૪. મહાસુદસ્સનચરિયાવણ્ણના

૨૮. ચતુત્થે કુસાવતિમ્હિ નગરેતિ કુસાવતીનામકે નગરે, યસ્મિં ઠાને એતરહિ કુસિનારા નિવિટ્ઠા. મહીપતીતિ ખત્તિયો, નામેન મહાસુદસ્સનો નામ. ચક્કવત્તીતિ ચક્કરતનં વત્તેતિ ચતૂહિ વા સમ્પત્તિચક્કેહિ વત્તતિ, તેહિ ચ પરં પવત્તેતિ, પરહિતાય ચ ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિપિ ચક્કવત્તી. અથ વા ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ ચ સમન્નાગતેન, પરેહિ અનભિભવનીયસ્સ અનતિક્કમનીયસ્સ આણાસઙ્ખાતસ્સ ચક્કસ્સ વત્તો એતસ્મિં અત્થીતિપિ ચક્કવત્તી. પરિણાયકરતનપુબ્બઙ્ગમેન હત્થિરતનાદિપમુખેન મહાબલકાયેન પુઞ્ઞાનુભાવનિબ્બત્તેન કાયબલેન ચ સમન્નાગતત્તા મહબ્બલો. યદા આસિન્તિ સમ્બન્ધો. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા –

અતીતે કિર મહાપુરિસો સુદસ્સનત્તભાવતો તતિયે અત્તભાવે ગહપતિકુલે નિબ્બત્તો ધરમાનકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને એકં થેરં અરઞ્ઞવાસં વસન્તં અત્તનો કમ્મેન અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો રુક્ખમૂલે નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘ઇધ મયા અય્યસ્સ પણ્ણસાલં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો કમ્મં પહાય દબ્બસમ્ભારં છિન્દિત્વા નિવાસયોગ્ગં પણ્ણસાલં કત્વા દ્વારં યોજેત્વા કટ્ઠત્થરણં કત્વા ‘‘કરિસ્સતિ નુ ખો પરિભોગં, ન નુ ખો કરિસ્સતી’’તિ એકમન્તે નિસીદિ. થેરો અન્તોગામતો આગન્ત્વા પણ્ણસાલં પવિસિત્વા કટ્ઠત્થરણે નિસીદિ. મહાસત્તોપિ નં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ફાસુકા, ભન્તે, પણ્ણસાલા’’તિ પુચ્છિ. ફાસુકા, ભદ્દમુખ, પબ્બજિતસારુપ્પાતિ. વસિસ્સથ, ભન્તે, ઇધાતિ? આમ, ઉપાસકાતિ. સો અધિવાસનાકારેનેવ ‘‘વસિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘નિબદ્ધં મય્હં ઘરદ્વારં આગન્તબ્બ’’ન્તિ પટિજાનાપેત્વા નિચ્ચં અત્તનો ઘરેયેવ ભત્તવિસ્સગ્ગં કારાપેસિ. સો પણ્ણસાલાયં કટસારકં પત્થરિત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેસિ, અપસ્સેનં નિક્ખિપિ, પાદકઠલિકં ઠપેસિ, પોક્ખરણિં ખણિ, ચઙ્કમં કત્વા વાલુકં ઓકિરિ, પરિસ્સયવિનોદનત્થં પણ્ણસાલં કણ્ટકવતિયા પરિક્ખિપિ, તથા પોક્ખરણિં ચઙ્કમઞ્ચ. તેસં અન્તોવતિપરિયન્તે તાલપન્તિયો રોપેસિ. એવમાદિના આવાસં નિટ્ઠાપેત્વા થેરસ્સ તિચીવરં આદિં કત્વા સબ્બં સમણપરિક્ખારં અદાસિ. થેરસ્સ હિ તદા બોધિસત્તેન તિચીવરપિણ્ડપાતપત્તથાલકપરિસ્સાવનધમકરણપરિભોગભાજનછત્તુપાહનઉદકતુમ્બસૂચિકત્તર- યટ્ઠિઆરકણ્ટકપિપ્ફલિનખચ્છેદનપદીપેય્યાદિ પબ્બજિતાનં પરિભોગજાતં અદિન્નં નામ નાહોસિ. સો પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખન્તો ઉપોસથં કરોન્તો યાવજીવં થેરં ઉપટ્ઠહિ. થેરો તત્થેવ વસન્તો અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિ.

