૮. સિવિરાજચરિયાવણ્ણના

૫૧. અટ્ઠમે અરિટ્ઠસવ્હયે નગરેતિ અરિટ્ઠપુરનામકે નગરે. સિવિ નામાસિ ખત્તિયોતિ સિવીતિ ગોત્તતો એવંનામકો રાજા અહોસિ.

અતીતે કિર સિવિરટ્ઠે અરિટ્ઠપુરનગરે સિવિરાજે રજ્જં કારેન્તે મહાસત્તો તસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. ‘‘સિવિકુમારો’’તિસ્સ નામમકંસુ. સો વયપ્પત્તો તક્કસિલં ગન્ત્વા ઉગ્ગહિતસિપ્પો આગન્ત્વા પિતુ સિપ્પં દસ્સેત્વા ઉપરજ્જં લભિત્વા અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રાજા હુત્વા અગતિગમનં પહાય દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા રજ્જં કારેન્તો નગરસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ નગરમજ્ઝે નિવેસનદ્વારેતિ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છસતસહસ્સપરિચ્ચાગેન મહાદાનં પવત્તેસિ. અટ્ઠમીચાતુદ્દસીપન્નરસીસુ સયં દાનસાલં ગન્ત્વા દાનગ્ગં ઓલોકેતિ.

સો એકદા પુણ્ણમદિવસે પાતોવ સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અત્તના દિન્નદાનં આવજ્જેન્તો બાહિરવત્થું અત્તના અદિન્નં નામ અદિસ્વા ‘‘ન મે બાહિરકદાનં તથા ચિત્તં તોસેતિ, યથા અજ્ઝત્તિકદાનં, અહો વત મમ દાનસાલં ગતકાલે કોચિ યાચકો બાહિરવત્થું અયાચિત્વા અજ્ઝત્તિકમેવ યાચેય્ય, સચે હિ મે કોચિ સરીરે મંસં વા લોહિતં વા સીસં વા હદયમંસં વા અક્ખીનિ વા ઉપડ્ઢસરીરં વા સકલમેવ વા અત્તભાવં દાસભાવેન યાચેય્ય, તંતદેવસ્સ અધિપ્પાયં પૂરેન્તો દાતું સક્કોમી’’તિ ચિન્તેસિ. પાળિયં પન અક્ખીનં એવ વસેન આગતા. તેન વુત્તં –

‘‘નિસજ્જ પાસાદવરે, એવં ચિન્તેસહં તદા’’.

૫૨. ‘‘યંકિઞ્ચિ માનુસં દાનં, અદિન્નં મે ન વિજ્જતિ;

યોપિ યાચેય્ય મં ચક્ખું, દદેય્યં અવિકમ્પિતો’’તિ.

તત્થ માનુસં દાનન્તિ પકતિમનુસ્સેહિ દાતબ્બદાનં અન્નપાનાદિ. એવં પન મહાસત્તસ્સ ઉળારે દાનજ્ઝાસયે ઉપ્પન્ને સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો તસ્સ કારણં આવજ્જેન્તો બોધિસત્તસ્સ અજ્ઝાસયં દિસ્વા ‘‘સિવિરાજા અજ્જ સમ્પત્તયાચકા ચક્ખૂનિ ચે યાચન્તિ, ચક્ખૂનિ ઉપ્પાટેત્વા નેસં દસ્સામીતિ ચિન્તેસી’’તિ સક્કો દેવપરિસાય વત્વા ‘‘સો સક્ખિસ્સતિ નુ ખો તં દાતું, ઉદાહુ નોતિ વીમંસિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ બોધિસત્તે સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ પટિમણ્ડિતે અલઙ્કતહત્થિક્ખન્ધવરગતે દાનગ્ગં ગચ્છન્તે જરાજિણ્ણો અન્ધબ્રાહ્મણો વિય હુત્વા તસ્સ ચક્ખુપથે એકસ્મિં ઉન્નતપ્પદેસે ઉભો હત્થે પસારેત્વા રાજાનં જયાપેત્વા ઠિતો બોધિસત્તેન તદભિમુખં વારણં પેસેત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, કિં ઇચ્છસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘તવ દાનજ્ઝાસયં નિસ્સાય સમુગ્ગતેન કિત્તિઘોસેન સકલલોકસન્નિવાસો નિરન્તરં ફુટો, અહઞ્ચ અન્ધો, તસ્મા તં યાચામી’’તિ ઉપચારવસેન એકં ચક્ખું યાચિ. તેન વુત્તં –

૫૩. ‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, સક્કો દેવાનમિસ્સરો;

નિસિન્નો દેવપરિસાય, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૫૪. ‘‘નિસજ્જ પાસાદવરે, સિવિરાજા મહિદ્ધિકો;

ચિન્તેન્તો વિવિધં દાનં, અદેય્યં સો ન પસ્સતિ.

