૩. કુરુરાજચરિયાવણ્ણના

૨૦. તતિયે ઇન્દપત્થે પુરુત્તમેતિ ઇન્દપત્થનામકે કુરુરટ્ઠસ્સ પુરવરે ઉત્તમનગરે. રાજાતિ ધમ્મેન સમેન ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ પરિસં રઞ્જેતીતિ રાજા. કુસલે દસહુપાગતોતિ કુસલેહિ દસહિ સમન્નાગતો, દાનાદીહિ દસહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ, દસહિ કુસલકમ્મપથેહિ વા યુત્તોતિ અત્થો.

૨૧. કલિઙ્ગરટ્ઠવિસયાતિ કલિઙ્ગરટ્ઠસઙ્ખાતવિસયા. બ્રાહ્મણા ઉપગઞ્છુ મન્તિ કલિઙ્ગરાજેન ઉય્યોજિતા અટ્ઠ બ્રાહ્મણા મં ઉપસઙ્કમિંસુ. ઉપસઙ્કમિત્વા ચ પન આયાચું મં હત્થિનાગન્તિ હત્થિભૂતં મહાનાગં મં આયાચિંસુ. ધઞ્ઞન્તિ ધનાયિતબ્બસિરિસોભગ્ગપ્પત્તં લક્ખણસમ્પન્નં. મઙ્ગલસમ્મતન્તિ તાયયેવ લક્ખણસમ્પત્તિયા મઙ્ગલં અભિવુડ્ઢિકારણન્તિ અભિસમ્મતં જનેહિ.

૨૨. અવુટ્ઠિકોતિ વસ્સરહિતો. દુબ્ભિક્ખોતિ દુલ્લભભોજનો. છાતકો મહાતિ મહતી જિઘચ્છાબાધા વત્તતીતિ અત્થો. દદાહીતિ દેહિ. નીલન્તિ નીલવણ્ણં. અઞ્જનસવ્હયન્તિ અઞ્જનસદ્દેન અવ્હાતબ્બં, અઞ્જનનામકન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અમ્હાકં કલિઙ્ગરટ્ઠં અવુટ્ઠિકં, તેન ઇદાનિ મહાદુબ્ભિક્ખં તત્થ મહન્તં છાતકભયં ઉપ્પન્નં, તસ્સ વૂપસમત્થાય ઇમં અઞ્જનગિરિસઙ્કાસં તુય્હં અઞ્જનનામકં મઙ્ગલહત્થિં દેહિ, ઇમસ્મિઞ્હિ તત્થ નીતે દેવો વસ્સિસ્સતિ, તેન તં સબ્બભયં વૂપસમ્મિસ્સતીતિ. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા –

અતીતે કુરુરટ્ઠે ઇન્દપત્થનગરે બોધિસત્તો કુરુરાજસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞુતં પત્તો, તક્કસિલં ગન્ત્વા યોગવિહિતાનિ સિપ્પાયતનાનિ વિજ્જાટ્ઠાનાનિ ચ ઉગ્ગહેત્વા પચ્ચાગતો પિતરા ઉપરજ્જે ઠપિતો, અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેન્તો ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ ધનઞ્જયો નામ નામેન. સો ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ નગરમજ્ઝે નિવેસનદ્વારેતિ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છસતસહસ્સં ધનં વિસ્સજ્જેન્તો સકલજમ્બુદીપં ઉન્નઙ્ગલં કત્વા દાનં અદાસિ. તસ્સ દાનજ્ઝાસયતા દાનાભિરતિ સકલજમ્બુદીપં પત્થરિ.

