૧૦. સઙ્ખપાલચરિયાવણ્ણના

૮૫. દસમે સઙ્ખપાલોતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો – દેવભોગસમ્પત્તિસદિસાય મહતિયા નાગિદ્ધિયા સમન્નાગતત્તા મહિદ્ધિકો. હેટ્ઠા દ્વે, ઉપરિ દ્વેતિ ચતસ્સો દાઠા આવુધા એતસ્સાતિ દાઠાવુધો. ઉગ્ગતેજવિસતાય ઘોરવિસો. નાગયોનિસિદ્ધાહિ દ્વીહિ જિવ્હાહિ સમન્નાગતોતિ દ્વિજિવ્હો. મહાનુભાવાનમ્પિ ઉરેન ગમનતો ‘‘ઉરગા’’તિ લદ્ધનામાનં નાગાનં અધિપતિભાવતો ઉરગાધિભૂ.

૮૬. દ્વિન્નં મગ્ગાનં વિનિવિજ્ઝિત્વા સન્ધિભાવેન ગતટ્ઠાનસઙ્ખાતે ચતુપ્પથે. અપરાપરં મહાજનસઞ્ચરણટ્ઠાનભૂતે મહામગ્ગે. તતો એવ મહાજનસમાકિણ્ણભાવેન નાનાજનસમાકુલે. ઇદાનિ વક્ખમાનાનં ચતુન્નં અઙ્ગાનં વસેન ચતુરો અઙ્ગે. અધિટ્ઠાય અધિટ્ઠહિત્વા, ચિત્તે ઠપેત્વા. યદાહં સઙ્ખપાલો નામ યથાવુત્તરૂપો નાગરાજા હોમિ, તદા હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારે ઠાને વાસં ઉપોસથવાસવસેન નિવાસં અકપ્પયિં કપ્પેસિં.

મહાસત્તો હિ દાનસીલાદિપુઞ્ઞપસુતો હુત્વા બોધિપરિયેસનવસેન અપરાપરં દેવમનુસ્સગતીસુ સંસરન્તો કદાચિ દેવભોગસદિસસમ્પત્તિકે નાગભવને નિબ્બત્તિત્વા સઙ્ખપાલો નામ નાગરાજા અહોસિ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. સો ગચ્છન્તે કાલે તાય સમ્પત્તિયા વિપ્પટિસારી હુત્વા મનુસ્સયોનિં પત્થેન્તો ઉપોસથવાસં વસિ. અથસ્સ નાગભવને વસન્તસ્સ ઉપોસથવાસો ન સમ્પજ્જતિ, સીલં સંકિલિસ્સતિ, તેન સો નાગભવના નિક્ખમિત્વા કણ્હવણ્ણાય નદિયા અવિદૂરે મહામગ્ગસ્સ ચ એકપદિકમગ્ગસ્સ ચ અન્તરે એકં વમ્મિકં પરિક્ખિપિત્વા ઉપોસથં અધિટ્ઠાય ચાતુદ્દસપન્નરસેસુ સમાદિન્નસીલો ‘‘મમ ચમ્માદીનિ અત્થિકા ગણ્હન્તૂ’’તિ અત્તાનં દાનમુખે વિસ્સજ્જેત્વા નિપજ્જતિ, પાટિપદે નાગભવનં ગચ્છતિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનાપરં યદા હોમિ, સઙ્ખપાલો’’તિઆદિ. તસ્સત્થો વુત્તો એવ.

૮૭. યં પનેત્થ છવિયા ચમ્મેનાતિઆદિકં ‘‘ચતુરો અઙ્ગે અધિટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં ચતુરઙ્ગાધિટ્ઠાનદસ્સનં. છવિચમ્માનિ હિ ઇધ એકમઙ્ગં. એવં ઉપોસથવાસં વસન્તસ્સ મહાસત્તસ્સ દીઘો અદ્ધા વીતિવત્તો.

