૯. અનોમદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના

સોભિતબુદ્ધે પન પરિનિબ્બુતે તસ્સ અપરભાગે એકમસઙ્ખ્યેય્યં બુદ્ધુપ્પાદરહિતં અહોસિ. અતીતે પન તસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યે એકસ્મિં કપ્પે તયો બુદ્ધા નિબ્બત્તિંસુ અનોમદસ્સી, પદુમો, નારદોતિ. તત્થ અનોમદસ્સી ભગવા સોળસ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા દેવેહિ અભિયાચિતો તતો ચવિત્વા ચન્દવતિયં નામ રાજધાનિયં યસવા નામસ્સ રઞ્ઞો કુલે સમુસ્સિતચારુપયોધરાય યસોધરાય નામ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. અનોમદસ્સિકુમારે કિર યસોધરાય દેવિયા કુચ્છિગતે તસ્સ પુઞ્ઞપ્પભાવેન પભા અસીતિહત્થપ્પમાણં ઠાનં ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. ચન્દસૂરિયપ્પભાહિ અનભિભવનીયાવ અહોસિ. સા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન બોધિસત્તં સુચન્દનુય્યાને વિજાયિ. પાટિહારિયાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

નામગ્ગહણદિવસે પનસ્સ નામં ગણ્હન્તા, યસ્મા જાતિયં આકાસતો સત્ત રતનાનિ પતિંસુ, તસ્મા અનોમાનં રતનાનં ઉપ્પત્તિહેતુભૂતત્તા ‘‘અનોમદસ્સી’’તિ નામમકંસુ. સો અનુક્કમેન વુદ્ધિપ્પત્તો દિબ્બેહિ કામગુણેહિ પરિચારિયમાનો દસવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તસ્સ કિર સિરિ ઉપસિરિ સિરિવડ્ઢોતિ તયો પાસાદા અહેસું. સિરિમાદેવિપ્પમુખાનિ તેવીસતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું. સો સિરિમાય દેવિયા ઉપવાણે નામ પુત્તે જાતે ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા સિવિકાયાનેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં તિસ્સો જનકોટિયો અનુપબ્બજિંસુ.

તેહિ પરિવુતો મહાપુરિસો દસ માસે પધાનચરિયં ચરિ. તતો વિસાખપુણ્ણમાય અનુપમબ્રાહ્મણગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા અનુપમસેટ્ઠિધીતાય દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા અનોમનામાજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા અજ્જુનરુક્ખબોધિં પદક્ખિણં કત્વા અટ્ઠત્તિંસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા સમારં મારબલં વિદ્ધંસેત્વા તીસુ યામેસુ તિસ્સો વિજ્જા ઉપ્પાદેત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘સોભિતસ્સ અપરેન, સમ્બુદ્ધો દ્વિપદુત્તમો;

અનોમદસ્સી અમિતયસો, તેજસ્સી દુરતિક્કમો.

૨. ‘‘સો છેત્વા બન્ધનં સબ્બં, વિદ્ધંસેત્વા તયો ભવે;

અનિવત્તિગમનં મગ્ગં, દેસેસિ દેવમાનુસે.

૩. ‘‘સાગરોવ અસઙ્ખોભો, પબ્બતોવ દુરાસદો;

આકાસોવ અનન્તો સો, સાલરાજાવ ફુલ્લિતો.

૪. ‘‘દસ્સનેનપિ તં બુદ્ધં, તોસિતા હોન્તિ પાણિનો;

બ્યાહરન્તં ગિરં સુત્વા, અમતં પાપુણન્તિ તે’’તિ.

તત્થ અનોમદસ્સીતિ અનુપમદસ્સનો, અમિતદસ્સનો વા. અમિતયસોતિ અમિતપરિવારો, અમિતકિત્તિ વા. તેજસ્સીતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાતેજેન સમન્નાગતો. દુરતિક્કમોતિ દુપ્પધંસિયો, અઞ્ઞેન દેવેન વા મારેન વા કેનચિ વા અતિક્કમિતું અસક્કુણેય્યોતિ અત્થો. સો છેત્વા બન્ધનં સબ્બન્તિ સબ્બં દસવિધં સંયોજનં છિન્દિત્વા. વિદ્ધંસેત્વા તયો ભવેતિ તિભવૂપગં કમ્મં કમ્મક્ખયકરઞાણેન વિદ્ધંસેત્વા, અભાવં કત્વાતિ અત્થો. અનિવત્તિગમનં મગ્ગન્તિ નિવત્તિયા પવત્તિયા પટિપક્ખભૂતં નિબ્બાનં અનિવત્તીતિ વુચ્ચતિ, તં અનિવત્તિં ગચ્છતિ અનેનાતિ અનિવત્તિગમનો. તં અનિવત્તિગમનં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં દેસેસીતિ અત્થો. ‘‘દસ્સેતી’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. દેવમાનુસેતિ દેવમનુસ્સાનં, સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં.