૨૯. બોધિસત્તોપિ યાવતાયુકં પુઞ્ઞં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તો કુસાવતિયા રાજધાનિયા નિબ્બત્તિત્વા મહાસુદસ્સનો નામ રાજા અહોસિ ચક્કવત્તી. તસ્સિસ્સરિયાનુભાવો ‘‘ભૂતપુબ્બં, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો નામ અહોસિ ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૨૪૨) નયેન સુત્તે આગતો એવ. તસ્સ કિર ચતુરાસીતિ નગરસહસ્સાનિ કુસાવતીરાજધાનિપ્પમુખાનિ, ચતુરાસીતિ પાસાદસહસ્સાનિ ધમ્મપાસાદપ્પમુખાનિ, ચતુરાસીતિ કૂટાગારસહસ્સાનિ મહાબ્યૂહકૂટાગારપ્પમુખાનિ, તાનિ સબ્બાનિ તસ્સ થેરસ્સ કતાય એકિસ્સા પણ્ણસાલાય નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ, ચતુરાસીતિ પલ્લઙ્કસહસ્સાનિ નાગસહસ્સાનિ અસ્સસહસ્સાનિ રથસહસ્સાનિ તસ્સ દિન્નસ્સ મઞ્ચપીઠસ્સ, ચતુરાસીતિ મણિસહસ્સાનિ તસ્સ દિન્નસ્સ પદીપસ્સ, ચતુરાસીતિ પોક્ખરણિસહસ્સાનિ એકપોક્ખરણિયા, ચતુરાસીતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ પુત્તસહસ્સાનિ ગહપતિસહસ્સાનિ ચ પત્તથાલકાદિપરિભોગારહસ્સ પબ્બજિતપરિક્ખારદાનસ્સ, ચતુરાસીતિ ધેનુસહસ્સાનિ પઞ્ચગોરસદાનસ્સ, ચતુરાસીતિ વત્થકોટ્ઠસહસ્સાનિ નિવાસનપારુપનદાનસ્સ, ચતુરાસીતિ થાલિપાકસહસ્સાનિ ભોજનદાનસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તાનિ. સો સત્તહિ રતનેહિ ચતૂહિ ઇદ્ધીહિ ચ સમન્નાગતો રાજાધિરાજા હુત્વા સકલં સાગરપરિયન્તં પથવિમણ્ડલં ધમ્મેન અભિવિજિય અજ્ઝાવસન્તો અનેકસતેસુ ઠાનેસુ દાનસાલાયો કારેત્વા મહાદાનં પટ્ઠપેસિ. દિવસસ્સ તિક્ખત્તું નગરે ભેરિં ચરાપેસિ ‘‘યો યં ઇચ્છતિ, સો દાનસાલાસુ આગન્ત્વા તં ગણ્હાતૂ’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘તત્થાહં દિવસે તિક્ખત્તું, ઘોસાપેમિ તહિં તહિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં નગરે. ‘‘તદાહ’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ તદા અહં, મહાસુદસ્સનકાલેતિ અત્થો. તહિં તહિન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને, તસ્સ તસ્સ પાકારસ્સ અન્તો ચ બહિ ચાતિ અત્થો. કો કિં ઇચ્છતીતિ બ્રાહ્મણાદીસુ યો કોચિ સત્તો અન્નાદીસુ દેય્યધમ્મેસુ યં કિઞ્ચિ ઇચ્છતિ. પત્થેતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. કસ્સ કિં દીયતુ ધનન્તિ અનેકવારં પરિયાયન્તરેહિ ચ દાનઘોસનાય પવત્તિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, એતેન દાનપારમિયા સરૂપં દસ્સેતિ. દેય્યધમ્મપટિગ્ગાહકવિકપ્પરહિતા હિ બોધિસત્તાનં દાનપારમીતિ.

