૭. ચન્દકુમારચરિયાવણ્ણના

૪૫. સત્તમે એકરાજસ્સ અત્રજોતિ એકરાજસ્સ નામ કાસિરઞ્ઞો ઓરસપુત્તો. નગરે પુપ્ફવતિયાતિ પુપ્ફવતિનામકે નગરે. ચન્દસવ્હયોતિ ચન્દસદ્દેન અવ્હાતબ્બો, ચન્દનામોતિ અત્થો.

અતીતે કિર અયં બારાણસી પુપ્ફવતી નામ અહોસિ. તત્થ વસવત્તિરઞ્ઞો પુત્તો એકરાજા નામ રજ્જં કારેસિ. બોધિસત્તો તસ્સ ગોતમિયા નામ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. ‘‘ચન્દકુમારો’’તિસ્સ નામમકંસુ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે અપરોપિ પુત્તો ઉપ્પન્નો, તસ્સ ‘‘સૂરિયકુમારો’’તિ નામમકંસુ. તસ્સ પદસા ગમનકાલે એકા ધીતા ઉપ્પન્ના, ‘‘સેલા’’તિસ્સા નામમકંસુ. વેમાતિકા ચ નેસં ભદ્દસેનો સૂરો ચાતિ દ્વે ભાતરો અહેસું. બોધિસત્તો અનુપુબ્બેન વુદ્ધિપ્પત્તો સિપ્પેસુ ચ વિજ્જાટ્ઠાનેસુ ચ પારં અગમાસિ. તસ્સ રાજા અનુચ્છવિકં ચન્દં નામ રાજધીતરં આનેત્વા ઉપરજ્જં અદાસિ. બોધિસત્તસ્સ એકો પુત્તો ઉપ્પન્નો, તસ્સ ‘‘વાસુલો’’તિ નામમકંસુ. તસ્સ પન રઞ્ઞો ખણ્ડહાલો નામ પુરોહિતો, તં રાજા વિનિચ્છયે ઠપેસિ. સો લઞ્જવિત્તકો હુત્વા લઞ્જં ગહેત્વા અસ્સામિકે સામિકે કરોતિ, સામિકે ચ અસ્સામિકે કરોતિ. અથેકદિવસં અટ્ટપરાજિતો એકો પુરિસો વિનિચ્છયટ્ઠાને ઉપક્કોસેન્તો નિક્ખમિત્વા રાજૂપટ્ઠાનં ગચ્છન્તં બોધિસત્તં દિસ્વા તસ્સ પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘સામિ ખણ્ડહાલો વિનિચ્છયે વિલોપં ખાદતિ, અહં તેન લઞ્જં ગહેત્વા પરાજયં પાપિતો’’તિ અટ્ટસ્સરમકાસિ. બોધિસત્તો ‘‘મા ભાયી’’તિ તં અસ્સાસેત્વા વિનિચ્છયં નેત્વા સામિકમેવ સામિકં અકાસિ. મહાજનો મહાસદ્દેન સાધુકારમદાસિ.

રાજા ‘‘બોધિસત્તેન કિર અટ્ટો સુવિનિચ્છિતો’’તિ સુત્વા તં આમન્તેત્વા ‘‘તાત, ઇતો પટ્ઠાય ત્વમેવ અટ્ટકરણે વિનિચ્છયં વિનિચ્છિનાહી’’તિ વિનિચ્છયં બોધિસત્તસ્સ અદાસિ. ખણ્ડહાલસ્સ આયો પચ્છિજ્જિ. સો તતો પટ્ઠાય બોધિસત્તે આઘાતં બન્ધિત્વા ઓતારાપેક્ખો વિચરિ. સો પન રાજા મુધપ્પસન્નો. સો એકદિવસં સુપિનન્તેન દેવલોકં પસ્સિત્વા તત્થ ગન્તુકામો હુત્વા ‘‘પુરોહિતં બ્રહ્મલોકગામિમગ્ગં આચિક્ખા’’તિ આહ. સો ‘‘અતિદાનં દદન્તો સબ્બચતુક્કેન યઞ્ઞં યજસ્સૂ’’તિ વત્વા રઞ્ઞા ‘‘કિં અતિદાન’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘અત્તનો પિયપુત્તા પિયભરિયા પિયધીતરો મહાવિભવસેટ્ઠિનો મઙ્ગલહત્થિઅસ્સાદયોતિ એતે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા દ્વિપદચતુપ્પદે યઞ્ઞત્થાય પરિચ્ચજિત્વા તેસં ગલલોહિતેન યજનં અતિદાનં નામા’’તિ સઞ્ઞાપેસિ. ઇતિ સો ‘‘સગ્ગમગ્ગં આચિક્ખિસ્સામી’’તિ નિરયમગ્ગં આચિક્ખિ.