તસ્મિં કાલે કલિઙ્ગરટ્ઠે દુબ્ભિક્ખભયં છાતકભયં રોગભયન્તિ તીણિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ. સકલરટ્ઠવાસિનો દન્તપુરં ગન્ત્વા રાજભવનદ્વારે ઉક્કુટ્ઠિમકંસુ ‘‘દેવં વસ્સાપેહિ દેવા’’તિ. રાજા તં સુત્વા ‘‘કિંકારણા એતે વિરવન્તી’’તિ અમચ્ચે પુચ્છિ. અમચ્ચા રઞ્ઞો તમત્થં આરોચેસું. રાજા પોરાણકરાજાનો દેવે અવસ્સન્તે કિં કરોન્તીતિ. ‘‘દેવો વસ્સતૂ’’તિ દાનં દત્વા ઉપોસથં અધિટ્ઠાય સમાદિન્નસીલા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા દબ્બસન્થરે સત્તાહં નિપજ્જન્તીતિ. તં સુત્વા તથા અકાસિ. દેવો ન વસ્સિ, એવં રાજા અહં મયા કત્તબ્બકિચ્ચં અકાસિં, દેવો ન વસ્સતિ, કિન્તિ કરોમાતિ. દેવ, ઇન્દપત્થનગરે ધનઞ્જયસ્સ નામ કુરુરાજસ્સ મઙ્ગલહત્થિમ્હિ આનીતે દેવો વસ્સિસ્સતીતિ. સો રાજા બલવાહનસમ્પન્નો દુપ્પસહો, કથમસ્સ હત્થિં આનેસ્સામાતિ. મહારાજ, તેન સદ્ધિં યુદ્ધકિચ્ચં નત્થિ, દાનજ્ઝાસયો સો રાજા દાનાભિરતો યાચિતો સમાનો અલઙ્કતસીસમ્પિ છિન્દિત્વા પસાદસમ્પન્નાનિ અક્ખીનિપિ ઉપ્પાટેત્વા સકલરજ્જમ્પિ નિય્યાતેત્વા દદેય્ય, હત્થિમ્હિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, અવસ્સં યાચિતો સમાનો દસ્સતીતિ. કે પન યાચિતું સમત્થાતિ? બ્રાહ્મણા, મહારાજાતિ. રાજા અટ્ઠ બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા સક્કારસમ્માનં કત્વા પરિબ્બયં દત્વા હત્થિયાચનત્થં પેસેસિ. તે સબ્બત્થ એકરત્તિવાસેન તુરિતગમનં ગન્ત્વા કતિપાહં નગરદ્વારે દાનસાલાસુ ભુઞ્જન્તા સરીરં સન્તપ્પેત્વા રઞ્ઞો દાનગ્ગં આગમનપથે કાલં આગમયમાના પાચીનદ્વારે અટ્ઠંસુ.

બોધિસત્તોપિ પાતોવ ન્હાતાનુલિત્તો સબ્બાલઙ્કારપ્પટિમણ્ડિતો અલઙ્કતવરવારણખન્ધગતો મહન્તેન રાજાનુભાવેન દાનસાલં ગન્ત્વા ઓતરિત્વા સત્તટ્ઠજનાનં સહત્થેન દાનં દત્વા ‘‘ઇમિનાવ નીહારેન દેથા’’તિ વત્વા હત્થિં અભિરુહિત્વા દક્ખિણદ્વારં અગમાસિ. બ્રાહ્મણા પાચીનદ્વારે આરક્ખસ્સ બલવતાય ઓકાસં અલભિત્વા દક્ખિણદ્વારં ગન્ત્વા રાજાનં આગચ્છન્તં ઉલ્લોકયમાના દ્વારતો નાતિદૂરે ઉન્નતટ્ઠાને ઠિતા સમ્પત્તં રાજાનં હત્થે ઉક્ખિપિત્વા જયાપેસું. રાજા વજિરઙ્કુસેન વારણં નિવત્તેત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા તે બ્રાહ્મણે ‘‘કિં ઇચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા ‘‘કલિઙ્ગરટ્ઠં દુબ્ભિક્ખભયેન છાતકભયેન રોગભયેન ચ ઉપદ્દુતં. સો ઉપદ્દવો ઇમસ્મિં તવ મઙ્ગલહત્થિમ્હિ નીતે વૂપસમ્મિસ્સતિ. તસ્મા ઇમં અઞ્જનવણ્ણં નાગં અમ્હાકં દેહી’’તિ આહંસુ. તમત્થં પકાસેન્તો સત્થા આહ ‘‘કલિઙ્ગરટ્ઠવિસયા…પે… અઞ્જનસવ્હય’’ન્તિ. તસ્સત્થો વુત્તો એવ.

અથ બોધિસત્તો ‘‘ન મેતં પતિરૂપં, યં મે યાચકાનં મનોરથવિઘાતો સિયા, મય્હઞ્ચ સમાદાનભેદો સિયા’’તિ હત્થિક્ખન્ધતો ઓતરિત્વા ‘‘સચે અનલઙ્કતટ્ઠાનં અત્થિ, અલઙ્કરિત્વા દસ્સામી’’તિ સમન્તતો ઓલોકેત્વા અનલઙ્કતટ્ઠાનં અદિસ્વા સોણ્ડાય નં ગહેત્વા બ્રાહ્મણાનં હત્થેસુ ઠપેત્વા રતનભિઙ્ગારેન પુપ્ફગન્ધવાસિતં ઉદકં પાતેત્વા અદાસિ. તેન વુત્તં –

૨૩. ‘‘ન મે યાચકમનુપ્પત્તે, પટિક્ખેપો અનુચ્છવો;

મા મે ભિજ્જિ સમાદાનં, દસ્સામિ વિપુલં ગજં.