અથેકદિવસં તસ્મિં તથા સીલં સમાદિયિત્વા નિપન્ને સોળસ ભોજપુત્તા ‘‘મંસં આહરિસ્સામા’’તિ આવુધહત્થા અરઞ્ઞે ચરન્તા કિઞ્ચિ અલભિત્વા નિક્ખમન્તા તં વમ્મિકમત્થકે નિપન્નં દિસ્વા ‘‘મયં અજ્જ ગોધાપોતકમ્પિ ન લભિમ્હા, ઇમં નાગરાજાનં વધિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મહા ખો પનેસ ગય્હમાનો પલાયેય્યાતિ યથાનિપન્નકંયેવ નં ભોગેસુ સૂલેહિ વિજ્ઝિત્વા દુબ્બલં કત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ સૂલાનિ આદાય ઉપસઙ્કમિંસુ. બોધિસત્તસ્સાપિ સરીરં મહન્તં એકદોણિકનાવપ્પમાણં વટ્ટેત્વા ઠપિતસુમનપુપ્ફદામં વિય જિઞ્જુકફલસદિસેહિ અક્ખીહિ જયસુમનપુપ્ફસદિસેન ચ સીસેન સમન્નાગતં અતિવિય સોભતિ. સો તેસં સોળસન્નં જનાનં પદસદ્દેન ભોગન્તરતો સીસં નીહરિત્વા રત્તક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા તે સૂલહત્થે આગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘અજ્જ મય્હં મનોરથો મત્થકં પાપુણિસ્સતી’’તિ અત્તાનં દાનમુખે નિય્યાતેત્વા ‘‘ઇમે મમ સરીરં સત્તીહિ કોટ્ટેત્વા છિદ્દાવછિદ્દં કરોન્તે ન ઓલોકેસ્સામી’’તિ અત્તનો સીલખણ્ડભયેન દળ્હં અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠહિત્વા સીસં ભોગન્તરે એવ પવેસેત્વા નિપજ્જિ.

અથ નં તે ઉપગન્ત્વા નઙ્ગુટ્ઠે ગહેત્વા આકડ્ઢન્તા ભૂમિયં પાતેત્વા તિખિણસૂલેહિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વિજ્ઝિત્વા સકણ્ટકા કાળવેત્તયટ્ઠિયો પહારમુખેહિ પવેસેત્વા અટ્ઠસુ ઠાનેસુ કાજેહિ આદાય મહામગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. મહાસત્તો સૂલેહિ વિજ્ઝનતો પટ્ઠાય એકટ્ઠાનેપિ અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા તે ન ઓલોકેસિ. તસ્સ અટ્ઠહિ કાજેહિ આદાય નીયમાનસ્સ સીસં ઓલમ્બિત્વા ભૂમિં પહરતિ. અથ નં ‘‘સીસમસ્સ ઓલમ્બતી’’તિ મહામગ્ગે નિપજ્જાપેત્વા સુખુમેન સૂલેન નાસાપુટે વિજ્ઝિત્વા રજ્જુકં પવેસેત્વા સીસં ઉક્ખિપિત્વા કાજકોટિયં લગ્ગેત્વા પુનપિ ઉક્ખિપિત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તેન વુત્તં –

૮૮. ‘‘અદ્દસંસુ ભોજપુત્તા, ખરા લુદ્દા અકારુણા;

ઉપગઞ્છું મમં તત્થ, દણ્ડમુગ્ગરપાણિનો.

૮૯. ‘‘નાસાય વિનિવિજ્ઝિત્વા, નઙ્ગુટ્ઠે પિટ્ઠિકણ્ટકે;

કાજે આરોપયિત્વાન, ભોજપુત્તા હરિંસુ મ’’ન્તિ.

તત્થ ભોજપુત્તાતિ લુદ્દપુત્તા. ખરાતિ કક્ખળા, ફરુસકાયવચીકમ્મન્તા. લુદ્દાતિ દારુણા, ઘોરમાનસા. અકારુણાતિ નિક્કરુણા. દણ્ડમુગ્ગરપાણિનોતિ ચતુરસ્સદણ્ડહત્થા. નાસાય વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ રજ્જુકં પવેસેતું સુખુમેન સૂલેન નાસાપુટે વિજ્ઝિત્વા. નઙ્ગુટ્ઠે પિટ્ઠિકણ્ટકેતિ નઙ્ગુટ્ઠપ્પદેસે તત્થ તત્થ પિટ્ઠિકણ્ટકસમીપે ચ વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ સમ્બન્ધો. કાજે આરોપયિત્વાનાતિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વિનિવિજ્ઝિત્વા બદ્ધેસુ અટ્ઠસુ વેત્તલતામણ્ડલેસુ એકેકસ્મિં ઓવિજ્ઝિતં એકેકં કાજં દ્વે દ્વે ભોજપુત્તા અત્તનો અત્તનો ખન્ધં આરોપેત્વા.