અસઙ્ખોભોતિ ખોભેતું ચાલેતું અસક્કુણેય્યોતિ અક્ખોભિયો. યથા હિ સમુદ્દો ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરો અનેકયોજનસહસ્સભૂતાવાસો અક્ખોભિયો, એવં અક્ખોભિયોતિ અત્થો. આકાસોવ અનન્તોતિ યથા પન આકાસસ્સ અન્તો નત્થિ, અથ ખો અનન્તો અપ્પમેય્યો અપારો, એવં ભગવાપિ બુદ્ધગુણેહિ અનન્તો અપ્પમેય્યો અપારો. સોતિ સો ભગવા. સાલરાજાવ ફુલ્લિતોતિ સબ્બલક્ખણાનુબ્યઞ્જનસમલઙ્કતસરીરત્તા સુફુલ્લિતસાલરાજા વિય સોભતીતિ અત્થો. દસ્સનેનપિ તં બુદ્ધન્તિ તસ્સ બુદ્ધસ્સ દસ્સનેનાપીતિ અત્થો. ઈદિસેસુપિ સામિવચનં પયુજ્જન્તિ સદ્દસત્થવિદૂ. તોસિતાતિ પરિતોસિતા પીણિતા. બ્યાહરન્તન્તિ બ્યાહરન્તસ્સ, સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં. અમતન્તિ નિબ્બાનં. પાપુણન્તીતિ અધિગચ્છન્તિ. તેતિ યે તસ્સ ગિરં ધમ્મદેસનં સુણન્તિ, તે અમતં પાપુણન્તીતિ અત્થો.

ભગવા પન બોધિમૂલે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા બ્રહ્મુના આયાચિતો ધમ્મદેસનાય બુદ્ધચક્ખુના લોકં ઓલોકેન્તો અત્તના સહ પબ્બજિતે તિકોટિસઙ્ખે જને ઉપનિસ્સયસમ્પન્ને દિસ્વા – ‘‘કત્થ નુ ખો તે એતરહિ વિહરન્તી’’તિ ઉપધારેન્તો સુભવતીનગરે સુદસ્સનુય્યાને વિહરન્તે દિસ્વા આકાસેન ગન્ત્વા સુદસ્સનુય્યાને ઓતરિ. સો તેહિ પરિવુતો સદેવમનુસ્સાય પરિસાય મજ્ઝે ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તત્થ કોટિસતાનં પઠમાભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘ધમ્માભિસમયો તસ્સ, ઇદ્ધો ફીતો તદા અહુ;

કોટિસતાનિ અભિસમિંસુ, પઠમે ધમ્મદેસને’’તિ.

તત્થ ફીતોતિ ફાતિપ્પત્તો બાહુજઞ્ઞવસેન. કોટિસતાનીતિ કોટીનં સતાનિ કોટિસતાનિ. ‘‘કોટિસતયો’’તિપિ પાઠો, તસ્સ સતકોટિયોતિ અત્થો.

અથાપરેન સમયેન ઓસધીનગરદ્વારે અસનરુક્ખમૂલે યમકપાટિહારિયં કત્વા અસુરેહિ દુરભિભવને તાવતિંસભવને પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસિન્નો તેમાસં અભિધમ્મવસ્સં વસ્સાપયિ. તદા અસીતિદેવતાકોટિયો અભિસમિંસુ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘તતો પરં અભિસમયે, વસ્સન્તે ધમ્મવુટ્ઠિયો;

અસીતિકોટિયોભિસમિંસુ, દુતિયે ધમ્મદેસને’’તિ.

તત્થ વસ્સન્તેતિ બુદ્ધમહામેઘે વસ્સન્તે. ધમ્મવુટ્ઠિયોતિ ધમ્મકથાવસ્સવુટ્ઠિયો.