૩૦. ઇદાનિ દાનઘોસનાય તસ્સ તસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ અનુચ્છવિકપુગ્ગલપરિકિત્તનં દસ્સેતું ‘‘કો છાતકો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ છાતકોતિ જિઘચ્છિતો. તસિતોતિ પિપાસિતો. કો માલં કો વિલેપનન્તિપિ ‘‘ઇચ્છતી’’તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં. નગ્ગોતિ વત્થવિકલો, વત્થેન અત્થિકોતિ અધિપ્પાયો. પરિદહિસ્સતીતિ નિવાસિસ્સતિ.

૩૧. કો પથે છત્તમાદેતીતિ કો પથિકો પથે મગ્ગે અત્તનો વસ્સવાતાતપરક્ખણત્થં છત્તં ગણ્હાતિ, છત્તેન અત્થિકોતિ અત્થો. કોપાહના મુદૂ સુભાતિ દસ્સનીયતાય સુભા સુખસમ્ફસ્સતાય મુદૂ ઉપાહના અત્તનો પાદાનં ચક્ખૂનઞ્ચ રક્ખણત્થં. કો આદેતીતિ કો તાહિ અત્થિકોતિ અધિપ્પાયો. સાયઞ્ચ પાતો ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન મજ્ઝન્હિકે ચાતિ આહરિત્વા વત્તબ્બં. ‘‘દિવસે તિક્ખત્તું ઘોસાપેમી’’તિ હિ વુત્તં.

૩૨. ન તં દસસુ ઠાનેસૂતિ તં દાનં ન દસસુ ઠાનેસુ પટિયત્તન્તિ યોજના. નપિ ઠાનસતેસુ વા પટિયત્તં, અપિ ચ ખો અનેકસતેસુ ઠાનેસુ પટિયત્તં. યાચકે ધનન્તિ યાચકે ઉદ્દિસ્સ ધનં પટિયત્તં ઉપક્ખટં. દ્વાદસયોજનાયામે હિ નગરે સત્તયોજનવિત્થતે સત્તસુ પાકારન્તરેસુ સત્ત તાલપન્તિપરિક્ખેપા, તાસુ તાલપન્તીસુ ચતુરાસીતિ પોક્ખરણિસહસ્સાનિ પાટિયેક્કં પોક્ખરણિતીરે મહાદાનં પટ્ઠપિતં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘પટ્ઠપેસિ ખો, આનન્દ, રાજા મહાસુદસ્સનો તાસં પોક્ખરણીનં તીરે એવરૂપં દાનં અન્નં અન્નત્થિકસ્સ, પાનં પાનત્થિકસ્સ, વત્થં વત્થત્થિકસ્સ, યાનં યાનત્થિકસ્સ, સયનં સયનત્થિકસ્સ, ઇત્થિં ઇત્થિત્થિકસ્સ, હિરઞ્ઞં હિરઞ્ઞત્થિકસ્સ, સુવણ્ણં સુવણ્ણત્થિકસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૫૪).