૫૫. ‘‘તથં નુ વિતથં નેતં, હન્દ વીમંસયામિ તં;

મુહુત્તં આગમેય્યાથ, યાવ જાનામિ તં મનં.

૫૬. ‘‘પવેધમાનો પલિતસિરો, વલિગત્તો જરાતુરો;

અન્ધવણ્ણોવ હુત્વાન, રાજાનં ઉપસઙ્કમિ.

૫૭. ‘‘સો તદા પગ્ગહેત્વાન, વામં દક્ખિણબાહુ ચ;

સિરસ્મિં અઞ્જલિં કત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિ.

૫૮. ‘‘‘યાચામિ તં મહારાજ, ધમ્મિક રટ્ઠવડ્ઢન;

તવ દાનરતા કિત્તિ, ઉગ્ગતા દેવમાનુસે.

૫૯. ‘‘‘ઉભોપિ નેત્તા નયના, અન્ધા ઉપહતા મમ;

એકં મે નયનં દેહિ, ત્વમ્પિ એકેન યાપયા’’’તિ.

તત્થ ચિન્તેન્તો વિવિધં દાનન્તિ અત્તના દિન્નં વિવિધં દાનં ચિન્તેન્તો, આવજ્જેન્તો દાનં વા અત્તના દિન્નં વિવિધં બાહિરં દેય્યધમ્મં ચિન્તેન્તો. અદેય્યં સો ન પસ્સતીતિ બાહિરં વિય અજ્ઝત્તિકવત્થુમ્પિ અદેય્યં દાતું અસક્કુણેય્યં ન પસ્સતિ, ‘‘ચક્ખૂનિપિ ઉપ્પાટેત્વા દસ્સામી’’તિ ચિન્તેસીતિ અધિપ્પાયો. તથં નુ વિતથં નેતન્તિ એતં અજ્ઝત્તિકવત્થુનોપિ અદેય્યસ્સ અદસ્સનં દેય્યભાવેનેવ દસ્સનં ચિન્તનં સચ્ચં નુ ખો, ઉદાહુ, અસચ્ચન્તિ અત્થો. સો તદા પગ્ગહેત્વાન, વામં દક્ખિણબાહુ ચાતિ વામબાહું દક્ખિણબાહુઞ્ચ તદા પગ્ગહેત્વા, ઉભો બાહૂ ઉક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. રટ્ઠવડ્ઢનાતિ રટ્ઠવડ્ઢીકર. ત્વમ્પિ એકેન યાપયાતિ એકેન ચક્ખુના સમવિસમં પસ્સન્તો સકં અત્તભાવં ત્વં યાપેહિ, અહમ્પિ ભવતો લદ્ધેન એકેન યાપેમીતિ દસ્સેતિ.

તં સુત્વા મહાસત્તો તુટ્ઠમાનસો ‘‘ઇદાનેવાહં પાસાદે નિસિન્નો એવં ચિન્તેત્વા આગતો, અયઞ્ચ મે ચિત્તં ઞત્વા વિય ચક્ખું યાચતિ, અહો વત મે લાભા, અજ્જ મે મનોરથો મત્થકં પાપુણિસ્સતિ, અદિન્નપુબ્બં વત દાનં દસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો અહોસિ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ –

૬૦. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, હટ્ઠો સંવિગ્ગમાનસો;

કતઞ્જલી વેદજાતો, ઇદં વચનમબ્રવિં.

૬૧. ‘‘‘ઇદાનાહં ચિન્તયિત્વાન, પાસાદતો ઇધાગતો;

ત્વં મમ ચિત્તમઞ્ઞાય, નેત્તં યાચિતુમાગતો.

૬૨. ‘‘‘અહો મે માનસં સિદ્ધં, સઙ્કપ્પો પરિપૂરિતો;

અદિન્નપુબ્બં દાનવરં, અજ્જ દસ્સામિ યાચકે’’’તિ.

તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ બ્રાહ્મણરૂપધરસ્સ સક્કસ્સ. હટ્ઠોતિ તુટ્ઠો. સંવિગ્ગમાનસોતિ મમ ચિત્તં જાનિત્વા વિય ઇમિના બ્રાહ્મણેન ચક્ખુ યાચિતં, એત્તકં કાલં એવં અચિન્તેત્વા પમજ્જિતો વતમ્હીતિ સંવિગ્ગચિત્તો. વેદજાતોતિ જાતપીતિપામોજ્જો. અબ્રવિન્તિ અભાસિં. માનસન્તિ મનસિ ભવં માનસં, દાનજ્ઝાસયો, ‘‘ચક્ખું દસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નદાનજ્ઝાસયોતિ અત્થો. સઙ્કપ્પોતિ મનોરથો. પરિપૂરિતોતિ પરિપુણ્ણો.

