નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

બુદ્ધવંસ-અટ્ઠકથા

ગન્થારમ્ભકથા

અનન્તઞાણં કરુણાલયં લયં, મલસ્સ બુદ્ધં સુસમાહિતં હિતં;

નમામિ ધમ્મં ભવસંવરં વરં, ગુણાકરઞ્ચેવ નિરઙ્ગણં ગણં.

પઞ્ઞાય સેટ્ઠો જિનસાવકાનં, યં ધમ્મસેનાપતિ ધમ્મરાજં;

અપુચ્છિ સત્થારમપારપારગું, નિરઙ્ગણં ઞાતિગણસ્સ મજ્ઝે.

સુબુદ્ધવંસેનિધ બુદ્ધવંસો, વિસુદ્ધવંસેન વિનાયકેન;

હતાવકાસેન પકાસિતો યો, સમાધિવાસેન તથાગતેન.

યાવજ્જકાલા અવિનાસયન્તા, પાળિક્કમઞ્ચેવ ચ પાળિયત્થં;

કથાનુસન્ધિં સુગતસ્સ પુત્તા, યથાસુતંયેવ સમાહરિંસુ.

તસ્સેવ સમ્બુદ્ધવરન્વયસ્સ, સદા જનાનં સવનામતસ્સ;

પસાદપઞ્ઞાજનનસ્સ યસ્મા, સંવણ્ણનાનુક્કમતો પવત્તા.

સક્કચ્ચસદ્ધમ્મરતેન બુદ્ધસીહેન સીલાદિગુણોદિતેન;

આયાચિતોહં સુચિરમ્પિ કાલં, તસ્માસ્સ સંવણ્ણનમારભિસ્સં.

સદા જનાનં કલિનાસનસ્સ, ચિરટ્ઠિતત્થં જિનસાસનસ્સ;

મમાપિ પુઞ્ઞોદયવુદ્ધિયત્થં, પસાદનત્થઞ્ચ મહાજનસ્સ.

મહાવિહારાગતપાળિમગ્ગસન્નિસ્સિતા સઙ્કરદોસહીના;

સમાસતોયં પન બુદ્ધવંસસંવણ્ણના હેસ્સતિ સારભૂતા.

સોતબ્બરૂપં પન બુદ્ધવંસકથાય અઞ્ઞં ઇધ નત્થિ યસ્મા;

પસાદનં બુદ્ધગુણે રતાનં, પવાહનં પાપમહામલસ્સ.

તસ્મા હિ સક્કચ્ચસમાધિયુત્તા, વિહાય વિક્ખેપમનઞ્ઞચિત્તા;

સંવણ્ણનં વણ્ણયતો સુવણ્ણં, નિધાય કણ્ણં મધુરં સુણાથ.

સબ્બમ્પિ હિત્વા પન કિચ્ચમઞ્ઞં, સક્કચ્ચ મચ્ચેનિધ નિચ્ચકાલં;

સોતું કથેતુમ્પિ બુધેન યુત્તા, કથા પનાયં અતિદુલ્લભાતિ.

તત્થ ‘‘બુદ્ધવંસસંવણ્ણના હેસ્સતિ સારભૂતા’’તિ વુત્તત્તા બુદ્ધવંસો તાવ વવત્થપેતબ્બો. તત્રિદં વવત્થાનં – ઇતો હેટ્ઠા કપ્પસતસહસ્સાધિકેસુ ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ ઉપ્પન્નાનં પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નકપ્પાદિપરિચ્છેદવસેન પવેણિવિત્થારકથા ‘‘બુદ્ધવંસો નામા’’તિ વેદિતબ્બો.

સ્વાયં કપ્પપરિચ્છેદો નામપરિચ્છેદો ગોત્તપરિચ્છેદો જાતિપરિચ્છેદો નગરપરિચ્છેદો પિતુપરિચ્છેદો માતુપરિચ્છેદો બોધિરુક્ખપરિચ્છેદો ધમ્મચક્કપ્પવત્તનપરિચ્છેદો અભિસમયપરિચ્છેદો સાવકસન્નિપાતપરિચ્છેદો અગ્ગસાવકપરિચ્છેદો ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદો અગ્ગસાવિકાપરિચ્છેદો પરિવારભિક્ખુપરિચ્છેદો રંસિપરિચ્છેદો સરીરપ્પમાણપરિચ્છેદો બોધિસત્તાધિકારપરિચ્છેદો બ્યાકરણપરિચ્છેદો બોધિસત્તપધાનપરિચ્છેદો આયુપરિચ્છેદો પરિનિબ્બાનપરિચ્છેદોતિ ઇમેહિ પાળિયા આગતેહિ બાવીસતિયા પરિચ્છેદેહિ પરિચ્છિન્નો વવત્થિતો.

પાળિઅનારુળ્હો પન સમ્બહુલવારોપેત્થ આનેતબ્બો. સો અગારવાસપરિચ્છેદો પાસાદત્તયપરિચ્છેદો નાટકિત્થિપરિચ્છેદો અગ્ગમહેસિપરિચ્છેદો પુત્તપરિચ્છેદો યાનપરિચ્છેદો અભિનિક્ખમનપરિચ્છેદો પધાનપરિચ્છેદો ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદો વિહારપરિચ્છેદોતિ દસધા વવત્થિતો હોતિ.

તં સમ્બહુલવારમ્પિ, યથાટ્ઠાને મયં પન;

દસ્સેત્વાવ ગમિસ્સામ, તત્થ તત્થ સમાસતો.

સો એવં વવત્થિતો પન –

કેનાયં દેસિતો કત્થ, કસ્સત્થાય ચ દેસિતો;

કિમત્થાય કદા કસ્સ, વચનં કેન ચાભતો.

સબ્બમેતં વિધિં વત્વા, પુબ્બમેવ સમાસતો;

પચ્છાહં બુદ્ધવંસસ્સ, કરિસ્સામત્થવણ્ણનન્તિ.

તત્થ કેનાયં દેસિતોતિ અયં બુદ્ધવંસો કેન દેસિતો? સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણચારેન દસબલેન ચતુવેસારજ્જવિસારદેન ધમ્મરાજેન ધમ્મસ્સામિના તથાગતેન સબ્બઞ્ઞુના સમ્માસમ્બુદ્ધેન દેસિતો.

કત્થ દેસિતોતિ? કપિલવત્થુમહાનગરે નિગ્રોધારામમહાવિહારે પરમરુચિરસન્દસ્સને દેવમનુસ્સનયનનિપાતભૂતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તેન દેસિતો.

કસ્સત્થાય ચ દેસિતોતિ? દ્વાસીતિયા ઞાતિસહસ્સાનં અનેકકોટીનઞ્ચ દેવમનુસ્સાનં અત્થાય દેસિતો.

કિમત્થાય દેસિતોતિ? ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય દેસિતો.