૩૩. તત્થાયં દાનસ્સ પવત્તિતાકારો – મહાપુરિસો હિ ઇત્થીનઞ્ચ પુરિસાનઞ્ચ અનુચ્છવિકે અલઙ્કારે કારેત્વા ઇત્થિમત્તમેવ તત્થ પરિચારવસેન સેસઞ્ચ સબ્બં પરિચ્ચાગવસેન ઠપેત્વા ‘‘રાજા મહાસુદસ્સનો દાનં દેતિ, તં યથાસુખં પરિભુઞ્જથા’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. મહાજના પોક્ખરણિતીરં ગન્ત્વા ન્હત્વા વત્થાદીનિ નિવાસેત્વા મહાસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા યેસં તાદિસાનિ અત્થિ, તે પહાય ગચ્છન્તિ. યેસં નત્થિ, તે ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. યે હત્થિયાનાદીસુપિ નિસીદિત્વા યથાસુખં વિચરિત્વા વરસયનેસુપિ સયિત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇત્થીહિપિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા સત્તવિધરતનપસાધનાનિ પસાધેત્વા સમ્પત્તિં અનુભવિત્વા યં યં અત્થિકા, તં તં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, અનત્થિકા ઓહાય ગચ્છન્તિ. તમ્પિ દાનં ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય દેવસિકં દીયતેવ. તદા જમ્બુદીપવાસીનં અઞ્ઞં કમ્મં નત્થિ, દાનં પરિભુઞ્જન્તા સમ્પત્તિં અનુભવન્તા વિચરન્તિ. ન તસ્સ દાનસ્સ કાલપરિચ્છેદો અહોસિ. રત્તિઞ્ચાપિ દિવાપિ યદા યદા અત્થિકા આગચ્છન્તિ, તદા તદા દીયતેવ. એવં મહાપુરિસો યાવજીવં સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા મહાદાનં પવત્તેસિ. તેન વુત્તં ‘‘દિવા વા યદિ વા રત્તિં, યદિ એતિ વનિબ્બકો’’તિઆદિ.

તત્થ દિવા વા યદિ વા રત્તિં, યદિ એતીતિ એતેનસ્સ યથાકાલં દાનં દસ્સેતિ. યાચકાનઞ્હિ લાભાસાય ઉપસઙ્કમનકાલો એવ બોધિસત્તાનં દાનસ્સ કાલો નામ. વનિબ્બકોતિ યાચકો. લદ્ધા યદિચ્છકં ભોગન્તિ એતેન યથાભિરુચિતં દાનં. યો યો હિ યાચકો યં યં દેય્યધમ્મં ઇચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ તંતદેવ બોધિસત્તો દેતિ. ન તસ્સ મહગ્ઘદુલ્લભાદિભાવં અત્તનો ઉપરોધં ચિન્તેસિ. પૂરહત્થોવ ગચ્છતીતિ એતેન યાવદિચ્છકં દાનં દસ્સેતિ, યત્તકઞ્હિ યાચકા ઇચ્છન્તિ, તત્તકં અપરિહાપેત્વાવ મહાસત્તો દેતિ ઉળારજ્ઝાસયતાય ચ મહિદ્ધિકતાય ચ.

૩૪. ‘‘યાવજીવિક’’ન્તિ એતેન દાનસ્સ કાલપરિયન્તાભાવં દસ્સેતિ. સમાદાનતો પટ્ઠાય હિ મહાસત્તા યાવપારિપૂરિ વેમજ્ઝે ન કાલપરિચ્છેદં કરોન્તિ, બોધિસમ્ભારસમ્ભરણે સઙ્કોચાભાવેન અન્તરન્તરા અવોસાનાપત્તિતો મરણેનપિ અનુપચ્છેદો એવ, તતો પરમ્પિ તથેવ પટિપજ્જનતો, ‘‘યાવજીવિક’’ન્તિ પન મહાસુદસ્સનચરિતસ્સ વસેન વુત્તં. નપાહં દેસ્સં ધનં દમ્મીતિ ઇદં ધનં નામ મય્હં ન દેસ્સં અમનાપન્તિ એવરૂપં મહાદાનં દેન્તો ગેહતો ચ ધનં નીહરાપેમિ. નપિ નત્થિ નિચયો મયીતિ મમ સમીપે ધનનિચયો ધનસઙ્ગહો નાપિ નત્થિ, સલ્લેખવુત્તિસમણો વિય અસઙ્ગહોપિ ન હોમીતિ અત્થો. ઇદં યેન અજ્ઝાસયેન તસ્સિદં મહાદાનં પવત્તિતં, તં દસ્સેતું વુત્તં.