અથ બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો મમ ચિત્તાચારં ઞત્વા વિય દુચ્ચજમ્પિ ચક્ખું મં યાચતિ, સિયા નુ ખો કાયચિ દેવતાય અનુસિટ્ઠો ભવિસ્સતિ, પુચ્છિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તં બ્રાહ્મણં પુચ્છિ. તેનાહ ભગવા જાતકદેસનાયં –

‘‘કેનાનુસિટ્ઠો ઇધમાગતોસિ, વનિબ્બક ચક્ખુપથાનિ યાચિતું;

સુદુચ્ચજં યાચસિ ઉત્તમઙ્ગં, યમાહુ નેત્તં પુરિસેન દુચ્ચજ’’ન્તિ.(જા. ૧.૧૫.૫૩);

તં સુત્વા બ્રાહ્મણરૂપધરો સક્કો આહ –

‘‘યમાહુ દેવેસુ સુજમ્પતીતિ, મઘવાતિ નં આહુ મનુસ્સલોકે;

તેનાનુસિટ્ઠો ઇધમાગતોસ્મિ, વનિબ્બકો ચક્ખુપથાનિ યાચિતું.

‘‘વનિબ્બતો મય્હં વનિં અનુત્તરં, દદાહિ તે ચક્ખુપથાનિ યાચિતો;

દદાહિ મે ચક્ખુપથં અનુત્તરં, યમાહુ નેત્તં પુરિસેન દુચ્ચજ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૫૪-૫૫);

મહાસત્તો આહ –

‘‘યેન અત્થેન આગચ્છિ, યમત્થમભિપત્થયં;

તે તે ઇજ્ઝન્તુ સઙ્કપ્પા, લભ ચક્ખૂનિ બ્રાહ્મણ.

‘‘એકં તે યાચમાનસ્સ, ઉભયાનિ દદામહં;

સ ચક્ખુમા ગચ્છ જનસ્સ પેક્ખતો,

યદિચ્છસે ત્વં તદ તે સમિજ્ઝતૂ’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૫૬-૫૭);

તત્થ વનિબ્બકાતિ તં આલપતિ. ચક્ખુપથાનીતિ દસ્સનસ્સ પથભાવતો ચક્ખૂનમેવેતં નામં. યમાહૂતિ યં લોકે ‘‘દુચ્ચજ’’ન્તિ કથેન્તિ. વનિબ્બતોતિ યાચન્તસ્સ. વનિન્તિ યાચનં. તે તેતિ તે તવ તસ્સ અન્ધસ્સ સઙ્કપ્પા. સ ચક્ખુમાતિ સો ત્વં મમ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા હુત્વા. તદ તે સમિજ્ઝતૂતિ યં ત્વં મમ સન્તિકા ઇચ્છસિ, તં તે સમિજ્ઝતૂતિ.

રાજા એત્તકં કથેત્વા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો સક્કેન અનુસિટ્ઠો ઇધાગતોસ્મીતિ ભણતિ, નૂન ઇમસ્સ ઇમિના ઉપાયેન ચક્ખુ સમ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇધેવ મયા ચક્ખૂનિ ઉપ્પાટેત્વા દાતું અસારુપ્પ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા બ્રાહ્મણં આદાય અન્તેપુરં ગન્ત્વા રાજાસને નિસીદિત્વા સિવકં નામ વેજ્જં પક્કોસાપેસિ. અથ ‘‘અમ્હાકં કિર રાજા અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ દાતુકામો’’તિ સકલનગરે એકકોલાહલં અહોસિ. અથ નં રઞ્ઞો ઞાતિસેનાપતિઆદયો રાજવલ્લભા અમચ્ચા પારિસજ્જા નાગરા ઓરોધા ચ સબ્બે સન્નિપતિત્વા નાનાઉપાયેહિ નિવારેસું. રાજાપિ ને અનુવારેસિ તેનાહ –

‘‘મા નો દેવ અદા ચક્ખું, મા નો સબ્બે પરાકરિ;

ધનં દેહિ મહારાજ, મુત્તા વેળુરિયા બહૂ.

‘‘યુત્તે દેવ રથે દેહિ, આજાનીયે ચલઙ્કતે;

નાગે દેહિ મહારાજ, હેમકપ્પનવાસસે.

‘‘યથા તં સિવયો સબ્બે, સયોગ્ગા સરથા સદા;

સમન્તા પરિકિરેય્યું, એવં દેહિ રથેસભા’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૫૮-૬૦);

અથ રાજા તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

‘‘યો વે દસ્સન્તિ વત્વાન, અદાને કુરુતે મનો;

ભૂમ્યં સો પતિતં પાસં, ગીવાયં પટિમુઞ્ચતિ.

‘‘યો વે દસ્સન્તિ વત્વાન, અદાને કુરુતે મનો;

પાપા પાપતરો હોતિ, સમ્પત્તો યમસાધનં.