કદા દેસિતોતિ ભગવા હિ પઠમબોધિયં વીસતિવસ્સાનિ અનિબદ્ધવાસો હુત્વા યત્થ યત્થ ફાસુકં હોતિ, તત્થ તત્થેવ ગન્ત્વા વસિ. કથં? પઠમં વસ્સં ઇસિપતને ધમ્મચક્કં (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩ આદયો; પટિ. મ. ૨.૩૦) પવત્તેત્વા અટ્ઠારસ બ્રહ્મકોટિયો અમતપાનં પાયેત્વા બારાણસિં ઉપનિસ્સાય ઇસિપતને મિગદાયે વસિ. દુતિયં વસ્સં રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને મહાવિહારે. તતિયચતુત્થાનિપિ તત્થેવ. પઞ્ચમં વેસાલિં ઉપનિસ્સાય મહાવને કૂટાગારસાલાયં. છટ્ઠં મકુલપબ્બતે. સત્તમં તાવતિંસભવને. અટ્ઠમં ભગ્ગેસુ સંસુમારગિરિં ઉપનિસ્સાય ભેસકળાવને. નવમં કોસમ્બિયં. દસમં પાલિલેય્યકવનસણ્ડે. એકાદસમં નાળાયં બ્રાહ્મણગામે. દ્વાદસમં વેરઞ્જાયં. તેરસમં ચાલિયપબ્બતે. ચુદ્દસમં જેતવનમહાવિહારે. પઞ્ચદસમં કપિલવત્થુમહાનગરે. સોળસમં આળવકં દમેત્વા ચતુરાસીતિપાણસહસ્સાનિ અમતપાનં પાયેત્વા આળવિયં. સત્તરસમં રાજગહેયેવ. અટ્ઠારસમં ચાલિયપબ્બતેયેવ. તથા એકૂનવીસતિમં વીસતિમં પન વસ્સં રાજગહેયેવ વસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ભગવા હિ પઠમબોધિયં વીસતિવસ્સાનિ અનિબદ્ધવાસો હુત્વા યત્થ યત્થ ફાસુકં હોતિ, તત્થ તત્થેવ ગન્ત્વા વસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય પન સાવત્થિંયેવ ઉપનિસ્સાય જેતવનમહાવિહારે ચ પુબ્બારામે ચ ધુવપરિભોગવસેન વસિ.

યદા પન સત્થા બુદ્ધો હુત્વા બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે પઠમં વસ્સં વસિત્વા વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા ઉરુવેલં ગન્ત્વા તત્થ તયો માસે વસન્તો તેભાતિકજટિલે દમેત્વા ભિક્ખુસહસ્સેહિ કતપરિવારો ફુસ્સમાસપુણ્ણમાયં રાજગહં ગન્ત્વા દ્વે માસે તત્થેવ વસિ, તદા બારાણસિતો નિક્ખન્તસ્સ પનસ્સ પઞ્ચ માસા જાતા. સકલો હેમન્તો અતિક્કન્તો. ઉદાયિત્થેરસ્સ આગતદિવસતો સત્તટ્ઠદિવસા વીતિવત્તા. સો પન ફગ્ગુનીપુણ્ણમાસિયં ચિન્તેસિ – ‘‘અતિક્કન્તો હેમન્તો, વસન્તકાલો અનુપ્પત્તો, સમયો તથાગતસ્સ કપિલપુરં ગન્તુ’’ન્તિ. સો એવં ચિન્તેત્વા કુલનગરગમનત્થાય સટ્ઠિમત્તાહિ ગાથાહિ ગમનવણ્ણં વણ્ણેસિ. અથ સત્થા ચસ્સ વચનં સુત્વા ઞાતિસઙ્ગહં કાતુકામો હુત્વા અઙ્ગમગધવાસીનં કુલપુત્તાનં દસહિ સહસ્સેહિ કપિલવત્થુવાસીનં દસહિ સહસ્સેહીતિ સબ્બેહેવ વીસતિયા ખીણાસવસહસ્સેહિ પરિવુતો રાજગહતો નિક્ખમિત્વા દિવસે દિવસે યોજનં ગચ્છન્તો રાજગહતો સટ્ઠિયોજનં કપિલવત્થુપુરં દ્વીહિ માસેહિ સમ્પાપુણિત્વા તત્થ ઞાતીનં વન્દાપનત્થં યમકપાટિહારિયં અકાસિ. તદાયં બુદ્ધવંસો દેસિતો.

કસ્સ વચનન્તિ? સાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનં અસાધારણં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ વચનં.

કેનાભતોતિ? આચરિયપરમ્પરાય આભતો. અયઞ્હિ સારિપુત્તત્થેરો ભદ્દજી તિસ્સો કોસિયપુત્તો સિગ્ગવો મોગ્ગલિપુત્તો સુદત્તો ધમ્મિકો દાસકો સોણકો રેવતોતિ એવમાદીહિ યાવ તતિયસઙ્ગીતિકાલા આભતો, તતો ઉદ્ધમ્પિ તેસંયેવ સિસ્સાનુસિસ્સેહીતિ એવં તાવ આચરિયપરમ્પરાય યાવજ્જકાલા આભતોતિ વેદિતબ્બો.

એત્તાવતા –

‘‘કેનાયં દેસિતો કત્થ, કસ્સત્થાય ચ દેસિતો;

કિમત્થાય કદા કસ્સ, વચનં કેન ચાભતો’’તિ. –

અયં ગાથા વુત્તત્થા હોતિ.

નિદાનકથા

બાહિરનિદાનં

એવં આભતસ્સ પનસ્સ ઇદાનિ અત્થવણ્ણના હોતિ, સા પનાયં અત્થવણ્ણના યસ્મા દૂરેનિદાનં અવિદૂરેનિદાનં સન્તિકેનિદાનન્તિ, ઇમાનિ તીણિ નિદાનાનિ દસ્સેત્વાવ વણ્ણિતા સુવણ્ણિતા નામ હોતિ. યે ચ નં સુણન્તિ, તેહિ સમુદાગમતો પટ્ઠાય વિઞ્ઞાતત્તા સુવિઞ્ઞાતાવ હોતિ, તસ્મા તાનિ નિદાનાનિ દસ્સેત્વાવ વણ્ણયિસ્સામ.

તત્થ આદિતો પટ્ઠાય તાવ તેસં નિદાનાનં પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. તત્રાયં સઙ્ખેપતો અત્થદીપના – દીપઙ્કરદસબલસ્સ પાદમૂલે કતાભિનીહારસ્સ મહાસત્તસ્સ યાવ વેસ્સન્તરત્તભાવા ચવિત્વા તુસિતભવને નિબ્બત્તિ, તાવ પવત્તા કથા દૂરેનિદાનં નામ. તુસિતભવનતો ચવિત્વા યાવ બોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિ, તાવ પવત્તા કથા અવિદૂરેનિદાનં નામ. ‘‘એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ ચ, ‘‘રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે’’તિ ચ, ‘‘વેસાલિયં વિહરતિ મહાવને કૂટાગારસાલાય’’ન્તિ ચ એવં મહાબોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પત્તિતો યાવ પરિનિબ્બાનમઞ્ચા એતસ્મિં અન્તરે ભગવા યત્થ યત્થ વિહાસિ, તં તં સન્તિકેનિદાનં નામાતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા સઙ્ખેપેનેવ તિણ્ણં દૂરાવિદૂરસન્તિકેનિદાનાનં વસેન બાહિરનિદાનવણ્ણના સમત્તા હોતીતિ.

