૩. ચમ્પેય્યનાગચરિયાવણ્ણના

૨૦. તતિયે ચમ્પેય્યકોતિ અઙ્ગમગધરટ્ઠાનં અન્તરે ચમ્પા નામ નદી, તસ્સા હેટ્ઠા નાગભવનમ્પિ અવિદૂરભવત્તા ચમ્પા નામ, તત્થ જાતો નાગરાજા ચમ્પેય્યકો. તદાપિ ધમ્મિકો આસિન્તિ તસ્મિં ચમ્પેય્યનાગરાજકાલેપિ અહં ધમ્મચારી અહોસિં.

બોધિસત્તો હિ તદા ચમ્પાનાગભવને નિબ્બત્તિત્વા ચમ્પેય્યો નામ નાગરાજા અહોસિ, મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. સો તત્થ નાગરજ્જં કારેન્તો દેવરાજભોગસમ્પત્તિસદિસઇસ્સરિયસમ્પત્તિં અનુભવન્તો પારમિપૂરણસ્સ અનોકાસભાવતો ‘‘કિં મે ઇમાય તિરચ્છાનયોનિયા, ઉપોસથવાસં વસિત્વા ઇતો મુચ્ચિત્વા સમ્મદેવ પારમિયો પૂરેસ્સામી’’તિ તતો પટ્ઠાય અત્તનો પાસાદેયેવ ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. અલઙ્કતનાગમાણવિકા તસ્સ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સો ‘‘ઇધ મે સીલસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ પાસાદતો નિક્ખમિત્વા ઉય્યાને નિસીદતિ. તત્રાપિ તા આગચ્છન્તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇધ મે સીલસ્સ સંકિલેસો ભવિસ્સતિ, ઇતો નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઉપોસથવાસં વસિસ્સામી’’તિ. સો તતો પટ્ઠાય ઉપોસથદિવસેસુ નાગભવના નિક્ખમિત્વા એકસ્સ પચ્ચન્તગામસ્સ અવિદૂરે મગ્ગસમીપે વમ્મિકમત્થકે ‘‘મમ ચમ્માદીહિ અત્થિકા ચમ્માદીનિ ગણ્હન્તુ, કીળાસપ્પં વા કાતુકામા કીળાસપ્પં કરોન્તૂ’’તિ સરીરં દાનમુખે વિસ્સજ્જેત્વા ભોગે આભુજિત્વા નિપન્નો ઉપોસથવાસં વસતિ ચાતુદ્દસિયં પઞ્ચદસિયઞ્ચ, પાટિપદે નાગભવનં ગચ્છતિ. તસ્સેવં ઉપોસથં કરોન્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો.

અથ બોધિસત્તો સુમનાય નામ અત્તનો અગ્ગમહેસિયા ‘‘દેવ, ત્વં મનુસ્સલોકં ગન્ત્વા ઉપોસથં ઉપવસસિ, સો ચ સાસઙ્કો સપ્પટિભયો’’તિ વુત્તો મઙ્ગલપોક્ખરણિતીરે ઠત્વા ‘‘સચે મં, ભદ્દે, કોચિ પહરિત્વા કિલમેસ્સતિ, ઇમિસ્સા પોક્ખરણિયા ઉદકં આવિલં ભવિસ્સતિ. સચે સુપણ્ણો ગણ્હિસ્સતિ, ઉદકં પક્કુથિસ્સતિ. સચે અહિતુણ્ડિકો ગણ્હિસ્સતિ, ઉદકં લોહિતવણ્ણં ભવિસ્સતી’’તિ તીણિ નિમિત્તાનિ તસ્સા આચિક્ખિત્વા ચાતુદ્દસીઉપોસથં અધિટ્ઠાય નાગભવના નિક્ખમિત્વા તત્થ ગન્ત્વા વમ્મિકમત્થકે નિપજ્જિ સરીરસોભાય વમ્મિકં સોભયમાનો. સરીરઞ્હિસ્સ રજતદામં વિય સેતં અહોસિ, મત્થકો રત્તકમ્બલગેણ્ડુકો વિય, સરીરં નઙ્ગલસીસપ્પમાણં ભૂરિદત્તકાલે (જા. ૨.૨૨.૭૮૪ આદયો) પન ઊરુપ્પમાણં, સઙ્ખપાલકાલે (જા. ૨.૧૭.૧૪૩ આદયો) એકદોણિકનાવપ્પમાણં.