‘‘યઞ્હિ યાચે તઞ્હિ દદે, યં ન યાચે ન તં દદે;

સ્વાહં તમેવ દસ્સામિ, યં મં યાચતિ બ્રાહ્મણો’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૬૧-૬૩);

તત્થ મા નો, દેવાતિ નોતિ નિપાતમત્તં. દેવ, મા ચક્ખું અદાસિ. મા નો સબ્બે પરાકરીતિ અમ્હે સબ્બે મા પરિચ્ચજિ. અક્ખીસુ હિ દિન્નેસુ ત્વં રજ્જં ન કરિસ્સસિ, એવં તયા મયં પરિચ્ચત્તા નામ ભવિસ્સામાતિ અધિપ્પાયેન એવમાહંસુ. પરિકિરેય્યુન્તિ પરિવારેય્યું. એવં દેહીતિ યથા તં અવિકલચક્ખું સિવયો ચિરં પરિવારેય્યું, એવં દેહિ ધનમેવસ્સ દેહિ, મા અક્ખીનિ, અક્ખીસુ હિ દિન્નેસુ ન તં સિવયો પરિવારેસ્સન્તીતિ દસ્સેતિ.

પટિમુઞ્ચતીતિ પટિપવેસેતિ. પાપા પાપતરો હોતીતિ લામકા લામકતરો નામ હોતિ. સમ્પત્તો યમસાધનન્તિ યમસ્સ આણાપવત્તિટ્ઠાનં ઉસ્સદનિરયં એસ પત્તો નામ હોતિ. યઞ્હિ યાચેતિ યં વત્થું યાચકો યાચતિ, દાયકોપિ તદેવ દદેય્ય, ન અયાચિતં, અયઞ્ચ બ્રાહ્મણો ચક્ખું મં યાચતિ, ન મુત્તાદિકં ધનં, તં દસ્સામીતિ વદતિ.

અથ નં ‘‘આયુઆદીસુ કિં પત્થેત્વા ચક્ખૂનિ દેસિ દેવા’’તિ પુચ્છિંસુ. મહાપુરિસો ‘‘નાહં દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકં વા સમ્પત્તિં પત્થેત્વા દેમિ, અપિ ચ બોધિસત્તાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો પોરાણકમગ્ગો એસ, યદિદં દાનપારમિપૂરણં નામા’’તિ આહ. તેન વુત્તં –

‘‘આયું નુ વણ્ણં નુ સુખં બલં નુ, કિં પત્થયાનો નુ જનિન્દ દેસિ;

કથઞ્હિ રાજા સિવિનં અનુત્તરો, ચક્ખૂનિ દજ્જા પરલોકહેતુ.

‘‘ન વાહમેતં યસસા દદામિ, ન પુત્તમિચ્છે ન ધનં ન રટ્ઠં;

સતઞ્ચ ધમ્મો ચરિતો પુરાણો, ઇચ્ચેવ દાને રમતે મનો મમા’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૬૪-૬૫);

તત્થ પરલોકહેતૂતિ, મહારાજ, કથં નામ તુમ્હાદિસો પણ્ડિતપુરિસો સક્કસમ્પત્તિસદિસં સન્દિટ્ઠિકં ઇસ્સરિયં પહાય પરલોકહેતુ ચક્ખૂનિ દદેય્યાતિ.

ન વાહન્તિ ન વે અહં. યસસાતિ દિબ્બસ્સ વા માનુસસ્સ વા ઇસ્સરિયસ્સ કારણા, અપિચ સતં બોધિસત્તાનં ધમ્મો બુદ્ધકારકો ચરિતો આચરિતો આચિણ્ણો પુરાતનો ઇચ્ચેવ ઇમિના કારણેન દાનેયેવ ઈદિસો મમ મનો નિરતોતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા રાજા અમચ્ચે સઞ્ઞાપેત્વા સિવકં વેજ્જં આણાપેસિ – ‘‘એહિ, સિવક, મમ ઉભોપિ અક્ખીનિ ઇમસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ દાતું સીઘં ઉપ્પાટેત્વા હત્થે પતિટ્ઠપેહી’’તિ. તેન વુત્તં –

૬૩. ‘‘એહિ સિવક ઉટ્ઠેહિ, મા દન્ધયિ મા પવેધયિ;

ઉભોપિ નયનં દેહિ, ઉપ્પાટેત્વા વનિબ્બકે.

૬૪. ‘‘તતો સો ચોદિતો મય્હં, સિવકો વચનંકરો;

ઉદ્ધરિત્વાન પાદાસિ, તાલમિઞ્જંવ યાચકે’’તિ.