અબ્ભન્તરનિદાનં

૧. રતનચઙ્કમનકણ્ડવણ્ણના

ઇદાનિ પન –

૧. ‘‘બ્રહ્મા ચ લોકાધિપતી સહમ્પતી, કતઞ્જલી અનધિવરં અયાચથ;

સન્તીધ સત્તાપ્પરજક્ખજાતિકા, દેસેહિ ધમ્મં અનુકમ્પિમં પજ’’ન્તિ. –

આદિનયપ્પવત્તસ્સ અબ્ભન્તરનિદાનસ્સ અત્થવણ્ણના હોતિ.

એત્થ ‘‘એકં સમયં ભગવા રાજગહે વિહરતિ વેળુવને કલન્દકનિવાપે’’તિઆદિસુત્તન્તેસુ વિય – ‘‘એકં સમયં ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં નિગ્રોધારામે. અથ ખો આયસ્મા સારિપુત્તો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ; ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં બુદ્ધવંસં અપુચ્છી’’તિ એવમાદિના નયેન નિદાનં અવત્વા કસ્મા ‘‘બ્રહ્મા ચ લોકાધિપતી સહમ્પતી, કતઞ્જલી અનધિવરં અયાચથા’’તિઆદિના નયેન નિદાનં વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – ભગવતો સબ્બધમ્મદેસનાકારણભૂતાય બ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનાય સન્દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ.

‘‘કદાયં ધમ્મદેસનત્થં, અજ્ઝિટ્ઠો બ્રહ્મુના જિનો;

કદા કત્થ ચ કેનાયં, ગાથા હિ સમુદીરિતા’’તિ.

વુચ્ચતે – બુદ્ધભૂતસ્સ પન ભગવતો અટ્ઠમે સત્તાહે સત્થા ધમ્મદેસનત્થાય બ્રહ્મુના અજ્ઝિટ્ઠો આયાચિતો. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – મહાપુરિસો કિર કતાભિનીહારો મહાભિનિક્ખમનદિવસે વિવટપાકટબીભચ્છસયનાસનચેટિકા નાટકિત્થિયો દિસ્વા અતીવ સંવિગ્ગહદયો પટેકદેસાવચ્છન્નં છન્નં આમન્તેત્વા – ‘‘અરિનરવરમન્થકં કણ્ડકં નામ તુરઙ્ગવરમાહરા’’તિ કણ્ડકં આહરાપેત્વા છન્નસહાયો વરતુરઙ્ગમારુય્હ નગરદ્વારે અધિવત્થાય દેવતાય નગરદ્વારે વિવટે નગરતો નિક્ખમિત્વા તીણિ રજ્જાનિ તેન રત્તાવસેસેન અતિક્કમિત્વા અનોમસત્તો અનોમાય નામ નદિયા તીરે ઠત્વા છન્નમેવમાહ – ‘‘છન્ન, ત્વં મમ ઇમાનિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણાનિ આભરણાનિ કણ્ડકઞ્ચ વરતુરઙ્ગમાદાય કપિલપુરં ગચ્છાહી’’તિ છન્નં વિસ્સજ્જેત્વા અસિતોરગનીલુપ્પલસદિસેનાસિના સકેસમકુટં છિન્દિત્વા આકાસે ઉક્ખિપિત્વા દેવદત્તિયં પત્તચીવરં ગહેત્વા સયમેવ પબ્બજિત્વા અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો અનિલબલસમુદ્ધુતતરઙ્ગભઙ્ગં અસઙ્ગં ગઙ્ગં નદિં ઉત્તરિત્વા મણિગણરંસિજાલવિજ્જોતિતરાજગહં રાજગહં નામ નગરં પવિસિત્વા તત્થ ઇસ્સરિયમદમત્તં જનં પરિહાસેન્તો વિય ચ ઉદ્ધતવેસસ્સ જનસ્સ લજ્જમુપ્પાદયમાનો વિય ચ વયકન્તીહિ નાગરજનહદયાનિ અત્તનિ બન્ધન્તો વિય ચ દ્વતિંસવરમહાપુરિસલક્ખણવિરાજિતાય રૂપસિરિયા સબ્બજનનયનાનિ વિલુમ્પમાનો વિય ચ રૂપીપાદસઞ્ચરો પુઞ્ઞસઞ્ચયો વિય ચ પબ્બતો વિય ચ ગમનેન નિસ્સઙ્ગો સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો યુગમત્તં પેક્ખમાનો રાજગહં પિણ્ડાય ચરિત્વા યાપનમત્તં ભત્તં ગહેત્વા નગરતો નિક્ખમિત્વા પણ્ડવપબ્બતપસ્સે છાયૂદકસમ્પન્ને સુચિભૂમિભાગે પરમરમણીયે પવિવિત્તે ઓકાસે નિસીદિત્વા પટિસઙ્ખાનબલેન મિસ્સકભત્તં પરિભુઞ્જિત્વા પણ્ડવગિરાનુસારેન બિમ્બિસારેન મગધમહારાજેન મહાપુરિસસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા નામગોત્તં પુચ્છિત્વા તેન પમુદિતહદયેન ‘‘મમ રજ્જભાગં ગણ્હાહી’’તિ રજ્જેન નિમન્તિયમાનો – ‘‘અલં, મહારાજ, ન મય્હં રજ્જેનત્થો અહં રજ્જં પહાય લોકહિતત્થાય પધાનમનુયુઞ્જિત્વા લોકે વિવટચ્છદો બુદ્ધો ભવિસ્સામીતિ નિક્ખન્તો’’તિ વત્વા તેન ચ ‘‘બુદ્ધો હુત્વા સબ્બપઠમં મમ વિજિતં ઓસરેય્યાથા’’તિ વુત્તો ‘સાધૂ’તિ તસ્સ પટિઞ્ઞં દત્વા આળારઞ્ચ ઉદકઞ્ચ ઉપસઙ્કમિત્વા તેસં ધમ્મદેસનાય સારં અવિન્દન્તો તતો પક્કમિત્વા ઉરુવેલાયં છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં કરોન્તોપિ અમતં અધિગન્તું અસક્કોન્તો ઓળારિકાહારપટિસેવનેન સરીરં સન્તપ્પેસિ.

