૨. સઙ્ખબ્રાહ્મણચરિયાવણ્ણના

૧૧-૧૨. દુતિયસ્મિં પુનાપરન્તિ પુન અપરં, ન કેવલમિદં અકિત્તિચરિયમેવ, અથ ખો પુન અપરં અઞ્ઞં સઙ્ખચરિયમ્પિ પવક્ખિસ્સં, સુણોહીતિ અધિપ્પાયો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. સઙ્ખસવ્હયોતિ સઙ્ખનામો. મહાસમુદ્દં તરિતુકામોતિ સુવણ્ણભૂમિં ગન્તું નાવાય મહાસમુદ્દં તરિતુકામો. ઉપગચ્છામિ પટ્ટનન્તિ તામલિત્તિપટ્ટનં ઉદ્દિસ્સ ગચ્છામિ. સયમ્ભુઞાણેન પચ્ચેકબોધિયા અધિગતત્તા સયમેવ ભૂતન્તિ સયમ્ભું. કિલેસમારાદીસુ કેનચિપિ ન પરાજિતન્તિ અપરાજિતં, તિણ્ણં મારાનં મત્થકં મદ્દિત્વા ઠિતન્તિ અત્થો. તત્તાય કઠિનભૂમિયાતિ ઘમ્મસન્તાપેન સન્તત્તાય સક્ખરવાલુકાનિચિતત્તા ખરાય કક્ખળાય ભૂમિયા.

૧૩. તન્તિ તં પચ્ચેકબુદ્ધં. ઇમમત્થન્તિ ઇમં ઇદાનિ વક્ખમાનં ‘‘ઇદં ખેત્ત’’ન્તિઆદિકં અત્થં. વિચિન્તયિન્તિ તદા સઙ્ખબ્રાહ્મણભૂતો ચિન્તેસિન્તિ સત્થા વદતિ. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા –

અતીતે અયં બારાણસી મોળિની નામ અહોસિ. મોળિનીનગરે બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સઙ્ખો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા અડ્ઢો મહદ્ધનો ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ નગરમજ્ઝે અત્તનો નિવેસનદ્વારેતિ છસુ ઠાનેસુ છ દાનસાલાયો કારેત્વા દેવસિકં છસતસહસ્સાનિ વિસ્સજ્જેન્તો કપણદ્ધિકાદીનં મહાદાનં પવત્તેસિ. સો એકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ગેહે ધને ખીણે દાનં દાતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપરિક્ખીણેયેવ ધને નાવાય સુવણ્ણભૂમિં ગન્ત્વા ધનં આહરિસ્સામી’’તિ. સો નાવં ભણ્ડસ્સ પૂરાપેત્વા પુત્તદારં આમન્તેત્વા ‘‘યાવાહં આગચ્છિસ્સામિ, તાવ મે દાનં અનુપચ્છિન્દન્તા પવત્તેય્યાથા’’તિ વત્વા દાસકમ્મકરપરિવુતો ઉપાહનં આરુય્હ છત્તેન ધારિયમાનેન પટ્ટનગામાભિમુખો પાયાસિ.

તસ્મિં ખણે ગન્ધમાદને એકો પચ્ચેકબુદ્ધો સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો તં ધનાહરણત્થં ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મહાપુરિસો ધનં આહરિતું ગચ્છતિ, ભવિસ્સતિ નુ ખો અસ્સ મહાસમુદ્દે અન્તરાયો, નો’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘એસ મં દિસ્વા છત્તઞ્ચ ઉપાહનઞ્ચ મય્હં દત્વા ઉપાહનદાનનિસ્સન્દેન સમુદ્દે ભિન્નાય નાવાય પતિટ્ઠં લભિસ્સતિ, કરિસ્સામિસ્સ અનુગ્ગહ’’ન્તિ આકાસેન ગન્ત્વા તસ્સ અવિદૂરે ઓતરિત્વા મજ્ઝન્હિકસમયે ચણ્ડવાતાતપેન અઙ્ગારસન્થતસદિસં ઉણ્હવાલુકં મદ્દન્તો તસ્સ અભિમુખં આગઞ્છિ. સો તં દિસ્વાવ હટ્ઠતુટ્ઠો ‘‘પુઞ્ઞક્ખેત્તં મે આગતં, અજ્જ મયા એત્થ બીજં રોપેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેસિ. તેન વુત્તં ‘‘તમહં પટિપથે દિસ્વા, ઇમમત્થં વિચિન્તયિ’’ન્તિઆદિ.