તત્થ ઉટ્ઠેહીતિ ઉટ્ઠાનવીરિયં કરોહિ. ઇમસ્મિં મમ ચક્ખુદાને સહાયકિચ્ચં કરોહીતિ દસ્સેતિ. મા દન્તયીતિ મા ચિરાયિ. અયઞ્હિ અતિદુલ્લભો ચિરકાલં પત્થિતો મયા ઉત્તમો દાનક્ખણો પટિલદ્ધો, સો મા વિરજ્ઝીતિ અધિપ્પાયો. મા પવેધયીતિ ‘‘અમ્હાકં રઞ્ઞો ચક્ખૂનિ ઉપ્પાટેમી’’તિ ચિત્તુત્રાસવસેન મા વેધયિ સરીરકમ્પં મા આપજ્જિ. ઉભોપિ નયનન્તિ ઉભોપિ નયને. વનિબ્બકેતિ યાચકસ્સ મય્હન્તિ મયા. ઉદ્ધરિત્વાન પાદાસીતિ સો વેજ્જો રઞ્ઞો અક્ખિકૂપતો ઉભોપિ અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા રઞ્ઞો હત્થે અદાસિ.

દેન્તો ચ ન સત્થકેન ઉદ્ધરિત્વા અદાસિ. સો હિ ચિન્તેસિ – ‘‘અયુત્તં માદિસસ્સ સુસિક્ખિતવેજ્જસ્સ રઞ્ઞો અક્ખીસુ સત્થપાતન’’ન્તિ ભેસજ્જાનિ ઘંસેત્વા ભેસજ્જચુણ્ણેન નીલુપ્પલં પરિભાવેત્વા દક્ખિણક્ખિં ઉપસિઙ્ઘાપેસિ, અક્ખિ પરિવત્તિ, દુક્ખા વેદના ઉપ્પજ્જિ. સો પરિભાવેત્વા પુનપિ ઉપસિઙ્ઘાપેસિ, અક્ખિ અક્ખિકૂપતો મુચ્ચિ, બલવતરા વેદના ઉદપાદિ, તતિયવારે ખરતરં પરિભાવેત્વા ઉપનામેસિ, અક્ખિ ઓસધબલેન પરિબ્ભમિત્વા અક્ખિકૂપતો નિક્ખમિત્વા ન્હારુસુત્તકેન ઓલમ્બમાનં અટ્ઠાસિ, અધિમત્તા વેદના ઉદપાદિ, લોહિતં પગ્ઘરિ, નિવત્થસાટકાપિ લોહિતેન તેમિંસુ. ઓરોધા ચ અમચ્ચા ચ રઞ્ઞો પાદમૂલે પતિત્વા ‘‘દેવ, અક્ખીનિ મા દેહિ, દેવ, અક્ખીનિ મા દેહી’’તિ મહાપરિદેવં પરિદેવિંસુ.

રાજા વેદનં અધિવાસેત્વા ‘‘તાત, મા પપઞ્ચં કરી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ વામહત્થેન અક્ખિં ધારેત્વા દક્ખિણહત્થેન સત્થકં આદાય અક્ખિસુત્તકં છિન્દિત્વા અક્ખિં ગહેત્વા મહાસત્તસ્સ હત્થે ઠપેસિ. સો વામક્ખિના દક્ખિણક્ખિં ઓલોકેત્વા પરિચ્ચાગપીતિયા અભિભુય્યમાનં દુક્ખવેદનં વેદેન્તો ‘‘એહિ, બ્રાહ્મણા’’તિ બ્રાહ્મણં પક્કોસાપેત્વા ‘‘મમ ઇતો ચક્ખુતો સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન સમન્તચક્ખુમેવ પિયતરં, તસ્સ મે ઇદં અક્ખિદાનં પચ્ચયો હોતૂ’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ અક્ખિં અદાસિ. સો તં ઉક્ખિપિત્વા અત્તનો અક્ખિમ્હિ ઠપેસિ, તં તસ્સાનુભાવેન વિકસિતનીલુપ્પલં વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાસિ. મહાસત્તો વામક્ખિના તસ્સ તં અક્ખિં દિસ્વા ‘‘અહો સુદિન્નં મયા અક્ખી’’તિ અન્તોસમુગ્ગતાય પીતિયા નિરન્તરં ફુટસરીરો હુત્વા અપરમ્પિ અદાસિ. સક્કોપિ તં તથેવ કત્વા રાજનિવેસના નિક્ખમિત્વા મહાજનસ્સ ઓલોકેન્તસ્સેવ નગરા નિક્ખમિત્વા દેવલોકમેવ ગતો.