તદા પન ઉરુવેલાયં સેનાનિગમે સેનાનિગમકુટુમ્બિકસ્સ ધીતા સુજાતા નામ દારિકા વયપ્પત્તા એકસ્મિં નિગ્રોધરુક્ખે પત્થનમકાસિ – ‘‘સચાહં સમજાતિકં કુલઘરં ગન્ત્વા પઠમગબ્ભે પુત્તં લભિસ્સામિ, બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ. તસ્સા સા પત્થના સમિજ્ઝિ. સા વેસાખપુણ્ણમદિવસે ‘‘અજ્જ બલિકમ્મં કરિસ્સામી’’તિ પાતોવ પાયાસં અનાયાસં પરમમધુરં સમ્પટિપાદેસિ. બોધિસત્તોપિ તદહેવ કતસરીરપટિજગ્ગનો ભિક્ખાચારકાલં આગમયમાનો પાતોવ ગન્ત્વા તસ્મિં નિગ્રોધરુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથ ખો પુણ્ણા નામ દાસી તસ્સા ધાતી રુક્ખમૂલસોધનત્થાય ગતા બોધિસત્તં પાચીનલોકધાતું ઓલોકયમાનં નિસિન્નં સઞ્ઝાપ્પભાનુરઞ્જિતવરકનકગિરિસિખરસદિસસરીરસોભં તિમિરનિકરનિધાનકરં કમલવનવિકસનકરં ઘનવિવરમુપગતં દિવસકરમિવ તરુવરમુપગતં મુનિદિવસકરમદ્દસ. સરીરતો ચસ્સ નિક્ખન્તાહિ પભાહિ સકલઞ્ચ તં રુક્ખં સુવણ્ણવણ્ણં દિસ્વા તસ્સા એતદહોસિ – ‘‘અજ્જ અમ્હાકં દેવતા રુક્ખતો ઓરુય્હ સહત્થેનેવ બલિં પટિગ્ગહેતુકામા હુત્વા નિસિન્ના’’તિ. સા વેગેન ગન્ત્વા સુજાતાય એતમત્થં આરોચેસિ.

તતો સુજાતા સઞ્જાતસદ્ધા હુત્વા સબ્બાલઙ્કારેન અલઙ્કરિત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં પરમમધુરસ્સ મધુપાયાસસ્સ પૂરેત્વા અપરાય સુવણ્ણપાતિયા પિદહિત્વા સીસેનાદાય નિગ્રોધરુક્ખાભિમુખી અગમાસિ. સા ગચ્છન્તી દૂરતોવ તં બોધિસત્તં રુક્ખદેવતમિવ સકલં તં રુક્ખં સરીરપ્પભાય સુવણ્ણવણ્ણં કત્વા પુઞ્ઞસઞ્ચયમિવ રૂપવન્તં નિસિન્નં દિસ્વા પીતિસોમનસ્સજાતા સુજાતા ‘‘રુક્ખદેવતા’’તિ સઞ્ઞાય દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનતોનતા ગન્ત્વા સીસતો તં સુવણ્ણપાતિં ઓતારેત્વા મહાસત્તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા – ‘‘યથા મમ મનોરથો નિપ્ફન્નો, એવં તુમ્હાકમ્પિ નિપ્ફજ્જતૂ’’તિ વત્વા પક્કામિ.

અથ ખો બોધિસત્તોપિ સુવણ્ણપાતિં ગહેત્વા નેરઞ્જરાય નદિયા તીરં ગન્ત્વા સુપ્પતિટ્ઠિતસ્સ નામ તિત્થસ્સ તીરે સુવણ્ણપાતિં ઠપેત્વા ન્હત્વા પચ્ચુત્તરિત્વા એકૂનપઞ્ઞાસપિણ્ડે કરોન્તો તં પાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા – ‘‘સચાહં અજ્જ બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, અયં સુવણ્ણપાતિ પટિસોતં ગચ્છતૂ’’તિ ખિપિ. સા પાતિ પટિસોતં ગન્ત્વા કાળસ્સ નામ નાગરાજસ્સ ભવનં પવિસિત્વા તિણ્ણં બુદ્ધાનં થાલકાનિ ઉક્ખિપિત્વા તેસં હેટ્ઠા અટ્ઠાસિ.

મહાસત્તો તત્થેવ વનસણ્ડે દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે સોત્થિયેન નામ તિણહારકેન મહાપુરિસસ્સ આકારં ઞત્વા દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા બોધિમણ્ડમારુય્હ દક્ખિણદિસાભાગે અટ્ઠાસિ. સો પન પદેસો પદુમિનિપત્તે ઉદકબિન્દુ વિય અકમ્પિત્થ. મહાપુરિસો – ‘‘અયં પદેસો મમ ગુણં ધારેતું અસમત્થો’’તિ પચ્છિમદિસાભાગમગમાસિ. સોપિ તથેવ કમ્પિત્થ. પુન ઉત્તરદિસાભાગમગમાસિ. સોપિ તથેવ કમ્પિત્થ. પુન પુરત્થિમદિસાભાગમગમાસિ. તત્થ પલ્લઙ્કપ્પમાણટ્ઠાનં નિચ્ચલં અહોસિ. મહાપુરિસો – ‘‘ઇદં ઠાનં કિલેસવિદ્ધંસનટ્ઠાન’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તાનિ તિણાનિ અગ્ગે ગહેત્વા ચાલેસિ. તાનિ તૂલિકગ્ગેન પરિચ્છિન્નાનિ વિય અહેસું. બોધિસત્તો – ‘‘બોધિં અપત્વાવ ઇમં પલ્લઙ્કં ન ભિન્દિસ્સામી’’તિ ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા બોધિક્ખન્ધં પિટ્ઠિતો કત્વા પુરત્થાભિમુખો નિસીદિ.

તઙ્ખણઞ્ઞેવ સબ્બલોકાભિહારો મારો બાહુસહસ્સં માપેત્વા દિયડ્ઢયોજનસતિકં હિમગિરિસિખરસદિસં ગિરિમેખલં નામ અરિવરવારણં વરવારણં અભિરુય્હ નવયોજનિકેન ધનુઅસિફરસુસરસત્તિસબલેનાતિબહલેન મારબલેન સમ્પરિવુતો સમન્તા પબ્બતો વિય અજ્ઝોત્થરન્તો મહાસપત્તં વિય મહાસત્તં સમુપાગમિ. મહાપુરિસો સૂરિયે ધરન્તેયેવ અતિતુમૂલં મારબલં વિધમિત્વા વિકસિતજયસુમનકુસુમસદિસસ્સ ચીવરસ્સ ઉપરિ પતમાનેહિ રત્તપવાલઙ્કુરસદિસરુચિરદસ્સનેહિ બોધિરુક્ખઙ્કુરેહિ પીતિયા વિય પૂજિયમાનો એવ પઠમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં લભિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખુઞાણં વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદે ઞાણં ઓતારેત્વા વટ્ટવિવટ્ટં સમ્મસન્તો અરુણોદયે બુદ્ધો હુત્વા –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) –

ઇમં ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તાહં વિમુત્તિસુખપટિસેવનેન વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે દિવસે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય દેવતાનં કઙ્ખં ઞત્વા તાસં કઙ્ખાવિધમનત્થં આકાસે ઉપ્પતિત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા તાસં કઙ્ખં વિધમિત્વા પલ્લઙ્કતો ઈસકં પાચીનનિસ્સિતે ઉત્તરદિસાભાગે ઠત્વા – ‘‘ઇમસ્મિં વત મે પલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધ’’ન્તિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પૂરિતાનં પારમીનં ફલાધિગમટ્ઠાનં પલ્લઙ્કઞ્ચેવ બોધિરુક્ખઞ્ચ અનિમિસેહિ અક્ખીહિ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં અનિમિસચેતિયં નામ જાતં.