રાજાપિ તસ્મિં પણ્ડિતસઞ્ઞી હુત્વા ‘‘તેન વુત્તવિધિ સગ્ગમગ્ગો’’તિ સઞ્ઞાય તં પટિપજ્જિતુકામો મહન્તં યઞ્ઞાવાટં કારાપેત્વા તત્થ બોધિસત્તાદિકે ચત્તારો રાજકુમારે આદિં કત્વા ખણ્ડહાલેન વુત્તં સબ્બં દ્વિપદચતુપ્પદં યઞ્ઞપસુતટ્ઠાને નેથાતિ આણાપેસિ. સબ્બઞ્ચ યઞ્ઞસમ્ભારં ઉપક્ખટં અહોસિ. તં સુત્વા મહાજનો મહન્તં કોલાહલં અકાસિ. રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ખણ્ડહાલેન ઉપત્થમ્ભિતો પુનપિ તથા તં આણાપેસિ. બોધિસત્તો ‘‘ખણ્ડહાલેન વિનિચ્છયટ્ઠાનં અલભન્તેન મયિ આઘાતં બન્ધિત્વા મમેવ મરણં ઇચ્છન્તેન મહાજનસ્સ અનયબ્યસનં ઉપ્પાદિત’’ન્તિ જાનિત્વા નાનાવિધેહિ ઉપાયેહિ રાજાનં તતો દુગ્ગહિતગ્ગાહતો વિવેચેતું વાયમિત્વાપિ નાસક્ખિ. મહાજનો પરિદેવિ, મહન્તં કારુઞ્ઞમકાસિ. મહાજનસ્સ પરિદેવન્તસ્સેવ યઞ્ઞાવાટે સબ્બકમ્માનિ નિટ્ઠાપેસિ. રાજપુત્તં નેત્વા ગીવાય નામેત્વા નિસીદાપેસું. ખણ્ડહાલો સુવણ્ણપાતિં ઉપનામેત્વા ખગ્ગં આદાય ‘‘તસ્સ ગીવં છિન્દિસ્સામી’’તિ અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા ચન્દા નામ રાજપુત્તસ્સ દેવી ‘‘અઞ્ઞં મે પટિસરણં નત્થિ, અત્તનો સચ્ચબલેન સામિકસ્સ સોત્થિં કરિસ્સામી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ પરિસાય અન્તરે વિચરન્તી ‘‘ઇદં એકન્તેનેવ પાપકમ્મં, યં ખણ્ડહાલો સગ્ગમગ્ગોતિ કરોતિ. ઇમિના મય્હં સચ્ચવચનેન મમ સામિકસ્સ સોત્થિ હોતુ.