તતો અપરેન સમયેન મઙ્ગલપઞ્હાનિદ્દેસે અટ્ઠસત્તતિ કોટિયો અભિસમિંસુ. સો તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૭. ‘‘તતો પરમ્પિ વસ્સન્તે, તપ્પયન્તે ચ પાણિનં;

અટ્ઠસત્તતિકોટીનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ વસ્સન્તેતિ ધમ્મકથાસલિલધારં વસ્સન્તે. તપ્પયન્તેતિ ધમ્મામતવસ્સેન તપ્પયન્તે, તપ્પનં કરોન્તે ભગવતીતિ અત્થો.

અનોમદસ્સિસ્સપિ ભગવતો તયો સાવકસન્નિપાતા અહેસું. તત્થ સોરેય્યનગરે ઇસિદત્તસ્સ રઞ્ઞો ધમ્મે દેસિયમાને પસીદિત્વા એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતાનં અટ્ઠન્નં અરહન્તસતસહસ્સાનં મજ્ઝે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. અયં પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. રાધવતીનગરે સુન્દરિન્ધરસ્સ નામ રઞ્ઞો ધમ્મે દેસિયમાને એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતાનં સત્તન્નં અરહન્તસતસહસ્સાનં મજ્ઝે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. અયં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. પુન સોરેય્યનગરેયેવ સોરેય્યરઞ્ઞા સહ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતાનં છન્નં અરહન્તસતસહસ્સાનં મજ્ઝે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. અયં તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૮. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, તસ્સાપિ ચ મહેસિનો;

અભિઞ્ઞાબલપ્પત્તાનં, પુપ્ફિતાનં વિમુત્તિયા.

૯. ‘‘અટ્ઠસતસહસ્સાનં, સન્નિપાતો તદા અહુ;

પહીનમદમોહાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૧૦. ‘‘સત્તસતસહસ્સાનં, દુતિયો આસિ સમાગમો;

અનઙ્ગણાનં વિરજાનં, ઉપસન્તાન તાદિનં.

૧૧. ‘‘છન્નં સતસહસ્સાનં, તતિયો આસિ સમાગમો;

અભિઞ્ઞાબલપ્પત્તાનં, નિબ્બુતાનં તપસ્સિન’’ન્તિ.

તત્થ તસ્સાપિ ચ મહેસિનોતિ તસ્સ મહેસિનો અનોમદસ્સિસ્સાપિ. ‘‘તસ્સાપિ દ્વિપદુત્તમો’’તિપિ પાઠો, તસ્સપિ દ્વિપદુત્તમસ્સાતિ અત્થો. લક્ખણં સદ્દસત્થતો ગહેતબ્બં. અભિઞ્ઞાબલપ્પત્તાનન્તિ અભિઞ્ઞાનં બલપ્પત્તાનં, ચિણ્ણવસિતાય ખિપ્પનિસન્તિભાવેન અભિઞ્ઞાસુ થિરભાવપ્પત્તાનન્તિ અત્થો. પુપ્ફિતાનન્તિ સબ્બફાલિફુલ્લભાવેન અતિવિય સોભગ્ગપ્પત્તાનં. વિમુત્તિયાતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા.

અનઙ્ગણાનન્તિ એત્થ અયં અઙ્ગણ-સદ્દો કત્થચિ કિલેસેસુ દિસ્સતિ. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમાનિ તીણિ અઙ્ગણાનિ? રાગો અઙ્ગણં દોસો અઙ્ગણં મોહો અઙ્ગણ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪). ‘‘પાપકાનં ખો એતં, આવુસો, અકુસલાનં ઇચ્છાવચરાનં અધિવચનં યદિદં અઙ્ગણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૦). કત્થચિ કિસ્મિઞ્ચિ મલે? યથાહ – ‘‘તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૪). કત્થચિ તથારૂપે ભૂમિભાગે ‘‘ચેતિયઙ્ગણં બોધિયઙ્ગણં રાજઙ્ગણ’’ન્તિ. ઇધ પન કિલેસેસુ દટ્ઠબ્બો. તસ્મા નિક્કિલેસાનન્તિ અત્થો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૭). વિરજાનન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. તપસ્સિનન્તિ કિલેસક્ખયકરો અરિયમગ્ગસઙ્ખાતો તપો યેસં અત્થિ તે તપસ્સિનો, તેસં તપસ્સીનં, ખીણાસવાનન્તિ અત્થો.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો એકો મહેસક્ખો યક્ખસેનાપતિ અહોસિ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો અનેકકોટિસતસહસ્સાનં યક્ખાનં અધિપતિ. સો ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા આગન્ત્વા પરમરુચિરદસ્સનં સત્તરતનમયં અભિરુચિરરજનિકરમણ્ડલસદિસં મણ્ડપં નિમ્મિનિત્વા તત્થ સત્તાહં મહાદાનં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ અદાસિ. અથ નં ભગવા ભત્તાનુમોદનસમયે ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સાધિકે એકસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યે અતિક્કન્તે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૧૨. ‘‘અહં તેન સમયેન, યક્ખો આસિં મહિદ્ધિકો;

નેકાનં યક્ખકોટીનં, વસવત્તિમ્હિ ઇસ્સરો.