૨૪. ‘‘નાગં ગહેત્વા સોણ્ડાય, ભિઙ્ગારે રતનામયે;

જલં હત્થે આકિરિત્વા, બ્રાહ્મણાનં અદં ગજ’’ન્તિ.

તત્થ યાચકમનુપ્પત્તેતિ યાચકે અનુપ્પત્તે. અનુચ્છવોતિ અનુચ્છવિકો પતિરૂપો. મા મે ભિજ્જિ સમાદાનન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણત્થાય સબ્બસ્સ યાચકસ્સ સબ્બં અનવજ્જં ઇચ્છિતં દદન્તો દાનપારમિં પૂરેસ્સામીતિ યં મય્હં સમાદાનં, તં મા ભિજ્જિ. તસ્મા દસ્સામિ વિપુલં ગજન્તિ મહન્તં ઇમં મઙ્ગલહત્થિં દસ્સામીતિ. અદન્તિ અદાસિં.

૨૫. તસ્મિં પન હત્થિમ્હિ દિન્ને અમચ્ચા બોધિસત્તં એતદવોચું – ‘‘કસ્મા, મહારાજ, મઙ્ગલહત્થિં દદત્થ, નનુ અઞ્ઞો હત્થી દાતબ્બો, રઞ્ઞા નામ એવરૂપો ઓપવય્હો મઙ્ગલહત્થી ઇસ્સરિયં અભિવિજયઞ્ચ આકઙ્ખન્તેન ન દાતબ્બો’’તિ. મહાસત્તો યં મં યાચકા યાચન્તિ, તદેવ મયા દાતબ્બં, સચે પન મં રજ્જં યાચેય્યું, રજ્જમ્પિ તેસં દદેય્યં, મય્હં રજ્જતોપિ જીવિતતોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ પિયતરં, તસ્મા તં હત્થિં અદાસિન્તિ આહ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સ નાગે પદિન્નમ્હી’’તિઆદિ. તત્થ તસ્સાતિ તસ્સ તેન, તસ્મિં નાગે હત્થિમ્હિ દિન્ને.

૨૬. મઙ્ગલસમ્પન્નન્તિ મઙ્ગલગુણેહિ સમન્નાગતં. સઙ્ગામવિજયુત્તમન્તિ સઙ્ગામવિજયા ઉત્તમં, સઙ્ગામવિજયે વા ઉત્તમં પધાનં પવરં નાગં. કિં તે રજ્જં કરિસ્સતીતિ તસ્મિં નાગે અપગતે તવ રજ્જં કિં કરિસ્સતિ, રજ્જકિચ્ચં ન કરિસ્સતિ, રજ્જમ્પિ અપગતમેવાતિ દસ્સેતિ.

૨૭. રજ્જમ્પિ મે દદે સબ્બન્તિ તિટ્ઠતુ નાગો તિરચ્છાનગતો, ઇદં મે સબ્બં કુરુરટ્ઠમ્પિ યાચકાનં દદેય્યં. સરીરં દજ્જમત્તનોતિ રજ્જેપિ વા કિં વત્તબ્બં, અત્તનો સરીરમ્પિ યાચકાનં દદેય્યં, સબ્બોપિ હિ મે અજ્ઝત્તિકબાહિરો પરિગ્ગહો લોકહિતત્થમેવ મયા પરિચ્ચત્તો. યસ્મા સબ્બઞ્ઞુતં પિયં મય્હં સબ્બઞ્ઞુતા ચ દાનપારમિં આદિં કત્વા સબ્બપારમિયો અપૂરેન્તેન ન સક્કા લદ્ધું, તસ્મા નાગં અદાસિં અહન્તિ દસ્સેતિ.