તત્થ ઇદં ખેત્તન્તિઆદિ ચિન્તિતાકારદસ્સનં. ખેત્તન્તિ ખિત્તં બીજં મહપ્ફલભાવકરણેન તાયતીતિ ખેત્તં, પુબ્બણ્ણાપરણ્ણવિરુહનભૂમિ. ઇધ પન ખેત્તં વિયાતિ ખેત્તં, અગ્ગદક્ખિણેય્યો પચ્ચેકબુદ્ધો. તેનેવાહ ‘‘પુઞ્ઞકામસ્સ જન્તુનો’’તિ.

૧૪. મહાગમન્તિ વિપુલફલાગમં, સસ્સસમ્પત્તિદાયકન્તિ અત્થો. બીજં ન રોપેતીતિ બીજં ન વપતિ.

૧૫. ખેત્તવરુત્તમન્તિ ખેત્તવરેસુપિ ઉત્તમં. સીલાદિગુણસમ્પન્ના હિ વિસેસતો અરિયસાવકા ખેત્તવરા, તતોપિ અગ્ગભૂતો પચ્ચેકબુદ્ધો ખેત્તવરુત્તમો. કારન્તિ સક્કારં. યદિ ન કરોમીતિ સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇદમીદિસં અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લભિત્વા તત્થ પૂજાસક્કારં યદિ ન કરોમિ, પુઞ્ઞેન અત્થિકો નામાહં ન ભવેય્યન્તિ.

૧૬-૧૭. યથા અમચ્ચોતિઆદીનં દ્વિન્નં ગાથાનં અયં સઙ્ખેપત્થો – યથા નામ યો કોચિ રઞ્ઞા મુદ્દાધિકારે ઠપિતો લઞ્છનધરો અમચ્ચપુરિસો સેનાપતિ વા સો અન્તેપુરે જને બહિદ્ધા ચ બલકાયાદીસુ રઞ્ઞો યથાનુસિટ્ઠં ન પટિપજ્જતિ ન તેસં ધનધઞ્ઞં દેતિ, તં તં કત્તબ્બં વત્તં પરિહાપેતિ. સો મુદ્દિતો પરિહાયતિ મુદ્દાધિકારલદ્ધવિભવતો પરિધંસતિ, એવમેવ અહમ્પિ પુઞ્ઞકમ્મસ્સ રતો લદ્ધબ્બપુઞ્ઞફલસઙ્ખાતં પુઞ્ઞકામો દક્ખિણાય વિપુલફલભાવકરણેન વિપુલં દિસ્વાન તં દક્ખિણં ઉળારં દક્ખિણેય્યં લભિત્વા તસ્સ દાનં યદિ ન દદામિ પુઞ્ઞતો આયતિં પુઞ્ઞફલતો ચ પરિધંસામિ. તસ્મા ઇધ મયા પુઞ્ઞં કાતબ્બમેવાતિ.

એવં પન ચિન્તેત્વા મહાપુરિસો દૂરતોવ ઉપાહના ઓરોહિત્વા વેગેન ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, મય્હં અનુગ્ગહત્થાય ઇમં રુક્ખમૂલં ઉપગચ્છથા’’તિ વત્વા તસ્મિં રુક્ખમૂલં ઉપસઙ્કમન્તે તત્થ વાલુકં ઉસ્સાપેત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં પઞ્ઞાપેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે તત્થ નિસિન્ને વન્દિત્વા વાસિતપરિસ્સાવિતેન ઉદકેન તસ્સ પાદે ધોવિત્વા, ગન્ધતેલેન મક્ખેત્વા, અત્તનો ઉપાહનં પુઞ્છિત્વા, ગન્ધતેલેન મક્ખેત્વા, તસ્સ પાદે પટિમુઞ્ચિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં ઉપાહનં આરુય્હ, ઇમં છત્તં મત્થકે કત્વા ગચ્છથા’’તિ છત્તુપાહનં અદાસિ. સોપિસ્સ અનુગ્ગહત્થાય તં ગહેત્વા પસાદસંવડ્ઢનત્થં પસ્સન્તસ્સેવ વેહાસં ઉપ્પતિત્વા ગન્ધમાદનં અગમાસિ. તેન વુત્તં –

૧૮. ‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, ઓરોહિત્વા ઉપાહના;

તસ્સ પાદાનિ વન્દિત્વા, અદાસિં છત્તુપાહન’’ન્તિ.