અથ પલ્લઙ્કસ્સ ચ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરે પુરત્થિમપચ્છિમતો આયતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનચઙ્કમચેતિયં નામ જાતં. તતો પચ્છિમદિસાભાગે દેવતા રતનઘરં નામ માપેસું, તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા અભિધમ્મપિટકં વિસેસતો ચેત્થ અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનં વિચિનન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ. તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતં. એવં બોધિસમીપેયેવ ચત્તારિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા પઞ્ચમે સત્તાહે બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ; તત્થાપિ ધમ્મં વિચિનન્તોયેવ વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો અજપાલનિગ્રોધે સત્તાહં વીતિનામેસિ.

એવં અપરં સત્તાહં મુચલિન્દે નિસીદિ. તસ્સ નિસિન્નમત્તસ્સેવ ભગવતો સકલચક્કવાળગબ્ભં પૂરેન્તો મહાઅકાલમેઘો ઉદપાદિ. તસ્મિં પન ઉપ્પન્ને મુચલિન્દો નાગરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મહામેઘો સત્થરિ મય્હં ભવનં પવિટ્ઠમત્તે ઉપ્પન્નો વાસાગારમસ્સ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્તરતનમયં દેવવિમાનસદિસં દિબ્બવિમાનં નિમ્મિનિતું સમત્થોપિ એવં કતે – ‘‘ન મય્હં મહપ્ફલં ભવિસ્સતિ, દસબલસ્સ કાયવેય્યાવચ્ચં કરિસ્સામી’’તિ અતિમહન્તં અત્તભાવં કત્વા સત્થારં સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ મહન્તં ફણં કત્વા અટ્ઠાસિ. અથ ભગવા પરિક્ખેપસ્સ અન્તોવ મહતિ ઓકાસે સબ્બરતનમયે પચ્ચગ્ઘપલ્લઙ્કે ઉપરિ વિનિગ્ગલન્તવિવિધસુરભિકુસુમદામવિતાને વિવિધસુરભિગન્ધવાસિતે ગન્ધકુટિયં વિહરન્તો વિય વિહાસિ. એવં ભગવા તં સત્તાહં તત્થ વીતિનામેત્વા તતો અપરં સત્તાહં રાજાયતને નિસીદિ. તત્થાપિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદિયેવ. એત્તાવતા સત્તસત્તાહાનિ પરિપુણ્ણાનિ અહેસું. એત્થન્તરે ભગવા ઝાનસુખેન ફલસુખેન ચ વીતિનામેસિ.

અથસ્સ સત્તસત્તાહાતિક્કમે – ‘‘મુખં ધોવિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. સક્કો દેવાનમિન્દો અગદહરીતકં આહરિત્વા અદાસિ. અથસ્સ સક્કો નાગલતાદન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખધોવનઉદકઞ્ચ અદાસિ. તતો ભગવા દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહોદકેન મુખં ધોવિત્વા રાજાયતનમૂલે નિસીદિ. તસ્મિં સમયે ચતૂહિ લોકપાલેહિ ઉપનીતે પચ્ચગ્ઘે સેલમયે પત્તે તપુસ્સભલ્લિકાનં વાણિજાનં મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિત્વા પચ્ચાગન્ત્વા અજપાલનિગ્રોધરુક્ખમૂલે નિસીદિ. અથસ્સ તત્થ નિસિન્નમત્તસ્સેવ અત્તના અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણો – ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૮૧; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭) પરેસં ધમ્મં અદેસેતુકામતાકારપ્પત્તો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ.

અથ બ્રહ્મા સહમ્પતિ દસબલસ્સ ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય – ‘‘નસ્સતિ વત, ભો, લોકો, વિનસ્સતિ વત, ભો, લોકો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૭૨; મ. નિ. ૧.૨૮૨; મહાવ. ૮) વાચં નિચ્છારેન્તો દસસહસ્સચક્કવાળબ્રહ્મગણપરિવુતો સક્કસુયામસન્તુસિતપરનિમ્મિતવસવત્તીહિ અનુગતો આગન્ત્વા ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. સો અત્તનો પતિટ્ઠાનત્થાય પથવિં નિમ્મિનિત્વા દક્ખિણં જાણુમણ્ડલં પથવિયં નિહન્ત્વા જલજામલાવિકલકમલમકુલસદિસં દસનખસમોધાનસમુજ્જલમઞ્જલિં સિરસ્મિં કત્વા – ‘‘દેસેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં, સન્તિ સત્તા અપ્પરજક્ખજાતિકા, અસ્સવનતા ધમ્મસ્સ પરિહાયન્તિ, ભવિસ્સન્તિ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૮) –

‘‘પાતુરહોસિ મગધેસુ પુબ્બે, ધમ્મો અસુદ્ધો સમલેહિ ચિન્તિતો;

અપાપુરેતં અમતસ્સ દ્વારં, સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધં.

‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો, યથાપિ પસ્સે જનતં સમન્તતો;

તથૂપમં ધમ્મમયં સુમેધ, પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખુ;

સોકાવતિણ્ણં જનતમપેતસોકો, અવેક્ખસ્સુ જાતિજરાભિભૂતં.

‘‘ઉટ્ઠેહિ વીર વિજિતસઙ્ગામ, સત્થવાહ અનણ વિચર લોકે;

દેસસ્સુ ભગવા ધમ્મં, અઞ્ઞાતારો ભવિસ્સન્તી’’તિ. (મ. નિ. ૧.૨૮૨; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૮) –

‘‘નનુ તુમ્હેહિ ‘બુદ્ધો બોધેય્યં તિણ્ણો તારેય્યં મુત્તો મોચેય્ય’’’ન્તિ –

‘‘કિં મે અઞ્ઞાતવેસેન, ધમ્મં સચ્છિકતેનિધ;

સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિત્વા, તારયિસ્સં સદેવક’’ન્તિ. (બુ. વં. ૨.૫૫) –

પત્થનં કત્વા પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુભાવં પત્તોતિ ચ, ‘‘તુમ્હેહિ ધમ્મે અદેસિયમાને કો હિ નામ અઞ્ઞો ધમ્મં દેસેસ્સતિ, કિમઞ્ઞં લોકસ્સ સરણં તાણં લેણં પરાયન’’ન્તિ ચ એવમાદીહિ અનેકેહિ નયેહિ ભગવન્તં ધમ્મદેસનત્થં અયાચિ. તેન વુત્તં – ‘‘બુદ્ધભૂતસ્સ પન ભગવતો અટ્ઠમે સત્તાહે સત્થા ધમ્મદેસનત્થાય બ્રહ્મુના આયાચિતો’’તિ.

