોધો જાયતે. સપિ તેનેવાતિ સોપિ બાલો તેનેવ કોધેન કટ્ઠં વિય અગ્ગિના ડય્હતિ. અનિન્ધો ધૂમકેતૂવાતિ અનિન્ધનો અગ્ગિ વિય. તસ્સાતિ તસ્સ અધિવાસનખન્તિયા સમન્નાગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સુક્કપક્ખે ચન્દો વિય લદ્ધો, યસો અપરાપરં આપૂરતીતિ.

રાજા મહાસત્તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા મહાપુરિસં પરિબ્બાજિકમ્પિ રાજગેહતો આગતં ખમાપેત્વા ‘‘તુમ્હે પબ્બજ્જાસુખં અનુભવન્તા ઇધેવ ઉય્યાને વસથ, અહં વો ધમ્મિકં રક્ખાવરણગુત્તિં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. તે ઉભોપિ તત્થેવ વસિંસુ. અપરભાગે પરિબ્બાજિકા કાલમકાસિ. બોધિસત્તો હિમવન્તં પવિસિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકપરાયનો અહોસિ.

તદા પરિબ્બાજિકા રાહુલમાતા અહોસિ, રાજા આનન્દત્થેરો, બોધિપરિબ્બાજકો લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ યથારહં સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તથા મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહન્તઞ્ચ ઞાતિપરિવટ્ટં પહાય મહાભિનિક્ખમનસદિસં ગેહતો નિક્ખમનં, તથા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતસ્સ બહુજનસમ્મતસ્સ સતો પરમપ્પિચ્છતાય કુલેસુ ચ ગણેસુ ચ અલગ્ગતા, અચ્ચન્તમેવ લાભસક્કારજિગુચ્છાય પવિવેકાભિરતિ, અતિસયવતી ચ અભિસલ્લેખવુત્તિ, તથારૂપાય સીલવતિયા કલ્યાણધમ્માય પરિબ્બાજિકાય અનનુઞ્ઞાતા અત્તનો પુરતો બલક્કારેન પરામસિયમાનાય સીલપારમિં આવજ્જેત્વા વિકારાનાપત્તિ, કતાપરાધે ચ તસ્મિં રાજિનિ ઉપગતે હિતચિત્તતં મેત્તચિત્તતં ઉપટ્ઠપેત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકેહિ સમનુસાસનન્તિ એવમાદયો ઇધ મહાપુરિસસ્સ ગુણાનુભાવા વિભાવેતબ્બા. તેનેતં વુચ્ચતિ ‘‘એવં અચ્છરિયા હેતે…પે… ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

ચૂળબોધિચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મહિંસરાજચરિયાવણ્ણના

૩૭. પઞ્ચમે મહિંસો પવનચારકોતિ મહાવનચારી વનમહિંસો યદા હોમીતિ યોજના. પવડ્ઢકાયોતિ વયસમ્પત્તિયા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનઞ્ચ થૂલભાવેન અભિવડ્ઢકાયો. બલવાતિ મહાબલો થામસમ્પન્નો. મહન્તોતિ વિપુલસરીરો. હત્થિકલભપ્પમાણો કિર તદા બોધિસત્તસ્સ કાયો હોતિ. ભીમદસ્સનોતિ મહાસરીરતાય વનમહિંસજાતિતાય ચ સીલં અજાનન્તાનં ભયં જનનતો ભયાનકદસ્સનો.

૩૮. પબ્ભારેતિ ઓલમ્બકસિલાકુચ્છિયં. દકાસયેતિ જલાસયસમીપે. હોતેત્થ ઠાનન્તિ એત્થ મહાવને યો કોચિ પદેસો વનમહિંસાનં તિટ્ઠનટ્ઠાનં હોતિ. તહિં તહિન્તિ તત્થ તત્થ.

૩૯. વિચરન્તોતિ વિહારફાસુકં વીમંસિતું વિચરન્તો. ઠાનં અદ્દસ ભદ્દકન્તિ એવં વિચરન્તો તસ્મિં મહારઞ્ઞે ભદ્દકં મય્હં ફાસુકં રુક્ખમૂલટ્ઠાનં અદ્દક્ખિં. દિસ્વા ચ તં ઠાનં ઉપગન્ત્વાન, તિટ્ઠામિ ચ સયામિ ચ ગોચરં ગહેત્વા દિવા તં રુક્ખમૂલટ્ઠાનં ગન્ત્વા ઠાનસયનેહિ વીતિનામેમીતિ દસ્સેતિ.

૪૦. તદા કિર બોધિસત્તો હિમવન્તપ્પદેસે મહિંસયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો થામસમ્પન્નો મહાસરીરો હત્થિકલભપ્પમાણો પબ્બતપાદપબ્ભારગિરિદુગ્ગવનઘટાદીસુ વિચરન્તો એકં ફાસુકં મહારુક્ખમૂલં દિસ્વા ગોચરં ગહેત્વા દિવા તત્થ વસતિ. અથેકો લોલમક્કટો રુક્ખા ઓતરિત્વા મહાસત્તસ્સ પિટ્ઠિં અભિરુહિત્વા ઉચ્ચારપસ્સાવં કત્વા સિઙ્ગેસુ ગણ્હિત્વા ઓલમ્બન્તો નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દોલાયન્તો કીળિ. બોધિસત્તો ખન્તિમેત્તાનુદ્દયસમ્પદાય તં તસ્સ અનાચારં ન મનસાકાસિ. મક્કટો પુનપ્પુનં તથેવ કરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અથેત્થ કપિ માગન્ત્વા’’તિઆદિ.