તદા એકો બારાણસિમાણવો તક્કસિલં ગન્ત્વા અલમ્પાયનમન્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા તેન મગ્ગેન અત્તનો ગામં ગચ્છન્તો મહાસત્તં દિસ્વા ‘‘કિં મે તુચ્છહત્થેન ગામં ગન્તું, ઇમં નાગં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનીસુ કીળાપેન્તો ધનં ઉપ્પાદેત્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા દિબ્બોસધાનિ ગહેત્વા દિબ્બમન્તં પરિવત્તેત્વા તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. દિબ્બમન્તં સુતકાલતો પટ્ઠાય મહાસત્તસ્સ કણ્ણેસુ તત્તસલાકાપવેસનકાલો વિય અહોસિ, મત્થકે સિખરેન અભિમન્થિયમાનો વિય. સો ‘‘કો નુ ખો એસો’’તિ ભોગન્તરતો સીસં ઉક્ખિપિત્વા ઓલોકેન્તો અહિતુણ્ડિકં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મમ વિસં ઉગ્ગતેજં, સચાહં કુજ્ઝિત્વા નાસાવાતં વિસ્સજ્જેસ્સામિ, એતસ્સ સરીરં ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરિસ્સતિ, અથ મે સીલં ખણ્ડં ભવિસ્સતિ, ન નં ઓલોકેસ્સામી’’તિ. સો અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા સીસં ભોગન્તરે ઠપેસિ. અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો ઓસધં ખાદિત્વા મન્તં પરિવત્તેત્વા ખેળં મહાસત્તસ્સ સરીરે ઓસિઞ્ચિ. ઓસધાનઞ્ચ મન્તસ્સ ચ આનુભાવેન ખેળેન ફુટ્ઠફુટ્ઠટ્ઠાને ફોટાનં ઉટ્ઠાનકાલો વિય અહોસિ.

અથ સો નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા દીઘસો નિપજ્જાપેત્વા અજપદેન દણ્ડેન ઉપ્પીળેત્વા દુબ્બલં કત્વા સીસં દળ્હં ગહેત્વા નિપ્પીળેસિ. મહાસત્તો મુખં વિવરિ. અથસ્સ મુખે ખેળં ઓસિઞ્ચિત્વા ઓસધમન્તબલેન દન્તે ભિન્દિ. મુખં લોહિતસ્સ પૂરિ. મહાસત્તો અત્તનો સીલભેદભયેન એવરૂપં દુક્ખં અધિવાસેન્તો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકનમત્તમ્પિ નાકાસિ. સોપિ ‘‘નાગરાજાનં દુબ્બલં કરિસ્સામી’’તિ નઙ્ગુટ્ઠતો પટ્ઠાય અટ્ઠીનિ સંચુણ્ણયમાનો વિય સકલસરીરં મદ્દિત્વા પટ્ટકવેઠનં નામ વેઠેસિ, તન્તમજ્જિતં નામ મજ્જિ, નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા દુસ્સપોથનં નામ પોથેસિ. મહાસત્તસ્સ સકલસરીરં લોહિતમક્ખિતં અહોસિ, સો મહાવેદનં અધિવાસેસિ.