રઞ્ઞો નચિરસ્સેવ અક્ખીનિ આવાટભાવં અપ્પત્તાનિ કમ્બલગેણ્ડુકં વિય ઉગ્ગતેન મંસપિણ્ડેન પૂરેત્વા ચિત્તકમ્મરૂપસ્સ વિય રુહિંસુ, વેદના પચ્છિજ્જિ. અથ મહાસત્તો કતિપાહં પાસાદે વસિત્વા ‘‘કિં અન્ધસ્સ રજ્જેનાતિ અમચ્ચાનં રજ્જં નિય્યાતેત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા અમચ્ચાનં તમત્થં આરોચેત્વા ‘‘મુખધોવનાદિદાયકો એકો પુરિસો મય્હં સન્તિકે હોતુ, સરીરકિચ્ચટ્ઠાનેસુપિ મે રજ્જુકં બન્ધથા’’તિ વત્વા સિવિકાય ગન્ત્વા પોક્ખરણિતીરે રાજપલ્લઙ્કે નિસીદિ. અમચ્ચાપિ વન્દિત્વા પટિક્કમિંસુ. બોધિસત્તોપિ અત્તનો દાનં આવજ્જેસિ. તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો તં દિસ્વા ‘‘મહારાજસ્સ વરં દત્વા ચક્ખું પટિપાકતિકં કરિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તસ્સ સમીપં ગન્ત્વા પદસદ્દમકાસિ. મહાસત્તેન ચ ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તે –

‘‘સક્કોહમસ્મિ દેવિન્દો, આગતોસ્મિ તવન્તિકે;

વરં વરસ્સુ રાજીસિ, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૧) –

વત્વા તેન –

‘‘પહૂતં મે ધનં સક્ક, બલં કોસો ચનપ્પકો;

અન્ધસ્સ મે સતો દાનિ, મરણઞ્ઞેવ રુચ્ચતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૨) –

વુત્તે અથ નં સક્કો આહ – ‘‘સિવિરાજ, કિં પન ત્વં મરિતુકામો હુત્વા મરણં રોચેસિ, ઉદાહુ અન્ધભાવેના’’તિ. અન્ધભાવેન, દેવાતિ. ‘‘મહારાજ, દાનં નામ ન કેવલં સમ્પરાયત્થમેવ દિય્યતિ, દિટ્ઠધમ્મત્થાયપિ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા તવ દાનપુઞ્ઞમેવ નિસ્સાય સચ્ચકિરિયં કરોહિ, તસ્સ બલેનેવ તે ચક્ખુ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ મયા મહાદાનં સુદિન્ન’’ન્તિ વત્વા સચ્ચકિરિયં કરોન્તો –

‘‘યે મં યાચિતુમાયન્તિ, નાનાગોત્તા વનિબ્બકા;

યોપિ મં યાચતે તત્થ, સોપિ મે મનસો પિયો;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, ચક્ખુ મે ઉપપજ્જથા’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૪) –

આહ.

તત્થ યે મન્તિ યે મં યાચિતુમાગચ્છન્તિ, તેસુપિ આગતેસુ યો ઇમં નામ દેહીતિ વાચં નિચ્છારેન્તો મં યાચતે, સોપિ મે મનસો પિયો. એતેનાતિ સચે મય્હં સબ્બેપિ યાચકા પિયા, સચ્ચમેવેતં મયા વુત્તં, એતેન મે સચ્ચવચનેન એકં ચક્ખુ ઉપપજ્જથ ઉપ્પજ્જતૂતિ.

અથસ્સ વચનસમનન્તરમેવ પઠમં ચક્ખુ ઉદપાદિ. તતો દુતિયસ્સ ઉપ્પજ્જનત્થાય –

‘‘યં મં સો યાચિતું આગા, દેહિ ચક્ખુન્તિ બ્રાહ્મણો;

તસ્સ ચક્ખૂનિ પાદાસિં, બ્રાહ્મણસ્સ વનિબ્બતો.

‘‘ભિય્યો મં આવિસી પીતિ, સોમનસ્સઞ્ચનપ્પકં;

એતેન સચ્ચવજ્જેન, દુતિયં મે ઉપપજ્જથા’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૫-૭૬) –

આહ.

તત્થ યં મન્તિ યો મં. સોતિ સો ચક્ખુયાચકો બ્રાહ્મણો. આગાતિ આગતો. વનિબ્બતોતિ યાચન્તસ્સ. મં આવિસીતિ બ્રાહ્મણસ્સ ચક્ખૂનિ દત્વા અન્ધકાલેપિ તથારૂપં વેદનં અગણેત્વા ‘‘અહો સુદિન્નં મે દાન’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તં મં ભિય્યો અતિરેકતરા પીતિ આવિસિ. સોમનસ્સઞ્ચનપ્પકન્તિ અપરિમાણં સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ. એતેનાતિ સચે તદા મમ અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પન્નં, સચ્ચમેવેતં મયા વુત્તં, એતેન મે સચ્ચવચનેન દુતિયમ્પિ ચક્ખુ ઉપપજ્જતૂતિ.