૩૫. ઇદાનિ તં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથાપિ આતુરો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થિદં ઉપમાસંસન્દનેન સદ્ધિં અત્થદસ્સનં – યથા નામ આતુરો રોગાભિભૂતો પુરિસો રોગતો અત્તાનં પરિમોચેતુકામો ધનેન હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિના વેજ્જં તિકિચ્છકં તપ્પેત્વા આરાધેત્વા યથાવિધિ પટિપજ્જન્તો તતો રોગતો વિમુચ્ચતિ.

૩૬. તથેવ એવમેવ અહમ્પિ અટ્ટભૂતં સકલલોકં કિલેસરોગતો સકલસંસારદુક્ખરોગતો ચ પરિમોચેતુકામો તસ્સ તતો પરિમોચનસ્સ અયં સબ્બસાપતેય્યપરિચ્ચાગો દાનપારમિઉપાયોતિ જાનમાનો બુજ્ઝમાનો અસેસતો દેય્યધમ્મસ્સ પટિગ્ગાહકાનઞ્ચ વસેન અનવસેસતો મહાદાનસ્સ વસેન સત્તાનં અજ્ઝાસયં પરિપૂરેતું અત્તનો ચ ન મય્હં દાનપારમી પરિપુણ્ણા, તસ્મા ઊનમનન્તિ પવત્તં ઊનં મનં પૂરયિતું પવત્તયિતું વનિબ્બકે યાચકે અદાસિં તં દાનં એવરૂપં મહાદાનં દદામિ, તઞ્ચ ખો તસ્મિં દાનધમ્મે તસ્સ ચ ફલે નિરાલયો અનપેક્ખો અપચ્ચાસો કિઞ્ચિપિ અપચ્ચાસીસમાનો કેવલં સમ્બોધિમનુપત્તિયા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ અધિગન્તું દેમીતિ.

એવં મહાસત્તો મહાદાનં પવત્તેન્તો અત્તનો પુઞ્ઞાનુભાવનિબ્બત્તં ધમ્મપાસાદં અભિરુય્હ મહાબ્યૂહકૂટાગારદ્વારે એવ કામવિતક્કાદયો નિવત્તેત્વા તત્થ સોવણ્ણમયે રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા સોવણ્ણમયં કૂટાગારં પવિસિત્વા તત્થ રજતમયે પલ્લઙ્કે નિસિન્નો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ ઝાનસમાપત્તીહિ વીતિનામેત્વા મરણસમયે દસ્સનાય ઉપગતાનં સુભદ્દાદેવીપમુખાનં ચતુરાસીતિયા ઇત્થાગારસહસ્સાનં અમચ્ચપારિસજ્જાદીનઞ્ચ –

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ. (દી. નિ. ૨.૨૨૧, ૨૭૨; સં. નિ. ૧.૧૮૬; ૨.૧૪૩) –

ઇમાય ગાથાય ઓવદિત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકપરાયનો અહોસિ.

તદા સુભદ્દાદેવી રાહુલમાતા અહોસિ, પરિણાયકરતનં રાહુલો, સેસપરિસા બુદ્ધપરિસા, મહાસુદસ્સનો પન લોકનાથો.

ઇધાપિ દસ પારમિયો સરૂપતો લબ્ભન્તિ એવ, દાનજ્ઝાસયસ્સ પન ઉળારતાય દાનપારમી એવ પાળિયં આગતા. સેસધમ્મા હેટ્ઠા વુત્તનયા એવ. તથા ઉળારે સત્તરતનસમુજ્જલે ચતુદીપિસ્સરિયેપિ ઠિતસ્સ તાદિસં ભોગસુખં અનલઙ્કરિત્વા કામવિતક્કાદયો દૂરતો વિક્ખમ્ભેત્વા તથારૂપે મહાદાને પવત્તેન્તસ્સેવ ચતુરાસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમાપત્તીહિ વીતિનામેત્વા અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં કત્વાપિ વિપસ્સનાય અનુસ્સુક્કનં સબ્બત્થ અનિસ્સઙ્ગતાતિ એવમાદયો ગુણાનુભાવા નિદ્ધારેતબ્બાતિ.

મહાસુદસ્સનચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.