અથસ્સ દુબ્બલભાવં ઞત્વા વલ્લીહિ પેળં કરિત્વા તત્થ નં પક્ખિપિત્વા પચ્ચન્તગામં નેત્વા મહાજનસ્સ મજ્ઝે કીળાપેસિ. નીલાદીસુ વણ્ણેસુ વટ્ટચતુરસ્સાદીસુ સણ્ઠાનેસુ અણુંથૂલાદીસુ પમાણેસુ યં યં બ્રાહ્મણો ઇચ્છતિ, મહાસત્તો તં તદેવ કત્વા નચ્ચતિ, ફણસતમ્પિ ફણસહસ્સમ્પિ કરોતિયેવ. મહાજનો પસીદિત્વા બહુધનમદાસિ. એકદિવસમેવ કહાપણસહસ્સઞ્ચેવ સહસ્સગ્ઘનિકે ચ પરિક્ખારે લભિ. બ્રાહ્મણો આદિતોવ ‘‘સહસ્સં લભિત્વા વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. તં પન ધનં લભિત્વા ‘‘પચ્ચન્તગામેયેવ તાવ મે એત્તકં ધનં લદ્ધં, રાજરાજમહામત્તાનં દસ્સિતે કીવ બહું ધનં લભિસ્સામી’’તિ સકટઞ્ચ સુખયાનકઞ્ચ ગહેત્વા સકટે પરિક્ખારે ઠપેત્વા સુખયાનકે નિસિન્નો ‘‘મહન્તેન પરિવારેન મહાસત્તં ગામનિગમરાજધાનીસુ કીળાપેન્તો બારાણસિયં ઉગ્ગસેનરઞ્ઞો સન્તિકે કીળાપેત્વા વિસ્સજ્જેસ્સામી’’તિ અગમાસિ. સો મણ્ડૂકે મારેત્વા નાગરઞ્ઞો દેતિ. નાગરાજા ‘‘પુનપ્પુનં મં નિસ્સાય મારેસ્સતી’’તિ ન ખાદતિ. અથસ્સ મધુલાજે અદાસિ. તેપિ ‘‘સચાહં ગોચરં ગણ્હિસ્સામિ, અન્તોપેળાયમેવ મરણં ભવિસ્સતી’’તિ ન ખાદતિ.

૨૧. બ્રાહ્મણો માસમત્તેન બારાણસિં પત્વા દ્વારગામકે તં કીળાપેન્તો બહુધનં લભિ. રાજાપિ નં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ કીળાપેહી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, દેવ, સ્વે પન્નરસે તુમ્હાકં કીળાપેસ્સામી’’તિ આહ. રાજા ‘‘સ્વે નાગરાજા રાજઙ્ગણે નચ્ચિસ્સતિ, મહાજનો સન્નિપતિત્વા પસ્સતૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા પુનદિવસે રાજઙ્ગણં અલઙ્કારાપેત્વા બ્રાહ્મણં પક્કોસાપેસિ. સો રતનપેળાય મહાસત્તં નેત્વા વિચિત્તત્થરે પેળં ઠપેત્વા નિસીદિ. રાજાપિ પાસાદા ઓરુય્હ મહાજનપરિવુતો રાજાસને નિસીદિ. બ્રાહ્મણો મહાસત્તં નીહરિત્વા નચ્ચાપેસિ. મહાસત્તો તેન ચિન્તિતચિન્તિતાકારં દસ્સેસિ. મહાજનો સકભાવેન સન્ધારેતું ન સક્કોતિ. ચેલુક્ખેપસહસ્સાનિ પવત્તન્તિ. બોધિસત્તસ્સ ઉપરિ રતનવસ્સં વસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘તદાપિ મં ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ તદાપીતિ યદાહં ચમ્પેય્યકો નાગરાજા હોમિ, તદાપિ. ધમ્મચારિન્તિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મં એવ ચરતિ, ન અણુમત્તમ્પિ અધમ્મન્તિ ધમ્મચારી. ઉપવુટ્ઠઉપોસથન્તિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ અરિયુપોસથસીલસ્સ રક્ખણવસેન ઉપવસિતઉપોસથં. રાજદ્વારમ્હિ કીળતીતિ બારાણસિયં ઉગ્ગસેનરઞ્ઞો ગેહદ્વારે કીળાપેતિ.

૨૨. યં યં સો વણ્ણં ચિન્તયીતિ સો અહિતુણ્ડિકબ્રાહ્મણો ‘‘યં યં નીલાદિવણ્ણં હોતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તેન વુત્તં ‘‘નીલં વ પીતલોહિત’’ન્તિ. તત્થ નીલં વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તો, તેન વાસદ્દેન વુત્તાવસિટ્ઠં ઓદાતાદિવણ્ણવિસેસઞ્ચેવ વટ્ટાદિસણ્ઠાનવિસેસઞ્ચ અણુંથૂલાદિપમાણવિસેસઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ ચિત્તાનુવત્તન્તોતિ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ ચિત્તં અનુવત્તન્તો. ચિન્તિતસન્નિભોતિ તેન ચિન્તિતચિન્તિતાકારેન પેક્ખજનસ્સ ઉપટ્ઠહામીતિ દસ્સેતિ.