૯૦. સસાગરન્તં પથવિન્તિ સમુદ્દપરિયન્તં મહાપથવિં. સકાનનં સપબ્બતન્તિ સદ્ધિં કાનનેહિ પબ્બતેહિ ચાતિ સકાનનં સપબ્બતઞ્ચ. નાસાવાતેન ઝાપયેતિ સચાહં ઇચ્છમાનો ઇચ્છન્તો કુજ્ઝિત્વા નાસાવાતં વિસ્સજ્જેય્યં, સમુદ્દપરિયન્તં સકાનનં સપબ્બતં ઇમં મહાપથવિં ઝાપેય્યં, સહ નાસાવાતવિસ્સજ્જનેન છારિકં કરેય્યં, એતાદિસો તદા મય્હં આનુભાવો.

૯૧. એવં સન્તેપિ સૂલેહિ વિનિવિજ્ઝન્તે, કોટ્ટયન્તેપિ સત્તિભિ. ભોજપુત્તે ન કુપ્પામીતિ દુબ્બલભાવકરણત્થં વેત્તલતાપવેસનત્થઞ્ચ સારદારૂહિ તચ્છેત્વા કતેહિ તિખિણસૂલેહિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ વિજ્ઝન્તેપિ દુબ્બલભાવકરણત્થં તિખિણાહિ સત્તીહિ તહિં તહિં કોટ્ટયન્તેપિ ભોજપુત્તાનં લુદ્દાનં ન કુપ્પામિ. એસા મે સીલપારમીતિ એવં મહાનુભાવસ્સ તથા અધિટ્ઠહન્તસ્સ યા મે મય્હં સીલખણ્ડભયેન તેસં અકુજ્ઝના, એસા એકન્તેનેવ જીવિતનિરપેક્ખભાવેન પવત્તા મય્હં સીલપારમી, સીલવસેન પરમત્થપારમીતિ અત્થો.

તથા પન બોધિસત્તે તેહિ નીયમાને મિથિલનગરવાસી આળારો નામ કુટુમ્બિકો પઞ્ચસકટસતાનિ આદાય સુખયાનકે નિસીદિત્વા ગચ્છન્તો તે ભોજપુત્તે મહાસત્તં હરન્તે દિસ્વા કારુઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા તે લુદ્દે પુચ્છિ – ‘‘કિસ્સાયં નાગો નીયતિ, નેત્વા ચિમં કિં કરિસ્સથા’’તિ? તે ‘‘ઇમસ્સ નાગસ્સ મંસં સાદુઞ્ચ મુદુઞ્ચ થૂલઞ્ચ પચિત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ આહંસુ. અથ સો તેસં સોળસવાહગોણે પસતં પસતં સુવણ્ણમાસકે સબ્બેસં નિવાસનપારુપનાનિ ભરિયાનમ્પિ તેસં વત્થાભરણાનિ દત્વા ‘‘સમ્મા, અયં મહાનુભાવો નાગરાજા, અત્તનો સીલગુણેન તુમ્હાકં ન દુબ્ભિ, ઇમં કિલમન્તેહિ બહું તુમ્હેહિ અપુઞ્ઞં પસુતં, વિસ્સજ્જેથા’’તિ આહ. તે ‘‘અયં અમ્હાકં મનાપો ભક્ખો, બહૂ ચ નો ઉરગા ભુત્તપુબ્બા, તથાપિ તવ વચનં અમ્હેહિ પૂજેતબ્બં, તસ્મા ઇમં નાગં વિસ્સજ્જેસ્સામા’’તિ વિસ્સજ્જેત્વા મહાસત્તં ભૂમિયં નિપજ્જાપેત્વા અત્તનો કક્ખળતાય તા કણ્ટકાચિતા આવુતા કાળવેત્તલતા કોટિયં ગહેત્વા આકડ્ઢિતું આરભિંસુ.