એવમ્પિ તસ્મિં નાગે આનીતે કલિઙ્ગરટ્ઠે દેવો ન વસ્સતેવ. કલિઙ્ગરાજા ‘‘ઇદાનિપિ ન વસ્સતિ, કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કુરુરાજા ગરુધમ્મે રક્ખતિ, તેનસ્સ રટ્ઠે અન્વદ્ધમાસં અનુદસાહં દેવો વસ્સતિ, રઞ્ઞો ગુણાનુભાવો એસ, ન ઇમસ્સ તિરચ્છાનગતસ્સા’’તિ જાનિત્વા ‘‘મયમ્પિ ગરુધમ્મે રક્ખિસ્સામ, ગચ્છથ ધનઞ્ચયકોરબ્યસ્સ સન્તિકે તે સુવણ્ણપટ્ટે લિખાપેત્વા આનેથા’’તિ અમચ્ચે પેસેસિ. ગરુધમ્મા વુચ્ચન્તિ પઞ્ચ સીલાનિ, તાનિ બોધિસત્તો સુપરિસુદ્ધાનિ કત્વા રક્ખતિ, યથા ચ બોધિસત્તો. એવમસ્સ માતા અગ્ગમહેસી, કનિટ્ઠભાતા ઉપરાજા, પુરોહિતો બ્રાહ્મણો, રજ્જુગ્ગાહકો અમચ્ચો, સારથિ સેટ્ઠિ, દોણમાપકો દોવારિકો, નગરસોભિની વણ્ણદાસીતિ. તેન વુત્તં –

‘‘રાજા માતા મહેસી ચ, ઉપરાજા પુરોહિતો;

રજ્જુગ્ગાહો સારથી સેટ્ઠિ, દોણો દોવારિકો તથા;

ગણિકા તે એકાદસ, ગરુધમ્મે પતિટ્ઠિતા’’તિ.

તે અમચ્ચા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તમત્થં આરોચેસું. મહાસત્તો ‘‘મય્હં ગરુધમ્મે કુક્કુચ્ચં અત્થિ, માતા પન મે સુરક્ખિતં રક્ખતિ, તસ્સા સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘મહારાજ, કુક્કુચ્ચં નામ સિક્ખાકામસ્સ સલ્લેખવુત્તિનો હોતિ, દેથ નો’’તિ યાચિતો ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં ન આદાતબ્બં, કામેસુમિચ્છાચારો ન ચરિતબ્બો, મુસા ન ભણિતબ્બં, મજ્જં ન પાતબ્બ’’ન્તિ સુવણ્ણપટ્ટે લિખાપેત્વા ‘‘એવં સન્તેપિ માતુ સન્તિકે ગણ્હથા’’તિ આહ.

દૂતા રાજાનં વન્દિત્વા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દેવિ, તુમ્હે કિર ગરુધમ્મં રક્ખથ, તં નો દેથા’’તિ વદિંસુ. બોધિસત્તસ્સ માતાપિ તથેવ અત્તનો કુક્કુચ્ચસ્સ અત્થિભાવં વત્વાવ તેહિ યાચિતા અદાસિ. તથા મહેસિઆદયોપિ. તે સબ્બેસમ્પિ સન્તિકે સુવણ્ણપટ્ટે ગરુધમ્મે લિખાપેત્વા દન્તપુરં ગન્ત્વા કલિઙ્ગરઞ્ઞો દત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. સોપિ રાજા તસ્મિં ધમ્મે વત્તમાનો પઞ્ચ સીલાનિ પૂરેસિ. તતો સકલકલિઙ્ગરટ્ઠે દેવો વસ્સિ. તીણિ ભયાનિ વૂપસન્તાનિ. રટ્ઠં ખેમં સુભિક્ખં અહોસિ. બોધિસત્તો યાવજીવં દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા સપરિસો સગ્ગપુરં પૂરેસિ.

તદા ગણિકાદયો ઉપ્પલવણ્ણાદયો અહેસું. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ગણિકા ઉપ્પલવણ્ણા, પુણ્ણો દોવારિકો તદા;

રજ્જુગ્ગાહો ચ કચ્ચાનો, દોણમાપકો ચ કોલિતો.

‘‘સારિપુત્તો તદા સેટ્ઠિ, અનુરુદ્ધો ચ સારથિ;

બ્રાહ્મણો કસ્સપો થેરો, ઉપરાજાનન્દપણ્ડિતો.

‘‘મહેસી રાહુલમાતા, માયાદેવી જનેત્તિકા;

કુરુરાજા બોધિસત્તો, એવં ધારેથ જાતક’’ન્તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૬૧ હંસઘાતકભિક્ખુવત્થુ);

ઇધાપિ નેક્ખમ્મપારમિઆદયો સેસધમ્મા ચ વુત્તનયેનેવ નિદ્ધારેતબ્બાતિ.

કુરુરાજચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.