તત્થ કપિ માગન્ત્વાતિ કપિ આગન્ત્વા, મ-કારો પદસન્ધિકરો. પાપોતિ લામકો. અનરિયોતિ અનયે ઇરિયનેન અયે ચ ન ઇરિયનેન અનરિયો, નિહીનાચારોતિ અત્થો. લહૂતિ લોલો. ખન્ધેતિ ખન્ધપ્પદેસે. મુત્તેતીતિ પસ્સાવં કરોતિ. ઓહદેતીતિ કરીસં ઓસ્સજ્જતિ. તન્તિ તં મં, તદા મહિંસભૂતં મં.

૪૧. સકિમ્પિ દિવસન્તિ એકદિવસમ્પિ દૂસેતિ મં સબ્બકાલમ્પિ. તેનાહ ‘‘દૂસેતિ મં સબ્બકાલ’’ન્તિ. ન કેવલઞ્ચ દુતિયતતિયચતુત્થદિવસમત્તં, અથ ખો સબ્બકાલમ્પિ મં પસ્સાવાદીહિ દૂસેતિ. યદા યદા મુત્તાદીનિ કાતુકામો, તદા તદા મય્હમેવ ઉપરિ કરોતીતિ દસ્સેતિ. ઉપદ્દુતોતિ બાધિતો, તેન સિઙ્ગેસુ ઓલમ્બનાદિના મુત્તાદિઅસુચિમક્ખણેન તસ્સ ચ અપહરણત્થં અનેકવારં સિઙ્ગકોટીહિ વાલગ્ગેન ચ અનેકવારં કદ્દમપંસુમિસ્સકં ઉદકં સિઞ્ચિત્વા ધોવનેન ચ નિપ્પીળિતો હોમીતિ અત્થો.

૪૨. યક્ખોતિ તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા. મં ઇદમબ્રવીતિ રુક્ખક્ખન્ધે ઠત્વા ‘‘મહિંસરાજ, કસ્મા ઇમસ્સ દુટ્ઠમક્કટસ્સ અવમાનં સહસી’’તિ ઇમમત્થં પકાસેન્તો નાસેહેતં છવં પાપં , સિઙ્ગેહિ ચ ખુરેહિ ચાતિ ઇદં વચનં મં અભાસિ.

૪૩. એવં વુત્તે તદા યક્ખેતિ તદા તસ્મિં કાલે તસ્મિં યક્ખે એવં વુત્તે સતિ. અહં તં ઇદમબ્રવિન્તિ અહં તં યક્ખં ઇદં ઇદાનિ વક્ખમાનં અબ્રવિં અભાસિં. કુણપેનાતિ કિલેસાસુચિપગ્ઘરણેન સુચિજાતિકાનં સાધૂનં પરમજિગુચ્છનીયતાય અતિદુગ્ગન્ધવાયનેન ચ કુણપસદિસતાય કુણપેન. પાપેનાતિ પાણાતિપાતપાપેન. અનરિયેનાતિ અનરિયાનં અસાધૂનં માગવિકનેસાદાદીનં હીનપુરિસાનં ધમ્મત્તા અનરિયેન, કિં કેન કારણેન, ત્વં દેવતે મં મક્ખેસિ, અયુત્તં તયા વુત્તં મં પાપે નિયોજેન્તિયાતિ દસ્સેતિ.

૪૪. ઇદાનિ તસ્મિં પાપધમ્મે આદીનવં પકાસેન્તો ‘‘યદિહ’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – ભદ્દે દેવતે, અહં તસ્સ યદિ કુજ્ઝેય્યં, તતોપિ લામકતરો ભવેય્યં. યેન હિ અધમ્મચરણેન સો બાલમક્કટો નિહીનો નામ જાતો, સચે પનાહં તતોપિ બલવતરં પાપધમ્મં ચરેય્યં, નનુ તેન તતો પાપતરો ભવેય્યં, અટ્ઠાનઞ્ચેતં યદિહં ઇધલોકપરલોકં તદુત્તરિ ચ જાનિત્વા ઠિતો એકન્તેનેવ પરહિતાય પટિપન્નો એવરૂપં પાપધમ્મં ચરેય્યન્તિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – સીલઞ્ચ મે પભિજ્જેય્યાતિ અહઞ્ચેવ ખો પન એવરૂપં પાપં કરેય્યં, મય્હં સીલપારમી ખણ્ડિતા સિયા. વિઞ્ઞૂ ચ ગરહેય્યુ મન્તિ પણ્ડિતા ચ દેવમનુસ્સા મં ગરહેય્યું ‘‘પસ્સથ, ભો, અયં બોધિસત્તો બોધિપરિયેસનં ચરમાનો એવરૂપં પાપં અકાસી’’તિ.