તંખણઞ્ઞેવ દુતિયમ્પિ ચક્ખુ ઉદપાદિ. તાનિ પનસ્સ ચક્ખૂનિ નેવ પાકતિકાનિ, ન દિબ્બાનિ. સક્કબ્રાહ્મણસ્સ હિ દિન્નં ચક્ખું પુન પાકતિકં કાતું ન સક્કા, ઉપહતચક્ખુનો ચ દિબ્બચક્ખુ નામ નુપ્પજ્જતિ, વુત્તનયેન પનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ અવિપરીતં અત્તનો દાનપીતિં ઉપાદાય પીતિફરણવસેન નિબ્બત્તાનિ ‘‘સચ્ચપારમિતાચક્ખૂની’’તિ વુત્તાનિ. તેન વુત્તં –

૬૫. ‘‘દદમાનસ્સ દેન્તસ્સ, દિન્નદાનસ્સ મે સતો;

ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથા નત્થિ, બોધિયાયેવ કારણા’’તિ.

તત્થ દદમાનસ્સાતિ ચક્ખૂનિ દાતું વેજ્જેન ઉપ્પાટેન્તસ્સ. દેન્તસ્સાતિ ઉપ્પાટિતાનિ તાનિ સક્કબ્રાહ્મણસ્સ હત્થે ઠપેન્તસ્સ. દિન્નદાનસ્સાતિ ચક્ખુદાનં દિન્નવતો. ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથાતિ દાનજ્ઝાસયસ્સ અઞ્ઞથાભાવો. બોધિયાયેવ કારણાતિ તઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવ હેતૂતિ અત્થો.

૬૬. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુદુલ્લભતાય એવં સુદુક્કરં મયા કતન્તિ ન ચક્ખૂનં ન અત્તભાવસ્સપિ અપ્પિયતાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન મે દેસ્સા’’તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ અત્તા ન મે ન દેસ્સિયોતિ પઠમો ન-કારો નિપાતમત્તો. અત્તા ન મે કુજ્ઝિતબ્બો, ન અપ્પિયોતિ અત્થો. ‘‘અત્તાનં મે ન દેસ્સિય’’ન્તિપિ પાઠો. તસ્સત્થો – મે અત્તાનં અહં ન દેસ્સિયં ન કુજ્ઝેય્યં ન કુજ્ઝિતું અરહામિ ન સો મયા કુજ્ઝિતબ્બોતિ. ‘‘અત્તાપિ મે ન દેસ્સિયો’’તિપિ પઠન્તિ. અદાસહન્તિ અદાસિં અહં. ‘‘અદાસિહ’’ન્તિપિ પાઠો.

તદા પન બોધિસત્તસ્સ સચ્ચકિરિયાય ચક્ખૂસુ ઉપ્પન્નેસુ સક્કાનુભાવેન સબ્બા રાજપરિસા સન્નિપતિતાવ અહોસિ. અથસ્સ સક્કો મહાજનમજ્ઝે આકાસે ઠત્વા –

‘‘ધમ્મેન ભાસિતા ગાથા, સિવીનં રટ્ઠવડ્ઢન;

એતાનિ તવ નેત્તાનિ, દિબ્બાનિ પટિદિસ્સરે.

‘‘તિરોકુટ્ટં તિરોસેલં, સમતિગ્ગય્હ પબ્બતં;

સમન્તા યોજનસતં, દસ્સનં અનુભોન્તુ તે’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૭-૭૮) –

ઇમાહિ ગાથાહિ થુતિં કત્વા દેવલોકમેવ ગતો. બોધિસત્તોપિ મહાજનપરિવુતો મહન્તેન સક્કારેન નગરં પવિસિત્વા રાજગેહદ્વારે સુસજ્જિતે મહામણ્ડપે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચક્ખુપટિલાભેન તુટ્ઠહટ્ઠપમુદિતાનં દટ્ઠું આગતાનં નાગરાનં જાનપદાનં રાજપરિસાય ચ ધમ્મં દેસેન્તો –

‘‘કો નીધ વિત્તં ન દદેય્ય યાચિતો, અપિ વિસિટ્ઠં સુપિયમ્પિ અત્તનો;

તદિઙ્ઘ સબ્બે સિવયો સમાગતા, દિબ્બાનિ નેત્તાનિ મમજ્જ પસ્સથ.

‘‘તિરોકુટ્ટં તિરોસેલં, સમતિગ્ગય્હ પબ્બતં;

સમન્તા યોજનસતં, દસ્સનં અનુભોન્તિ મે.

‘‘ન ચાગમત્તા પરમત્થિ કિઞ્ચિ, મચ્ચાનં ઇધ જીવિતે;

દત્વાન માનુસં ચક્ખું, લદ્ધં મે ચક્ખુ અમાનુસં.