‘‘યા દેવતા ઇધ લોકે, સબ્બા તા સરણં ગતા;

અનાથં તાયથ મમં, યથાહં પતિમા સિય’’ન્તિ. –

સચ્ચકિરિયમકાસિ. સક્કો દેવરાજા તસ્સા પરિદેવનસદ્દં સુત્વા તં પવત્તિં ઞત્વા જલિતં અયોકૂટં આદાય આગન્ત્વા રાજાનં તાસેત્વા સબ્બે વિસ્સજ્જાપેસિ. સક્કોપિ તદા અત્તનો દિબ્બરૂપં દસ્સેત્વા સમ્પજ્જલિતં સજોતિભૂતં વજિરં પરિબ્ભમન્તો ‘‘અરે, પાપરાજ કાળકણ્ણિ, કદા તયા પાણાતિપાતેન સુગતિગમનં દિટ્ઠપુબ્બં, ચન્દકુમારં સબ્બઞ્ચ ઇમં જનં બન્ધનતો મોચેહિ, નો ચે મોચેસ્સસિ, એત્થેવ તે ઇમસ્સ ચ દુટ્ઠબ્રાહ્મણસ્સ સીસં ફાલેસ્સામી’’તિ આકાસે અટ્ઠાસિ. તં અચ્છરિયં દિસ્વા રાજા બ્રાહ્મણો ચ સીઘં સબ્બે બન્ધના મોચેસું.

અથ મહાજનો એકકોલાહલં કત્વા સહસા યઞ્ઞાવાટં અજ્ઝોત્થરિત્વા ખણ્ડહાલસ્સ એકેકં લેડ્ડુપ્પહારં દેન્તો તત્થેવ નં જીવિતક્ખયં પાપેત્વા રાજાનમ્પિ મારેતું આરભિ. બોધિસત્તો પુરેતરમેવ પિતરં પલિસ્સજિત્વા ઠિતો મારેતું ન અદાસિ. મહાજનો ‘‘જીવિતં તાવસ્સ પાપરઞ્ઞો દેમ, છત્તં પનસ્સ ન દસ્સામ, નગરે વાસં વા ન દસ્સામ, તં ચણ્ડાલં કત્વા બહિનગરે વાસાપેસ્સામા’’તિ રાજવેસં હારેત્વા કાસાવં નિવાસાપેત્વા હલિદ્દિપિલોતિકાય સીસં વેઠેત્વા ચણ્ડાલં કત્વા ચણ્ડાલગામં પહિણિંસુ. યે પન તં પસુઘાતયઞ્ઞં યજિંસુ ચેવ યજાપેસુઞ્ચ અનુમોદિંસુ ચ, સબ્બે તે નિરયપરાયના અહેસું. તેનાહ ભગવા –

‘‘સબ્બે પતિટ્ઠા નિરયં, યથા તં પાપકં કરિત્વાન;

ન હિ પાપકમ્મં કત્વા, લબ્ભા સુગતિં ઇતો ગન્તુ’’ન્તિ. (જા. ૨.૨૨.૧૧૪૩);

અથ સબ્બાપિ રાજપરિસા નાગરા ચેવ જાનપદા ચ સમાગન્ત્વા બોધિસત્તં રજ્જે અભિસિઞ્ચિંસુ. સો ધમ્મેન રજ્જં અનુસાસન્તો તં અત્તનો મહાજનસ્સ ચ અકારણેનેવ ઉપ્પન્નં અનયબ્યસનં અનુસ્સરિત્વા સંવેગજાતો પુઞ્ઞકિરિયાસુ ભિય્યોસોમત્તાય ઉસ્સાહજાતો મહાદાનં પવત્તેસિ, સીલાનિ રક્ખિ, ઉપોસથકમ્મં સમાદિયિ. તેન વુત્તં –

૪૬. ‘‘તદાહં યજના મુત્તો, નિક્ખન્તો યઞ્ઞવાટતો;

સંવેગં જનયિત્વાન, મહાદાનં પવત્તયિ’’ન્તિ. – આદિ;