બોધિસત્તો તં દિસ્વા અતિવિય પસન્નચિત્તો પટ્ટનં ગન્ત્વા નાવં અભિરુહિ. અથસ્સ મહાસમુદ્દં તરન્તસ્સ સત્તમે દિવસે નાવા વિવરમદાસિ. ઉદકં ઉસ્સિઞ્ચિતું નાસક્ખિંસુ. મહાજનો મરણભયભીતો અત્તનો અત્તનો દેવતા નમસ્સિત્વા મહાવિરવં વિરવિ. બોધિસત્તો એકં ઉપટ્ઠાકં ગહેત્વા સકલસરીરં તેલેન મક્ખેત્વા સપ્પિના સદ્ધિં સક્ખરચુણ્ણાનિ યાવદત્થં ખાદિત્વા તમ્પિ ખાદાપેત્વા તેન સદ્ધિં કૂપકયટ્ઠિમત્થકં આરુય્હ ‘‘ઇમાય દિસાય અમ્હાકં નગર’’ન્તિ દિસં વવત્થપેત્વા મચ્છકચ્છપપરિપન્થતો અત્તાનં સચ્ચાધિટ્ઠાનેન પમોચેન્તો તેન સદ્ધિં ઉસભમત્તટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા પતિત્વા સમુદ્દં તરિતું આરભિ. મહાજનો પન તત્થેવ વિનાસં પાપુણિ. તસ્સ તરન્તસ્સેવ સત્ત દિવસા ગતા. સો તસ્મિમ્પિ કાલે લોણોદકેન મુખં વિક્ખાલેત્વા ઉપોસથિકો અહોસિયેવ.

તદા પન ઈદિસાનં પુરિસવિસેસાનં રક્ખણત્થાય ચતૂહિ લોકપાલેહિ ઠપિતા મણિમેખલા નામ દેવધીતા અત્તનો ઇસ્સરિયેન સત્તાહં પમજ્જિત્વા સત્તમે દિવસે તં દિસ્વા ‘‘સચાયં ઇધ મરિસ્સ, અતિવિય ગારય્હા અભવિસ્સ’’ન્તિ સંવિગ્ગહદયા સુવણ્ણપાતિયા દિબ્બભોજનસ્સ પૂરેત્વા વેગેનાગન્ત્વા ‘‘બ્રાહ્મણ, ઇદં દિબ્બભોજનં ભુઞ્જા’’તિ આહ. સો તં ઉલ્લોકેત્વા ‘‘નાહં ભુઞ્જામિ, ઉપોસથિકોમ્હી’’તિ પટિક્ખિપિત્વા તં પુચ્છન્તો –

‘‘યં ત્વં સુખેનાભિસમેક્ખસે મં, ભુઞ્જસ્સુ ભત્તં ઇતિ મં વદેસિ;

પુચ્છામિ તં નારિ મહાનુભાવે, દેવી નુસિ ત્વં ઉદ માનુસી નૂ’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૨) –

આહ. સા તસ્સ પટિવચનં દેન્તી –

‘‘દેવી અહં સઙ્ખ મહાનુભાવા, ઇધાગતા સાગરવારિમજ્ઝે;

અનુકમ્પિકા નો ચ પદુટ્ઠચિત્તા, તવેવ અત્થાય ઇધાગતાસ્મિ.

‘‘ઇધન્નપાનં સયનાસનઞ્ચ, યાનાનિ નાનાવિવિધાનિ સઙ્ખ;

સબ્બસ્સ ત્યાહં પટિપાદયામિ, યં કિઞ્ચિ તુય્હં મનસાભિપત્થિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૩-૪૪) –

ઇમા ગાથા અભાસિ. તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘અયં દેવધીતા સમુદ્દપિટ્ઠે મય્હં ‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દમ્મી’તિ વદતિ, યઞ્ચેસા મય્હં દેતિ, તમ્પિ મમ પુઞ્ઞેનેવ, તં પન પુઞ્ઞં અયં દેવધીતા જાનાતિ નુ ખો, ઉદાહુ ન જાનાતિ, પુચ્છિસ્સામિ તાવ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પુચ્છન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યં કિઞ્ચિ યિટ્ઠઞ્ચ હુતઞ્ચ મય્હં, સબ્બસ્સ નો ઇસ્સરા ત્વં સુગત્તે;

સુસ્સોણિ સુબ્ભૂરુ વિલગ્ગમજ્ઝે, કિસ્સ મે કમ્મસ્સ અયં વિપાકો’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૫);