અથ સો નાગરાજાનં કિલમન્તં દિસ્વા અકિલમેન્તોવ અસિના લતા છિન્દિત્વા દારકાનં કણ્ણવેધતો પટિહરણનિયામેન અદુક્ખાપેન્તો સણિકં નીહરિ. તસ્મિં કાલે તે ભોજપુત્તા યં બન્ધનં તસ્સ નત્થુતો પવેસેત્વા પટિમુક્કં, તં બન્ધનં સણિકં મોચયિંસુ. મહાસત્તો મુહુત્તં પાચીનાભિમુખો ગન્ત્વા અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ આળારં ઓલોકેસિ. લુદ્દા થોકં ગન્ત્વા ‘‘ઉરગો દુબ્બલો, મતકાલે ગહેત્વાવ નં ગમિસ્સામા’’તિ નિલીયિંસુ. આળારો મહાસત્તસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘ગચ્છેવ ખો ત્વં, મહાનાગ, મા તં લુદ્દા પુન ગહેસુ’’ન્તિ વદન્તો થોકં તં નાગં અનુગન્ત્વા નિવત્તિ.

બોધિસત્તો નાગભવનં ગન્ત્વા તત્થ પપઞ્ચં અકત્વા મહન્તેન પરિવારેન નિક્ખમિત્વા આળારં ઉપસઙ્કમિત્વા નાગભવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા તં તત્થ નેત્વા તીહિ કઞ્ઞાસતેહિ સદ્ધિં મહન્તમસ્સ યસં દત્વા દિબ્બેહિ કામેહિ સન્તપ્પેસિ. આળારો નાગભવને એકવસ્સં વસિત્વા દિબ્બે કામે પરિભુઞ્જિત્વા ‘‘ઇચ્છામહં, સમ્મ, પબ્બજિતુ’’ન્તિ નાગરાજસ્સ કથેત્વા પબ્બજિતપરિક્ખારે ગહેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા હિમવન્તપ્પદેસં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા તત્થ ચિરં વસિત્વા અપરભાગે ચારિકં ચરન્તો બારાણસિં પત્વા બારાણસિરઞ્ઞા સમાગતો તેન આચારસમ્પત્તિં નિસ્સાય પસન્નેન ‘‘ત્વં ઉળારભોગા મઞ્ઞે કુલા પબ્બજિતો, કેન નુ ખો કારણેન પબ્બજિતોસી’’તિ પુટ્ઠો અત્તનો પબ્બજ્જાકારણં કથેન્તો લુદ્દાનં હત્થતો બોધિસત્તસ્સ વિસ્સજ્જાપનં આદિં કત્વા સબ્બં પવત્તિં રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા –

‘‘દિટ્ઠા મયા માનુસકાપિ કામા, અસસ્સતા વિપરિણામધમ્મા;

આદીનવં કામગુણેસુ દિસ્વા, સદ્ધાયહં પબ્બજિતોમ્હિ, રાજ.

‘‘દુમપ્ફલાનીવ પતન્તિ માણવા, દહરા ચ વુદ્ધા ચ સરીરભેદા;

એતમ્પિ દિસ્વા પબ્બજિતોમ્હિ રાજ, અપણ્ણકં સામઞ્ઞમેવ સેય્યો’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૯૧-૧૯૨) –

ઇમાહિ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેસિ.

તં સુત્વા રાજા –

‘‘અદ્ધા હવે સેવિતબ્બા સપઞ્ઞા, બહુસ્સુતા યે બહુઠાનચિન્તિનો;

નાગઞ્ચ સુત્વાન તવઞ્ચળાર, કાહામિ પુઞ્ઞાનિ અનપ્પકાની’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૯૩) –

આહ.

અથસ્સ તાપસો –

‘‘અદ્ધા હવે સેવિતબ્બા સપઞ્ઞા, બહુસ્સુતા યે બહુઠાનચિન્તિનો;

નાગઞ્ચ સુત્વાન મમઞ્ચ રાજ, કરોહિ પુઞ્ઞાનિ અનપ્પકાની’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૧૯૪) –

એવં ધમ્મં દેસેત્વા તત્થેવ ચત્તારો વસ્સાનમાસે વસિત્વા પુન હિમવન્તં ગન્ત્વા યાવજીવં ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકૂપગો અહોસિ. બોધિસત્તોપિ યાવજીવં ઉપોસથવાસં વસિત્વા સગ્ગપુરં પૂરેસિ. સોપિ રાજા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા યથાકમ્મં ગતો.

તદા આળારો સારિપુત્તત્થેરો અહોસિ, બારાણસિરાજા આનન્દત્થેરો, સઙ્ખપાલનાગરાજા લોકનાથો.