૨૩. ન કેવલઞ્ચ તેન ચિન્તિતાકારદસ્સનં એવ મય્હં આનુભાવો. અપિ ચ થલં કરેય્યમુદકં, ઉદકમ્પિ થલં કરેતિ થલં મહાપથવિં ગહેત્વા ઉદકં, ઉદકમ્પિ ગહેત્વા પથવિં કાતું સક્કુણેય્યં એવં મહાનુભાવો ચ. યદિહં તસ્સ કુપ્પેય્યન્તિ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ અહં યદિ કુજ્ઝેય્યં. ખણેન છારિકં કરેતિ કોધુપ્પાદક્ખણે એવ ભસ્મં કરેય્યં.

૨૪. એવં ભગવા તદા અત્તનો ઉપ્પજ્જનકાનત્થપટિબાહને સમત્થતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેન અધિપ્પાયેન તં પટિબાહનં ન કતં, તં દસ્સેતું ‘‘યદિ ચિત્તવસી હેસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ.

તસ્સત્થો – ‘‘અયં અહિતુણ્ડિકો મં અતિવિય બાધતિ, ન મે આનુભાવં જાનાતિ, હન્દસ્સ મે આનુભાવં દસ્સેસ્સામી’’તિ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તેનાપિ યદિ ચિત્તવસી અભવિસ્સં, અથ સો ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરિસ્સતિ. અહં યથાસમાદિન્નતો પરિહાયિસ્સામિ સીલતો. તથા ચ સતિ સીલેન પરિહીનસ્સ ખણ્ડિતસીલસ્સ ય્વાયં મયા દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલતો પટ્ઠાય અભિપત્થિતો, ઉત્તમત્થો બુદ્ધભાવો સો ન સિજ્ઝતિ.

૨૫. કામં ભિજ્જતુયં કાયોતિ અયં ચાતુમહાભૂતિકો ઓદનકુમ્માસૂપચયો અનિચ્ચુચ્છાદનપરિમદ્દનભેદનવિદ્ધંસનધમ્મો કાયો કિઞ્ચાપિ ભિજ્જતુ વિનસ્સતુ, ઇધેવ ઇમસ્મિં એવ ઠાને મહાવાતે ખિત્તભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરીયતુ, નેવ સીલં પભિન્દેય્યં, વિકિરન્તે ભુસં વિયાતિ સીલં પન ઉત્તમત્થસિદ્ધિયા હેતુભૂતં ઇમસ્મિં કળેવરે ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરન્તેપિ નેવ ભિન્દેય્યં, કાયજીવિતેસુ નિરપેક્ખો હુત્વા સીલપારમિંયેવ પૂરેમીતિ ચિન્તેત્વા તં તાદિસં દુક્ખં તદા અધિવાસેસિન્તિ દસ્સેતિ.

અથ મહાસત્તસ્સ પન અહિતુણ્ડિકહત્થગતસ્સ માસો પરિપૂરિ, એત્તકં કાલં નિરાહારોવ અહોસિ. સુમના ‘‘અતિચિરાયતિ મે સામિકો, કો નુ ખો પવત્તી’’તિ પોક્ખરણિં ઓલોકેન્તી લોહિતવણ્ણં ઉદકં દિસ્વા ‘‘અહિતુણ્ડિકેન ગહિતો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા નાગભવના નિક્ખમિત્વા વમ્મિકસન્તિકં ગન્ત્વા મહાસત્તસ્સ ગહિતટ્ઠાનં કિલમિતટ્ઠાનઞ્ચ દિસ્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા પુચ્છિત્વા તં પવત્તિં સુત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા રાજદ્વારે આકાસે રોદમાના અટ્ઠાસિ. મહાસત્તો નચ્ચન્તોવ આકાસં ઉલ્લોકેન્તો તં દિસ્વા લજ્જિતો પેળં પવિસિત્વા નિપજ્જિ.