‘‘એતમ્પિ દિસ્વા સિવયો, દેથ દાનાનિ ભુઞ્જથ;

દત્વા ચ ભુત્વા ચ યથાનુભાવં, અનિન્દિતા સગ્ગમુપેથ ઠાન’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૫.૭૯-૮૨) –

ઇમા ગાથા અભાસિ. તત્થ ધમ્મેન ભાસિતાતિ, મહારાજ, ઇમા તે ગાથા ધમ્મેન સભાવેનેવ ભાસિતા. દિબ્બાનીતિ દિબ્બાનુભાવયુત્તાનિ. પટિદિસ્સરેતિ પટિદિસ્સન્તિ. તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં. તિરોસેલન્તિ પરસેલં. સમતિગ્ગય્હાતિ અતિક્કમિત્વા. સમન્તા દસદિસા યોજનસતં રૂપદસ્સનં અનુભોન્તુ સાધેન્તુ.

કો નીધાતિ કો નુ ઇધ. અપિ વિસિટ્ઠન્તિ ઉત્તમમ્પિ સમાનં. ન ચાગમત્તાતિ ચાગપ્પમાણતો અઞ્ઞં વરં નામ નત્થિ. ઇધ જીવિતેતિ ઇમસ્મિં જીવલોકે. ‘‘ઇધ જીવત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ઇમસ્મિં લોકે જીવમાનાનન્તિ અત્થો. અમાનુસન્તિ દિબ્બચક્ખુ મયા લદ્ધં, ઇમિના કારણેન વેદિતબ્બમેતં ‘‘ચાગતો ઉત્તમં નામ નત્થી’’તિ. એતમ્પિ દિસ્વાતિ એતં મયા લદ્ધં દિબ્બચક્ખું દિસ્વાપિ.

ઇતિ ઇમાહિ ચતૂહિ ગાથાહિ ન કેવલં તસ્મિંયેવ ખણે, અથ ખો અન્વદ્ધમાસમ્પિ ઉપોસથે મહાજનં સન્નિપાતેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તં સુત્વા મહાજનો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવલોકપરાયનો અહોસિ.

તદા વેજ્જો આનન્દત્થેરો અહોસિ, સક્કો અનુરુદ્ધત્થેરો, સેસપરિસા બુદ્ધપરિસા, સિવિરાજા લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ વુત્તનયેનેવ યથારહં પારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તથા દિવસે દિવસે યથા અદિન્નપુબ્બં બાહિરદેય્યધમ્મવત્થુ ન હોતિ, એવં અપરિમિતં મહાદાનં પવત્તેન્તસ્સ તેન અપરિતુટ્ઠસ્સ કથં નુ ખો અહં અજ્ઝત્તિકવત્થુકં દાનં દદેય્યં, કદા નુ ખો મં કોચિ આગન્ત્વા અજ્ઝત્તિકં દેય્યધમ્મં યાચેય્ય, સચે હિ કોચિ યાચકો મે હદયમંસસ્સ નામં ગણ્હેય્ય, કણયેન નં નીહરિત્વા પસન્નઉદકતો સનાળં પદુમં ઉદ્ધરન્તો વિય લોહિતબિન્દું પગ્ઘરન્તં હદયં નીહરિત્વા દસ્સામિ. સચે સરીરમંસસ્સ નામં ગણ્હેય્ય, અવલેખનેન તાલગુળપટલં ઉપ્પાટેન્તો વિય સરીરમંસં ઉપ્પાટેત્વા દસ્સામિ. સચે લોહિતસ્સ નામં ગણ્હેય્ય, અસિના વિજ્ઝિત્વા યન્તમુખે વા પતિત્વા ઉપનીતં ભાજનં પૂરેત્વા લોહિતં દસ્સામિ. સચે પન કોચિ ‘‘ગેહે મે કમ્મં નપ્પવત્તતિ, તત્થ મે દાસકમ્મં કરોહી’’તિ વદેય્ય, રાજવેસં અપનેત્વા તસ્સ અત્તાનં સાવેત્વા દાસકમ્મં કરિસ્સામિ. સચે વા પન કોચિ અક્ખીનં નામં ગણ્હેય્ય, તાલમિઞ્જં નીહરન્તો વિય અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા તસ્સ દસ્સામીતિ એવં અનઞ્ઞસાધારણવસીભાવપ્પત્તાનં મહાબોધિસત્તાનંયેવ આવેણિકા ઉળારતરા પરિવિતક્કુપ્પત્તિ, ચક્ખુયાચકં લભિત્વા અમચ્ચપારિસજ્જાદીહિ નિવારિયમાનસ્સાપિ તેસં વચનં અનાદિયિત્વા અત્તનો પરિવિતક્કાનુરૂપં પટિપત્તિયા ચ પરમા પીતિપટિસંવેદના, તસ્સા પીતિમનતાય અવિતથભાવં નિસ્સાય સક્કસ્સ પુરતો સચ્ચકિરિયાકરણં, તેન ચ અત્તનો ચક્ખૂનં પટિપાકતિકભાવો, તેસઞ્ચ દિબ્બાનુભાવતાતિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણાનુભાવા વેદિતબ્બાતિ.

સિવિરાજચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.