ઇદાનિ ‘‘કદા કત્થ ચ કેનાયં, ગાથા હિ સમુદીરિતા’’તિ ઇમેસં પઞ્હાનં વિસ્સજ્જનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. તત્થ કદા વુત્તાતિ? પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તા. પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામેસા સઙ્ગીતિક્ખન્ધે (ચૂળવ. ૪૩૭) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. કત્થ કેન વુત્તાતિ? ભગવતિ કિર પરિનિબ્બુતે રાજગહનગરે વેભારપબ્બતપસ્સે સત્તપણ્ણિગુહાદ્વારે વિજિતસબ્બસત્તુના અજાતસત્તુના મગધમહારાજેન ધમ્મસઙ્ગાયનત્થં કારિતે પરિપુણ્ણચન્દમણ્ડલસઙ્કાસે દટ્ઠબ્બસારમણ્ડે મણ્ડપે ધમ્માસનગતેનાયસ્મતા આનન્દત્થેરેન ‘‘બ્રહ્મા ચ લોકાધિપતી’’તિ અયં ગાથા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અયમેત્થ ગાથાસમ્બન્ધો.

એત્તાવતા –

‘‘કદાયં ધમ્મદેસનત્થં, અજ્ઝિટ્ઠો બ્રહ્મુના જિનો;

કદા કત્થ ચ કેનાયં, ગાથા હિ સમુદીરિતા’’તિ. –

અયમ્પિ ગાથા વુત્તત્થા હોતિ. એવં ઇમિના સમ્બન્ધેન વુત્તાય પનસ્સા અનુત્તાનપદવણ્ણનં કરિસ્સામ.

તત્થ બ્રહ્માતિ બ્રૂહિતો તેહિ તેહિ ગુણવિસેસેહીતિ બ્રહ્મા. અયં પન બ્રહ્મ-સદ્દો મહાબ્રહ્મબ્રાહ્મણતથાગતમાતાપિતુસેટ્ઠાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ ‘‘દ્વિસહસ્સો બ્રહ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૬૬) મહાબ્રહ્માતિ અધિપ્પેતો.

‘‘તમોનુદો બુદ્ધો સમન્તચક્ખુ, લોકન્તગૂ સબ્બભવાતિવત્તો;

અનાસવો સબ્બદુક્ખપ્પહીનો, સચ્ચવ્હયો બ્રહ્મે ઉપાસિતો મે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૩૯) –

એત્થ બ્રાહ્મણો. ‘‘બ્રહ્માતિ ખો, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ એત્થ તથાગતો. ‘‘બ્રહ્માતિ માતાપિતરો પુબ્બાચરિયાતિ વુચ્ચરે’’તિ (અ. નિ. ૩.૩૧; ૪.૬૩; ઇતિવુ. ૧૦૬; જા. ૨.૨૦.૧૮૧) એત્થ માતાપિતરો. ‘‘બ્રહ્મચક્કં પવત્તેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૮; સં. નિ. ૨.૨૧; અ. નિ. ૪.૮; ૫.૧૧; પટિ. મ. ૨.૪૪) એત્થ સેટ્ઠો અધિપ્પેતો. ઇધ પન પઠમજ્ઝાનં પણીતં ભાવેત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તો કપ્પાયુકો મહાબ્રહ્મા અધિપ્પેતો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩). ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, બ્રહ્મા ચ અઞ્ઞે ચ દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ બ્રહ્માનો ચાતિ અત્થો, પદપૂરણમત્તો વા. લોકાધિપતીતિ એત્થ લોકોતિ સઙ્ખારલોકો સત્તલોકો ઓકાસલોકોતિ તયો લોકા. તેસુ ઇધ સત્તલોકો અધિપ્પેતો. તસ્સ ઇસ્સરો અધિપતીતિ લોકાધિપતિ, લોકેકદેસસ્સાપિ અધિપતિ લોકાધિપતીતિ વુચ્ચતિ દેવાધિપતિ નરાધિપતિ વિય.

સહમ્પતીતિ સો કિર કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને સહકો નામ થેરો પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો જીવિતપરિયોસાને પઠમજ્ઝાનભૂમિયં કપ્પાયુકમહાબ્રહ્મા હુત્વા નિબ્બત્તો, તત્ર પન નં ‘‘સહમ્પતિ બ્રહ્મા’’તિ સઞ્જાનન્તિ. ‘‘સહકપતી’’તિ વત્તબ્બે અનુસ્સરાગમં કત્વા રુળ્હીવસેન ‘‘સહમ્પતી’’તિ વદન્તિ. કતઞ્જલીતિ કતઞ્જલિકો, અઞ્જલિપુટં સિરસિ કત્વાતિ અત્થો. અનધિવરન્તિ અચ્ચન્તવરો અધિવરો નાસ્સ અત્થીતિ અનધિવરો, ન તતો અધિકો વરો અત્થીતિ વા અનધિવરો, અનુત્તરોતિ અત્થો, તં અનધિવરં. અયાચથાતિ અયાચિત્થ અજ્ઝેસિ.

ઇદાનિ યસ્સત્થાય સો ભગવન્તં અયાચિ, તમત્થં દસ્સેતું ‘‘સન્તીધ સત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સન્તીતિ સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ, બુદ્ધચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છન્તા અત્થીતિ અત્થો. ઇધાતિ અયં દેસાપદેસે નિપાતો. સ્વાયં કત્થચિ સાસનં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯; દી. નિ. ૨.૨૧૪; અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ ઓકાસં, યથાહ –

‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૬૯) –

કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવ હોતિ. યથાહ – ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦). કત્થચિ લોકં ઉપાદાય, યથાહ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાયા’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦). ઇધાપિ લોકમેવ ઉપાદાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તસ્મા ઇમસ્મિં સત્તલોકેતિ અત્થો. સત્તાતિ રૂપાદીસુ ખન્ધેસુ છન્દરાગેન સત્તા વિસત્તા આસત્તા લગ્ગા લગિતાતિ સત્તા, સત્તાતિ પાણિનો વુચ્ચન્તિ. રુળ્હીસદ્દેન પન વીતરાગેસુપિ અયં વોહારો વત્તતિયેવ.

અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં પરિત્તં રાગદોસમોહરજં એતેસં એવંસભાવા ચ તેતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા, અપ્પં રાગાદિરજમેવ વા યેસં તે અપ્પરજક્ખા, તે અપ્પરજક્ખસભાવા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેસં અપ્પરજક્ખજાતિકાનં. ‘‘સત્તાન’’ન્તિ વિભત્તિવિપરિણામં કત્વા – ‘‘દેસેહિ ધમ્મ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધં કત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. દેસેહીતિ આયાચનવચનમેતં, દેસેહિ કથેહિ ઉપદિસાતિ અત્થો. ધમ્મન્તિ એત્થ અયં ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિસમાધિપઞ્ઞાપકતિસભાવસુઞ્ઞતાપુઞ્ઞઆપત્તિઞેય્યચતુસચ્ચધમ્માદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ – ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતિ સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં…પે… વેદલ્લ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩૯; અ. નિ. ૪.૧૦૨) પરિયત્તિયં દિસ્સતિ. ‘‘એવંધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ સમાધિમ્હિ.

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિ. –

આદીસુ (જા. ૧.૨.૧૪૭) પઞ્ઞાય. ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા, અથો મરણધમ્મિનો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૩૯) પકતિયં. ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા) સભાવે. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૨૧) સુઞ્ઞતાયં. ‘‘ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૮૪; થેરગા. ૩૦૩; જા. ૧.૧૦.૧૦૨; ૧.૧૫.૩૮૫) પુઞ્ઞે. ‘‘દ્વે અનિયતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ આપત્તિયં. ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫) ઞેય્યે. ‘‘દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯૯; મહાવ. ૨૭, ૫૭) ચતુસચ્ચધમ્મે. ઇધાપિ ચતુસચ્ચધમ્મે દટ્ઠબ્બો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના; ધ. સ. અટ્ઠ. ચિત્તુપ્પાદકણ્ડ ૧). અનુકમ્પાતિ અનુકમ્પં અનુદ્દયં કરોહિ. ઇમન્તિ પજં નિદ્દિસન્તો આહ. પજન્તિ પજાતત્તા પજા, તં પજં, સત્તનિકાયં સંસારદુક્ખતો મોચેહીતિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન –

‘‘ભગવાતિ લોકાધિપતી નરુત્તમો,

કતઞ્જલી બ્રહ્મગણેહિ યાચિતો’’તિ. –

પઠન્તિ. એત્તાવતા સબ્બસો અયં ગાથા વુત્તત્થા હોતિ.

અથ ભગવતો તં બ્રહ્મુનો સહમ્પતિસ્સ આયાચનવચનં સુત્વા અપરિમિતસમયસમુદિતકરુણાબલસ્સ દસબલસ્સ પરહિતકરણનિપુણમતિચારસ્સ સબ્બસત્તેસુ ઓકાસકરણમત્તેન મહાકરુણા ઉદપાદિ. તં પન ભગવતો કરુણુપ્પત્તિં દસ્સેન્તેહિ સઙ્ગીતિકાલે સઙ્ગીતિકારકેહિ –

૨. ‘‘સમ્પન્નવિજ્જાચરણસ્સ તાદિનો, જુતિન્ધરસ્સન્તિમદેહધારિનો;

તથાગતસ્સપ્પટિપુગ્ગલસ્સ, ઉપ્પજ્જિ કારુઞ્ઞતા સબ્બસત્તે’’તિ. –

અયં ગાથા ઠપિતા.

તત્થ સમ્પન્નવિજ્જાચરણસ્સાતિ સમ્પન્નં નામ તિવિધં પરિપુણ્ણસમઙ્ગિમધુરવસેન. તત્થ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન નં વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧) –

ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) ઇદં સમઙ્ગિસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં, સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનીલકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૮) ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામ. ઇધ પરિપુણ્ણસમ્પન્નમ્પિ સમઙ્ગિસમ્પન્નમ્પિ યુજ્જતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૪). વિજ્જાતિ પટિપક્ખધમ્મે વિજ્ઝનટ્ઠેન વિદિતકરણટ્ઠેન વિન્દિતબ્બટ્ઠેન ચ વિજ્જા. તા પન તિસ્સોપિ વિજ્જા અટ્ઠપિ વિજ્જા. તિસ્સો વિજ્જા ભયભેરવસુત્તે (મ. નિ. ૧.૫૦ આદયો) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બા, અટ્ઠ અમ્બટ્ઠસુત્તે (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો). તત્ર હિ વિપસ્સનાઞાણેન મનોમયિદ્ધિયા ચ સહ છ અભિઞ્ઞા પરિગ્ગહેત્વા અટ્ઠ વિજ્જા વુત્તા. ચરણન્તિ સીલસંવરો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ભોજને મત્તઞ્ઞુતા જાગરિયાનુયોગો સદ્ધા હિરી ઓત્તપ્પં બાહુસચ્ચં આરદ્ધવીરિયતા ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા પઞ્ઞાસમ્પન્નતા ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનીતિ ઇમે પન્નરસ ધમ્મા વેદિતબ્બા. ઇમેયેવ હિ પન્નરસ ધમ્મા યસ્મા એતેહિ ચરતિ અરિયસાવકો ગચ્છતિ અમતં દિસં, તસ્મા ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તા. યથાહ – ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો સીલવા હોતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૪) સબ્બં મજ્ઝિમપણ્ણાસકે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. વિજ્જા ચ ચરણઞ્ચ વિજ્જાચરણાનિ, સમ્પન્નાનિ પરિપુણ્ણાનિ વિજ્જાચરણાનિ યસ્સ સોયં સમ્પન્નવિજ્જાચરણો, વિજ્જાચરણેહિ સમ્પન્નો સમઙ્ગીભૂતો, સમન્નાગતોતિ વા સમ્પન્નવિજ્જાચરણો. ઉભયથાપિ અત્થો યુજ્જતેવ, તસ્સ સમ્પન્નવિજ્જાચરણસ્સ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના).

તાદિનોતિ ‘‘ઇટ્ઠેપિ તાદી અનિટ્ઠેપિ તાદી’’તિઆદિના નયેન મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૩૮, ૧૯૨) આગતતાદિલક્ખણેન તાદિનો, ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીસુ અવિકારસ્સ તાદિસસ્સાતિ અત્થો. જુતિન્ધરસ્સાતિ જુતિમતો, યુગન્ધરે સરદસમયે સમુદિતદિવસકરાતિરેકતરસસ્સિરિકસરીરજુતિવિસરધરસ્સાતિ અત્થો. ‘‘પઞ્ઞાપજ્જોતધરસ્સા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચત્તારો લોકે પજ્જોતા, પઞ્ચમેત્થ ન વિજ્જતિ;

દિવા તપતિ આદિચ્ચો, રત્તિમાભાતિ ચન્દિમા.

‘‘અથ અગ્ગિ દિવારત્તિં, તત્થ તત્થ પભાસતિ;

સમ્બુદ્ધો તપતં સેટ્ઠો, એસા આભા અનુત્તરા’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૬, ૮૫);

તસ્મા ઉભયથાપિ સરીરપઞ્ઞાજુતિવિસરધરસ્સાતિ અત્થો. અન્તિમદેહધારિનોતિ સબ્બપચ્છિમસરીરધારિનો, અપુનબ્ભવસ્સાતિ અત્થો.