તત્થ યજના મુત્તોતિ ખણ્ડહાલેન વિહિતયઞ્ઞવિધિતો વુત્તનયેન ઘાતેતબ્બતો મુત્તો. નિક્ખન્તો યઞ્ઞવાટતોતિ અભિસેકકરણત્થાય ઉસ્સાહજાતેન મહાજનેન સદ્ધિં તતો યઞ્ઞભૂમિતો નિગ્ગતો. સંવેગં જનયિત્વાનાતિ એવં ‘‘બહુઅન્તરાયો લોકસન્નિવાસો’’તિ અતિવિય સંવેગં ઉપ્પાદેત્વા. મહાદાનં પવત્તયિન્તિ છ દાનસાલાયો કારાપેત્વા મહતા ધનપરિચ્ચાગેન વેસ્સન્તરદાનસદિસં મહાદાનમદાસિં. એતેન અભિસેકકરણતો પટ્ઠાય તસ્સ મહાદાનસ્સ પવત્તિતભાવં દસ્સેતિ.

૪૭. દક્ખિણેય્યે અદત્વાનાતિ દક્ખિણારહે પુગ્ગલે દેય્યધમ્મં અપરિચ્ચજિત્વા. અપિ છપ્પઞ્ચ રત્તિયોતિ અપ્પેકદા છપિ પઞ્ચપિ રત્તિયો અત્તનો પિવનખાદનભુઞ્જનાનિ ન કરોમીતિ દસ્સેતિ.

તદા કિર બોધિસત્તો સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા મહામેઘો વિય અભિવસ્સન્તો મહાદાનં પવત્તેસિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ દાનસાલાસુ અન્નપાનાદિઉળારુળારપણીતપણીતમેવ યાચકાનં યથારુચિતં દિવસે દિવસે દીયતિ, તથાપિ અત્તનો સજ્જિતં આહારં રાજારહભોજનમ્પિ યાચકાનં અદત્વા ન ભુઞ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નાહં પિવામી’’તિઆદિ.

૪૮. ઇદાનિ તથા યાચકાનં દાને કારણં દસ્સેન્તો ઉપમં તાવ આહરતિ ‘‘યથાપિ વાણિજો નામા’’તિઆદિના. તસ્સત્થો – યથા નામ વાણિજો ભણ્ડટ્ઠાનં ગન્ત્વા અપ્પેન પાભતેન બહું ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા વિપુલં ભણ્ડસન્નિચયં કત્વા દેસકાલં જાનન્તો યત્થસ્સ લાભો ઉદયો મહા હોતિ, તત્થ દેસે કાલે વા તં ભણ્ડં હરતિ ઉપનેતિ વિક્કિણાતિ.

૪૯. સકભુત્તાપીતિ સકભુત્તતોપિ અત્તના પરિભુત્તતોપિ. ‘‘સકપરિભુત્તાપી’’તિપિ પાઠો. પરેતિ પરસ્મિં પટિગ્ગાહકપુગ્ગલે. સતભાગોતિ અનેકસતભાગો આયતિં ભવિસ્સતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વાણિજેન કીતભણ્ડં તત્થેવ અવિક્કિણિત્વા તથારૂપે દેસે કાલે ચ વિક્કિણિયમાનં બહું ઉદયં વિપુલં ફલં હોતિ, તથેવ અત્તનો સન્તકં અત્તના અનુપભુઞ્જિત્વા પરસ્મિં પટિગ્ગાહકપુગ્ગલે દિન્નં મહપ્ફલં અનેકસતભાગો ભવિસ્સતિ, તસ્મા અત્તના અભુઞ્જિત્વાપિ પરસ્સ દાતબ્બમેવાતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘તિરચ્છાનગતે દાનં દત્વા સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા. પુથુજ્જનદુસ્સીલે દાનં દત્વા સહસ્સગુણા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) વિત્થારો. અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘એવં ચે, ભિક્ખવે, સત્તા જાનેય્યું દાનસંવિભાગસ્સ વિપાકં, યથાહં જાનામિ, ન અદત્વા ભુઞ્જેય્યું, ન ચ નેસં મચ્છેરમલં ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્ય. યોપિ નેસં અસ્સ ચરિમો આલોપો ચરિમં કબળં, તતોપિ ન અસંવિભજિત્વા ભુઞ્જેય્યુ’’ન્તિઆદિ (ઇતિવુ. ૨૬).