તસ્સ સરીરપરિચ્ચાગો દાનપારમી, તથારૂપેનપિ વિસતેજેન સમન્નાગતસ્સ તથારૂપાયપિ પીળાય સતિ સીલસ્સ અભિન્નતા સીલપારમી, દેવભોગસમ્પત્તિસદિસં ભોગં પહાય નાગભવનતો નિક્ખમિત્વા સમણધમ્મકરણં નેક્ખમ્મપારમી, ‘‘દાનાદિઅત્થં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કાતું વટ્ટતી’’તિ સંવિદહનં પઞ્ઞાપારમી, કામવિતક્કવિનોદનં અધિવાસનવીરિયઞ્ચ વીરિયપારમી, અધિવાસનખન્તિ ખન્તિપારમી, સચ્ચસમાદાનં સચ્ચપારમી, અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનપારમી, ભોજપુત્તે ઉપાદાય સબ્બસત્તેસુ મેત્તાનુદ્દયભાવો મેત્તાપારમી, વેદનાય સત્તસઙ્ખારકતવિપ્પકારેસુ ચ મજ્ઝત્તભાવો ઉપેક્ખાપારમીતિ એવં દસ પારમિયો લબ્ભન્તિ. સીલપારમી પન અતિસયવતીતિ કત્વા સા એવ દેસનં આરુળ્હા. તથા ઇધ બોધિસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા ‘‘યોજનસતિકે નાગભવનટ્ઠાને’’તિઆદિના ભૂરિદત્તચરિયાયં (ચરિયા. ૨.૧૧ આદયો) વુત્તનયેનેવ યથારહં વિભાવેતબ્બાતિ.

સઙ્ખપાલચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એતેતિ યે હત્થિનાગચરિયાદયો ઇમસ્મિં વગ્ગે નિદ્દિટ્ઠા અનન્તરગાથાય ચ ‘‘હત્થિનાગો ભૂરિદત્તો’’તિઆદિના ઉદ્દાનવસેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતા નવ ચરિયા, તે સબ્બે વિસેસતો સીલપારમિપૂરણવસેન પવત્તિયા સીલં બલં એતેસન્તિ સીલબલા. સીલસ્સ પરમત્થપારમિભૂતસ્સ પરિક્ખરણતો સન્તાનસ્સ ચ પરિભાવનાવસેન અભિસઙ્ખરણતો પરિક્ખારા. ઉક્કંસગતાય સીલપરમત્થપારમિયા અસમ્પુણ્ણત્તા પદેસો એતેસં અત્થિ, ન નિપ્પદેસોતિ પદેસિકા સપ્પદેસા. કસ્માતિ ચે? આહ ‘‘જીવિતં પરિરક્ખિત્વા, સીલાનિ અનુરક્ખિસ’’ન્તિ, યસ્મા એતેસુ હત્થિનાગચરિયાદીસુ (ચરિયા. ૨.૧ આદયો) અહં અત્તનો જીવિતં એકદેસેન પરિરક્ખિત્વાવ સીલાનિ અનુરક્ખિં, જીવિતં ન સબ્બથા પરિચ્ચજિં, એકન્તેનેવ પન સઙ્ખપાલસ્સ મે સતો સબ્બકાલમ્પિ જીવિતં યસ્સ કસ્સચિ નિય્યત્તં, સઙ્ખપાલનાગરાજસ્સ પન મે મહાનુભાવસ્સ ઉગ્ગવિસતેજસ્સ સતો સમાનસ્સ સબ્બકાલમ્પિ તેહિ લુદ્દેહિ સમાગમે તતો પુબ્બેપિ પચ્છાપિ સતો એવં પુગ્ગલવિભાગં અકત્વા યસ્સ કસ્સચિ સીલાનુરક્ખણત્થમેવ જીવિતં એકંસેનેવ નિય્યત્તં નીયાતિતં દાનમુખે નિસ્સટ્ઠં, તસ્મા સા સીલપારમીતિ યસ્મા ચેતદેવં, તસ્મા તેન કારણેન સા પરમત્થપારમિભાવં પત્તા મય્હં સીલપારમીતિ દસ્સેતીતિ.

પરમત્થદીપનિયા ચરિયાપિટકસંવણ્ણનાય

દસવિધચરિયાસઙ્ગહસ્સ વિસેસતો

સીલપારમિવિભાવનસ્સ

દુતિયવગ્ગસ્સ અત્થવણ્ણના નિટ્ઠિતા.