તત્થ યિટ્ઠન્તિ દાનવસેન યજિતં. હુતન્તિ આહુનપાહુનવસેન દિન્નં. સબ્બસ્સ નો ઇસ્સરા ત્વન્તિ અમ્હાકં પુઞ્ઞકમ્મસ્સ સબ્બસ્સ ત્વં ઇસ્સરા, ‘‘અયં ઇમસ્સ વિપાકો, અયં ઇમસ્સા’’તિ બ્યાકરિતું સમત્થા. સુસ્સોણીતિ સુન્દરજઘને. સુબ્ભૂરૂતિ સુન્દરેહિ ભમુકેહિ ઊરૂહિ ચ સમન્નાગતે. વિલગ્ગમજ્ઝેતિ વિલગ્ગતનુમજ્ઝે. કિસ્સ મેતિ મયા કતકમ્મેસુ કતરકમ્મસ્સ અયં વિપાકો, યેનાહં અપ્પતિટ્ઠે મહાસમુદ્દે અજ્જ પતિટ્ઠં લભામીતિ.

તં સુત્વા દેવધીતા ‘‘અયં બ્રાહ્મણો ‘યં અત્તના કુસલકમ્મં કતં, તં કમ્મં ન જાનાતી’તિ સઞ્ઞાય પુચ્છતિ મઞ્ઞે, કથેસ્સામિ ન’’ન્તિ નાવાભિરુહનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ છત્તુપાહનદાનપુઞ્ઞમેવ તસ્સ કારણન્તિ કથેન્તી –

‘‘ઘમ્મે પથે બ્રાહ્મણ એકભિક્ખું, ઉગ્ઘટ્ટપાદં તસિતં કિલન્તં;

પટિપાદયી સઙ્ખ ઉપાહનાનિ, સા દક્ખિણા કામદુહા તવજ્જા’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૬) –

ગાથમાહ.

તત્થ એકભિક્ખુન્તિ એકં પચ્ચેકબુદ્ધં સન્ધાયાહ. ઉગ્ઘટ્ટપાદન્તિ ઉણ્હવાલુકાય ઘટ્ટપાદં, વિબાધિતપાદન્તિ અત્થો. તસિતન્તિ પિપાસિતં. પટિપાદયીતિ પટિપાદેસિ યોજેસિ. કામદુહાતિ સબ્બકામદાયિકા.

તં સુત્વા મહાસત્તો ‘‘એવરૂપેપિ નામ અપ્પતિટ્ઠે મહાસમુદ્દે મયા દિન્નં છત્તુપાહનદાનં મમ સબ્બકામદદં જાતં અહો સુદિન્ન’’ન્તિ તુટ્ઠચિત્તો –

‘‘સા હોતુ નાવા ફલકૂપપન્ના, અનવસ્સુતા એરકવાતયુત્તા;

અઞ્ઞસ્સ યાનસ્સ ન હેત્થ ભૂમિ, અજ્જેવ મં મોળિનિં પાપયસ્સૂ’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૭) –

ગાથમાહ.

તત્થ ફલકૂપપન્નાતિ મહાનાવતાય બહૂહિ ફલકેહિ ઉપેતા. ઉદકપ્પવેસનાભાવેન અનવસ્સુતા. સમ્મા ગહેત્વા ગમનકવાતેન એરકવાતયુત્તા.

દેવધીતા તસ્સ વચનં સુત્વા તુટ્ઠહટ્ઠા દીઘતો અટ્ઠઉસભં વિત્થારતો ચતુઉસભં ગમ્ભીરતો વીસતિયટ્ઠિકં સત્તરતનમયં નાવં માપેત્વા કૂપફિયારિત્તયુત્તાનિ ઇન્દનીલરજતસુવણ્ણમયાદીનિ નિમ્મિનિત્વા સત્તન્નં રતનાનં પૂરેત્વા બ્રાહ્મણં આલિઙ્ગેત્વા નાવં આરોપેસિ, ઉપટ્ઠાકં પનસ્સ ન ઓલોકેસિ. બ્રાહ્મણો અત્તના કતકલ્યાણતો તસ્સ પત્તિં અદાસિ, સો અનુમોદિ. અથ દેવધીતા તમ્પિ આલિઙ્ગેત્વા નાવાય પતિટ્ઠાપેત્વા તં નાવં મોળિનીનગરં નેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઘરે ધનં પતિટ્ઠાપેત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘સા તત્થ વિત્તા સુમના પતીતા, નાવં સુચિત્તં અભિનિમ્મિનિત્વા;

આદાય સઙ્ખં પુરિસેન સદ્ધિં, ઉપાનયી નગરં સાધુરમ્મ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૦.૪૮);

મહાપુરિસસ્સ હિ ચિત્તસમ્પત્તિયા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચ નિરોધતો વુટ્ઠિતભાવેન સત્તસુ ચેતનાસુ આદિચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા અતિઉળારફલા ચ જાતા. ઇદમ્પિ તસ્સ દાનસ્સ અપ્પમત્તફલન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપરિમાણફલઞ્હિ તં દાનં બોધિસમ્ભારભૂતં. તેન વુત્તં –

૧૯. ‘‘તેનેવાહં સતગુણતો, સુખુમાલો સુખેધિતો;

અપિ ચ દાનં પરિપૂરેન્તો, એવં તસ્સ અદાસહ’’ન્તિ.