૧૩. ‘‘તદાપિ તં બુદ્ધવરં, ઉપગન્ત્વા મહેસિનં;

અન્નપાનેન તપ્પેસિં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

૧૪. ‘‘સોપિ મં તદા બ્યાકાસિ, વિસુદ્ધનયનો મુનિ;

અપરિમેય્યિતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૫. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૬. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, હટ્ઠો સંવિગ્ગમાનસો;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તત્થ ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિન્તિ પારમિપૂરણત્થાય ભિય્યોપિ દળ્હતરં પરક્કમમકાસીતિ અત્થો.

તસ્સ પન અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો ચન્દવતી નામ નગરં અહોસિ, યસવા નામ રાજા પિતા, યસોધરા નામ માતા, નિસભો ચ અનોમો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, વરુણો નામુપટ્ઠાકો, સુન્દરી ચ સુમના ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, અજ્જુનરુક્ખો બોધિ, સરીરં અટ્ઠપણ્ણાસહત્થુબ્બેધં અહોસિ, વસ્સસતસહસ્સં આયુ, સિરિમા નામ અગ્ગમહેસી, ઉપવાણો નામસ્સ પુત્તો, દસવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. સો સિવિકાયાનેન નિક્ખમિ. સિવિકાયાનેન ગમનં પન સોભિતબુદ્ધવંસવણ્ણનાય પાસાદગમને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ધમ્મકો નામ રાજા ઉપટ્ઠાકો. ધમ્મારામે કિર ભગવા વિહાસીતિ. તેન વુત્તં –

૧૭. ‘‘નગરં ચન્દવતી નામ, યસવા નામ ખત્તિયો;

માતા યસોધરા નામ, અનોમદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૨૨. ‘‘નિસભો ચ અનોમો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

વરુણો નામુપટ્ઠાકો, અનોમદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૨૩. ‘‘સુન્દરી ચ સુમના ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, અજ્જુનોતિ પવુચ્ચતિ.

૨૫. ‘‘અટ્ઠપણ્ણાસરતનં, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

પભા નિદ્ધાવતી તસ્સ, સતરંસીવ ઉગ્ગતો.

૨૬. ‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૭. ‘‘સુપુપ્ફિતં પાવચનં, અરહન્તેહિ તાદિહિ;

વીતરાગેહિ વિમલેહિ, સોભિત્થ જિનસાસનં.

૨૮. ‘‘સો ચ સત્થા અમિતયસો, યુગાનિ તાનિ અતુલિયાનિ;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ પભા નિદ્ધાવતીતિ તસ્સ સરીરતો પભા નિક્ખમતિ. સરીરપ્પભા પનસ્સ નિચ્ચકાલં દ્વાદસયોજનપ્પમાણં પદેસં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ. યુગાનિ તાનીતિ અગ્ગસાવકયુગાદીનિ યુગળાનિ. સબ્બં તમન્તરહિતન્તિ વુત્તપ્પકારં સબ્બમ્પિ અનિચ્ચમુખં પવિટ્ઠં વિનટ્ઠન્તિ અત્થો. ‘‘નનુ રિત્તકમેવ સઙ્ખારા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ નનુ રિત્તકા તુચ્છકાયેવ સબ્બે સઙ્ખારાતિ અત્થો. મ-કારો પદસન્ધિકરો. સેસગાથાસુ સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ઇમસ્સ પન અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો સન્તિકે સારિપુત્તો ચ મહામોગ્ગલ્લાનો ચાતિ ઇમે દ્વે અગ્ગસાવકા અગ્ગસાવકભાવત્થાય પણિધાનમકંસુ. ઇમેસં પન થેરાનં વત્થુ ચેત્થ કથેતબ્બં. મયા ગન્થવિત્થારભયેન ન ઉદ્ધટન્તિ.

અનોમદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો સત્તમો બુદ્ધવંસો.