૫૦. એતમત્થવસં ઞત્વાતિ એતં દાનસ્સ મહપ્ફલભાવસઙ્ખાતઞ્ચેવ સમ્માસમ્બોધિયા પચ્ચયભાવસઙ્ખાતઞ્ચ અત્થવસં કારણં જાનિત્વા. ન પટિક્કમામિ દાનતોતિ દાનપારમિતો ઈસકમ્પિ ન નિવત્તામિ અભિક્કમામિ એવ. કિમત્થં? સમ્બોધિમનુપત્તિયાતિ સમ્બોધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અનુપ્પત્તિયા અનુપ્પત્તિયત્થં, અધિગન્તુન્તિ અત્થો.

તદા બોધિસત્તો મહાજનેન પિતરિ ચણ્ડાલગામં પવેસિતે દાતબ્બયુત્તકં પરિબ્બયં દાપેસિ નિવાસનાનિ પારુપનાનિ ચ. સોપિ નગરં પવિસિતું અલભન્તો બોધિસત્તે ઉય્યાનકીળાદિઅત્થં બહિગતે ઉપસઙ્કમતિ, પુત્તસઞ્ઞાય પન ન વન્દતિ, ન અઞ્જલિકમ્મં કરોતિ, ‘‘ચિરં જીવ, સામી’’તિ વદતિ. બોધિસત્તોપિ દિટ્ઠદિવસે અતિરેકસમ્માનં કરોતિ. સો એવં ધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા આયુપરિયોસાને સપરિસો દેવલોકં પૂરેસિ.

તદા ખણ્ડહાલો દેવદત્તો અહોસિ, ગોતમી દેવી મહામાયા, ચન્દા રાજધીતા રાહુલમાતા, વાસુલો રાહુલો, સેલા ઉપ્પલવણ્ણા, સૂરો મહાકસ્સપો, ભદ્દસેનો મહામોગ્ગલ્લાનો, સૂરિયકુમારો સારિપુત્તો, ચન્દરાજા લોકનાથો.

તસ્સ ઇધાપિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ યથારહં સેસપારમિયો નિદ્ધારેતબ્બા. તદા ખણ્ડહાલસ્સ કક્ખળફરુસભાવં જાનન્તોપિ અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ધમ્મેન સમેન અટ્ટસ્સ વિનિચ્છયો, અત્તાનં મારેતુકામસ્સેવ ખણ્ડહાલસ્સ તથા યઞ્ઞવિધાનં જાનિત્વાપિ તસ્સ ઉપરિ ચિત્તપ્પકોપાભાવો, અત્તનો પરિસં ગહેત્વા પિતુ સત્તુ ભવિતું સમત્થોપિ ‘‘માદિસસ્સ નામ ગરૂહિ વિરોધો ન યુત્તો’’તિ અત્તાનં પુરિસપસું કત્વા ઘાતાપેતુકામસ્સ પિતુ આણાયં અવટ્ઠાનં, કોસિયા અસિં ગહેત્વા સીસં છિન્દિતું ઉપક્કમન્તે પુરોહિતે અત્તનો પિતરિ પુત્તે સબ્બસત્તેસુ ચ મેત્તાફરણેન સમચિત્તતા, મહાજને પિતરં મારેતું ઉપક્કમન્તે સયં પલિસ્સજિત્વા તસ્સ જીવિતદાનઞ્ચ, દિવસે દિવસે વેસ્સન્તરદાનસદિસં મહાદાનં દદતોપિ દાનેન અતિત્તભાવો, મહાજનેન ચણ્ડાલેસુ વાસાપિતસ્સ પિતુ દાતબ્બયુત્તકં દત્વા પોસનં, મહાજનં પુઞ્ઞકિરિયાસુ પતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા નિદ્ધારેતબ્બાતિ.

ચન્દકુમારચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.