તત્થ તેનાતિ તતો પચ્ચેકબુદ્ધતો, સતગુણતોતિ સતગુણેન અહં તદા સઙ્ખભૂતો સુખુમાલો, તસ્મા સુખેધિતો સુખસંવડ્ઢો, અપિ ચ એવં સન્તેપિ દાનં પરિપૂરેન્તો, એવં મય્હં દાનપારમી પરિપૂરેતૂતિ તસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ અત્તનો સરીરદુક્ખં અનપેક્ખિત્વા છત્તુપાહનં અદાસિન્તિ અત્તનો દાનજ્ઝાસયસ્સ ઉળારભાવં સત્થા પવેદેસિ.

બોધિસત્તોપિ યાવજીવં અમિતધનગેહં અજ્ઝાવસન્તો ભિય્યોસોમત્તાય દાનાનિ દત્વા સીલાનિ રક્ખિત્વા આયુપરિયોસાને સપરિસો દેવનગરં પૂરેસિ.

તદા દેવધીતા ઉપ્પલવણ્ણા અહોસિ, પુરિસો આનન્દત્થેરો, લોકનાથો સઙ્ખબ્રાહ્મણો.

તસ્સ સુવિસુદ્ધનિચ્ચસીલઉપોસથસીલાદિવસેન સીલપારમી દાનસીલાદીનં પટિપક્ખતો નિક્ખન્તત્તા કુસલધમ્મવસેન નેક્ખમ્મપારમી, દાનાદિનિપ્ફાદનત્થં અબ્ભુસ્સહનવસેન તથા મહાસમુદ્દતરણવાયામવસેન ચ વીરિયપારમી, તદત્થં અધિવાસનખન્તિવસેન ખન્તિપારમી, પટિઞ્ઞાનુરૂપપ્પટિપત્તિયા સચ્ચપારમી, સબ્બત્થ અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનવસેન અધિટ્ઠાનપારમી, સબ્બસત્તેસુ હિતજ્ઝાસયવસેન મેત્તાપારમી, સત્તસઙ્ખારકતવિપ્પકારેસુ મજ્ઝત્તભાવપ્પત્તિયા ઉપેક્ખાપારમી, સબ્બપારમીનં ઉપકારાનુપકારે ધમ્મે જાનિત્વા અનુપકારે ધમ્મે પહાય ઉપકારધમ્મેસુ પવત્તાપનપુરેચરા સહજાતા ચ ઉપાયકોસલ્લભૂતા પઞ્ઞા પઞ્ઞાપારમીતિ ઇમાપિ પારમિયો લબ્ભન્તિ.

દાનજ્ઝાસયસ્સ પન અતિઉળારભાવેન દાનપારમીવસેન દેસના પવત્તા. યસ્મા ચેત્થ દસ પારમિયો લબ્ભન્તિ, તસ્મા હેટ્ઠા વુત્તા મહાકરુણાદયો બોધિસત્તગુણા ઇધાપિ યથારહં નિદ્ધારેતબ્બા. તથા અત્તનો ભોગસુખં અનપેક્ખિત્વા મહાકરુણાય ‘‘દાનપારમિં પૂરેસ્સામી’’તિ દાનસમ્ભારસંહરણત્થં સમુદ્દતરણં, તત્થ ચ સમુદ્દપતિતસ્સપિ ઉપોસથાધિટ્ઠાનં, સીલખણ્ડભયેન દેવધીતાયપિ ઉપગતાય આહારાનાહરણન્તિ એવમાદયો મહાસત્તસ્સ ગુણા વેદિતબ્બા. ઇદાનિ વક્ખમાનેસુ સેસચરિતેસુ ઇમિનાવ નયેન ગુણનિદ્ધારણં વેદિતબ્બં. તત્થ તત્થ વિસેસમત્તમેવ વક્ખામ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘એવં અચ્છરિયા હેતે, અબ્ભુતા ચ મહેસિનો…પે…;

પગેવાનુકિરિયા તેસં, ધમ્મસ્સ અનુધમ્મતો’’તિ.

સઙ્ખબ્રાહ્મણચરિયાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.