તથાગતસ્સાતિ એત્થ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. કતમેહિ અટ્ઠહિ? તથા આગતોતિ તથાગતો, તથા ગતોતિ તથાગતો, તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો, તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો, તથદસ્સિતાય તથાગતો, તથવાદિતાય તથાગતો, તથાકારિતાય તથાગતો, અભિભવનટ્ઠેન તથાગતોતિ.

કથં ભગવા તથા આગતોતિ તથાગતો? યથા યેન અભિનીહારેન દાનપારમિં પૂરેત્વા સીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાવીરિયખન્તિસચ્ચઅધિટ્ઠાનમેત્તુપેક્ખાપારમિં પૂરેત્વા ઇમા દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમત્તિંસ પારમિયો પૂરેત્વા અઙ્ગપરિચ્ચાગં જીવિતપરિચ્ચાગં ધનરજ્જપુત્તદારપરિચ્ચાગન્તિ ઇમે પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજિત્વા યથા વિપસ્સિઆદયો સમ્માસમ્બુદ્ધા આગતા, તથા અમ્હાકમ્પિ ભગવા આગતોતિ તથાગતો. યથાહ –

‘‘યથેવ લોકમ્હિ વિપસ્સિઆદયો, સબ્બઞ્ઞુભાવં મુનયો ઇધાગતા;

તથા અયં સક્યમુનીપિ આગતો, તથાગતો વુચ્ચતિ તેન ચક્ખુમા’’તિ.

કથં તથા ગતોતિ તથાગતો? યથા સમ્પતિજાતા વિપસ્સિઆદયો સમેહિ પાદેહિ પથવિયં પતિટ્ઠાય ઉત્તરાભિમુખા સત્તપદવીતિહારેન ગતા, તથા અમ્હાકમ્પિ ભગવા ગતોતિ તથાગતો. યથાહ –

‘‘મુહુત્તજાતોવ ગવમ્પતી યથા, સમેહિ પાદેહિ ફુસી વસુન્ધરં;

સો વિક્કમી સત્તપદાનિ ગોતમો, સેતઞ્ચ છત્તં અનુધારયું મરૂ.

‘‘ગન્ત્વાન સો સત્તપદાનિ ગોતમો, દિસા વિલોકેસિ સમા સમન્તતો;

અટ્ઠઙ્ગુપેતં ગિરમબ્ભુદીરયી, સીહો યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતો’’તિ.

કથં તથલક્ખણં આગતોતિ તથાગતો? સબ્બેસં રૂપારૂપધમ્માનં સલક્ખણં સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ તથં અવિતથં ઞાણગતિયા આગતો અવિરજ્ઝિત્વા પત્તો અનુબુદ્ધોતિ તથાગતો.

‘‘સબ્બેસં પન ધમ્માનં, સકસામઞ્ઞલક્ખણં;

તથમેવાગતો યસ્મા, તસ્મા સત્થા તથાગતો’’તિ.

કથં તથધમ્મે યાથાવતો અભિસમ્બુદ્ધોતિ તથાગતો? તથધમ્મા નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. યથાહ – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાનિ અવિતથાનિ અનઞ્ઞથાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? ‘ઇદં દુક્ખ’ન્તિ, ભિક્ખવે, તથમેતં અવિતથમેતં અનઞ્ઞથમેત’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૦) વિત્થારો. તાનિ ચ ભગવા અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા તથાનં અભિસમ્બુદ્ધત્તા ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. અભિસમ્બુદ્ધત્થો હિ એત્થ ગતસદ્દો.

‘‘તથનામાનિ સચ્ચાનિ, અભિસમ્બુજ્ઝિ નાયકો;

તસ્મા તથાનં સચ્ચાનં, સમ્બુદ્ધત્તા તથાગતો’’.

કથં તથદસ્સિતાય તથાગતો? ભગવા હિ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં ચક્ખુસોતઘાણજિવ્હાકાયમનોદ્વારેસુ આપાથં આગચ્છન્તં રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મારમ્મણં તથાગતો સબ્બાકારતો જાનાતિ પસ્સતીતિ, એવં તથદસ્સિતાય તથાગતો. અથ વા યં લોકે તથં, તં લોકસ્સ તથેવ દસ્સેતિ. તતોપિ ભગવા તથાગતો. એત્થ તથદસ્સિઅત્થે ‘‘તથાગતો’’તિ પદસમ્ભવો વેદિતબ્બો.

‘‘તથાકારેન યો ધમ્મે, જાનાતિ અનુપસ્સતિ;

તથદસ્સીતિ સમ્બુદ્ધો, તસ્મા વુત્તો તથાગતો’’.

કથં તથવાદિતાય તથાગતો? યઞ્ચ અભિસમ્બોધિયા પરિનિબ્બાનસ્સ ચ અન્તરે પઞ્ચચત્તાલીસવસ્સપરિમાણકાલે સુત્તાદિનવઙ્ગસઙ્ગહિતં ભાસિતં લપિતં તથાગતેન, સબ્બં તં એકતુલાય તુલિતં વિય તથમેવ અવિતથમેવ હોતિ. તેનેવાહ –

‘‘યઞ્ચ, ચુન્દ, રત્તિં તથાગતો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝતિ, યઞ્ચ રત્તિં અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયતિ, યં એતસ્મિં અન્તરે ભાસતિ લપતિ નિદ્દિસતિ, સબ્બં તં તથેવ હોતિ, નો અઞ્ઞથા. તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ.

એત્થ પન ગદઅત્થો હિ ગતસદ્દો. એવં તથવાદિતાય તથાગતો. આગદનં આગદો, વચનન્તિ અત્થો. તથો અવિપરીતો આગદો અસ્સાતિ તથાગતો. દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા વુત્તો.

‘‘તથાવાદી જિનો યસ્મા, તથધમ્મપ્પકાસકો;

તથામાગદનઞ્ચસ્સ, તસ્મા બુદ્ધો તથાગતો’’.

કથં તથાકારિતાય તથાગતો? ભગવા હિ યં યં વાચં અભાસિ, તં તં એવ કાયેન કરોતિ, વાચાય કાયો અનુલોમેતિ, કાયસ્સપિ વાચા. તેનેવાહ –

‘‘યથા વાદી, ભિક્ખવે, તથાગતો તથા કારી, યથા કારી તથા વાદી…પે… તસ્મા ‘તથાગતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૩; ચૂળનિ. પોસાલમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૩).

યથા ચ વાચા ગતા, કાયોપિ તથા ગતો, યથા કાયો ગતો, વાચાપિ તથા ગતા. એવં તથાકારિતાય તથાગતો.

‘‘યથા વાચા ગતા તસ્સ, તથા કાયો ગતો યતો;