રાજા તસ્સ પેળં પવિટ્ઠકાલે ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો તં આકાસે ઠિતં દિસ્વા ‘‘કા નુ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા તસ્સા નાગકઞ્ઞાભાવં સુત્વા ‘‘નિસ્સંસયં ખો નાગરાજા ઇમં દિસ્વા લજ્જિતો પેળં પવિટ્ઠો, અયઞ્ચ યથાદસ્સિતો ઇદ્ધાનુભાવો નાગરાજસ્સેવ, ન અહિતુણ્ડિકસ્સા’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ‘‘એવં મહાનુભાવો અયં નાગરાજા, કથં નામ ઇમસ્સ હત્થં ગતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયં ધમ્મચારી સીલવા નાગરાજા, ચાતુદ્દસીપન્નરસીસુ ઉપોસથં ઉપવસન્તો અત્તનો સરીરં દાનમુખે નિય્યાતેત્વા મહામગ્ગસમીપે વમ્મિકમત્થકે નિપજ્જતિ, તત્થાયમેતેન ગહિતો, ઇમસ્સ દેવચ્છરાપટિભાગા અનેકસહસ્સા ઇત્થિયો, દેવલોકસમ્પત્તિસદિસા નાગભવનસમ્પત્તિ, અયં મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો સકલપથવિં પરિવત્તેતું સમત્થો, કેવલં ‘સીલં મે ભિજ્જિસ્સતી’તિ એવરૂપં વિપ્પકારં દુક્ખઞ્ચ અનુભોતી’’તિ ચ સુત્વા સંવેગપ્પત્તો તાવદેવ તસ્સ અહિતુણ્ડિકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ બહું ધનં મહન્તઞ્ચ યસં ઇસ્સરિયઞ્ચ દત્વા – ‘‘હન્દ, ભો, ઇમં નાગરાજાનં વિસ્સજ્જેહી’’તિ વિસ્સજ્જાપેસિ.

મહાસત્તો નાગવણ્ણં અન્તરધાપેત્વા માણવકવણ્ણેન દેવકુમારો વિય અટ્ઠાસિ. સુમનાપિ આકાસતો ઓતરિત્વા તસ્સ સન્તિકે અટ્ઠાસિ. નાગરાજા રઞ્ઞો અઞ્જલિં કત્વા ‘‘એહિ, મહારાજ, મય્હં નિવેસનં પસ્સિતું આગચ્છાહી’’તિ યાચિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘મુત્તો ચમ્પેય્યકો નાગો, રાજાનં એતદબ્રવિ;

‘નમો તે કાસિરાજત્થુ, નમો તે કાસિવડ્ઢન;

અઞ્જલિં તે પગ્ગણ્હામિ, પસ્સેય્યં મે નિવેસન’’ન્તિ.

અથ રાજા તસ્સ નાગભવનગમનં અનુજાનિ. મહાસત્તો તં સપરિસં ગહેત્વા નાગભવનં નેત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા કતિપાહં તત્થ વસાપેત્વા ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘સબ્બા રાજપરિસા યાવદિચ્છકં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિકં ધનં ગણ્હતૂ’’તિ. રઞ્ઞો ચ અનેકેહિ સકટસતેહિ ધનં પેસેસિ. ‘‘મહારાજ, રઞ્ઞા નામ દાનં દાતબ્બં, સીલં રક્ખિતબ્બં, ધમ્મિકા રક્ખાવરણગુત્તિ સબ્બત્થ સંવિદહિતબ્બા’’તિ દસહિ રાજધમ્મકથાહિ ઓવદિત્વા વિસ્સજ્જેસિ. રાજા મહન્તેન યસેન નાગભવના નિક્ખમિત્વા બારાણસિમેવ ગતો. તતો પટ્ઠાય કિર જમ્બુદીપતલે હિરઞ્ઞસુવણ્ણં જાતં. મહાસત્તો સીલાનિ રક્ખિત્વા અન્વદ્ધમાસં ઉપોસથકમ્મં કત્વા સપરિસો સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

તદા અહિતુણ્ડિકો દેવદત્તો અહોસિ, સુમના રાહુલમાતા, ઉગ્ગસેનો સારિપુત્તત્થેરો, ચમ્પેય્યકો નાગરાજા લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ યથારહં સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. ઇધ બોધિસત્તસ્સ અચ્છરિયાનુભાવા હેટ્ઠા વુત્તનયા એવાતિ.

ચમ્પેય્યનાગચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.