૧૦. પદુમબુદ્ધવંસવણ્ણના

અનોમદસ્સિસ્સ પન ભગવતો અપરભાગે વસ્સસતસહસ્સાયુકા મનુસ્સા અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા દસવસ્સાયુકા હુત્વા પુન અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અસઙ્ખ્યેય્યાયુકા હુત્વા પુન પરિહાયમાના વસ્સસતસહસ્સાયુકા અહેસું. તથા પદુમો નામ સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિ. સોપિ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા ચમ્પકનગરે અસમસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે રૂપાદીહિ અસમાય અસમાય નામ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સો દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન ચમ્પકુય્યાને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. જાતે પન કુમારે આકાસતો સકલજમ્બુદીપે સમુદ્દપરિયન્તે પદુમવસ્સં નિપતિ. તેનસ્સ નામગ્ગહણદિવસે નામં ગણ્હન્તા નેમિત્તકા ચ ઞાતકા ચ ‘‘મહાપદુમકુમારો’’ત્વેવ નામમકંસુ. સો દસવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. નન્દુત્તર-વસુત્તર-યસુત્તરાનામકા તયો પાસાદા અહેસું. ઉત્તરાદેવિપ્પમુખાનિ તેત્તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું.

અથ મહાસત્તો ઉત્તરાય નામ મહાદેવિયા રમ્મકુમારે નામ ઉપ્પન્ને ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા આજઞ્ઞરથેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ. તં પબ્બજન્તં એકા પુરિસકોટિ અનુપબ્બજિ. સો તેહિ પરિવુતો અટ્ઠ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય ધઞ્ઞવતીનગરે સુધઞ્ઞસેટ્ઠિસ્સ ધીતાય ધઞ્ઞવતિયા નામ દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા મહાસાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે તિત્થકાજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા મહાસોણબોધિં ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠત્તિંસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરકં પઞ્ઞપેત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય મારબલં વિધમિત્વા તીસુ યામેસુ તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેત્વા બ્રહ્મુનો આયાચનં અધિવાસેત્વા ધમ્મદેસનાય ભાજનભૂતે પુગ્ગલે ઉપપરિક્ખન્તો અત્તના સહ પબ્બજિતે કોટિસઙ્ખે ભિક્ખૂ દિસ્વા તઙ્ખણેયેવ અનિલપથેન ગન્ત્વા ધઞ્ઞવતીનગરસમીપે ધનઞ્જયુય્યાને ઓતરિત્વા તેહિ પરિવુતો તેસં મજ્ઝે ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તદા કોટિસતાનં અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘અનોમદસ્સિસ્સ અપરેન, સમ્બુદ્ધો દ્વિપદુત્તમો;

પદુમો નામ નામેન, અસમો અપ્પટિપુગ્ગલો.

૨. ‘‘તસ્સાપિ અસમં સીલં, સમાધિપિ અનન્તકો;

અસઙ્ખ્યેય્યં ઞાણવરં, વિમુત્તિપિ અનૂપમા.

૩. ‘‘તસ્સાપિ અતુલતેજસ્સ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને;

અભિસમયા તયો આસું, મહાતમપવાહના’’તિ.

તત્થ અસમં સીલન્તિ અઞ્ઞેસં સીલેન અસદિસં, ઉત્તમં સેટ્ઠન્તિ અત્થો. સમાધિપિ અનન્તકોતિ સમાધિપિ અપ્પમેય્યો, તસ્સ અનન્તભાવો લોકવિવરણયમકપાટિહારિયાદીસુ દટ્ઠબ્બો. ઞાણવરન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, અસાધારણઞાણાનિ વા. વિમુત્તિપીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિપિ ભગવતો. અનૂપમાતિ ઉપમાવિરહિતા. અતુલતેજસ્સાતિ અતુલઞાણતેજસ્સ. ‘‘અતુલઞાણતેજા’’તિપિ પાઠો. તસ્સ ‘‘તયો અભિસમયા’’તિ ઇમિના ઉત્તરપદેન સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. મહાતમપવાહનાતિ મહામોહવિનાસકા, મોહન્ધકારવિદ્ધંસકાતિ અત્થો.

અથાપરેન સમયેન પદુમો ભગવા અત્તનો કનિટ્ઠભાતરં સાલકુમારઞ્ચ ઉપસાલકુમારઞ્ચ ઞાતિસમાગમે સપરિવારે પબ્બાજેત્વા તેસં ધમ્મં દેસેન્તો નવુતિ કોટિયો ધમ્મામતં પાયેસિ. યદા પન રમ્મત્થેરસ્સ ધમ્મં દેસેસિ, તદા અસીતિકોટીનં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૪. ‘‘પઠમાભિસમયે બુદ્ધો, કોટિસતમબોધયિ;

દુતિયાભિસમયે ધીરો, નવુતિકોટિમબોધયિ.

૫. ‘‘યદા ચ પદુમો બુદ્ધો, ઓવદી સકમત્રજં;

તદા અસીતિકોટીનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

યદા પન સુભાવિતત્તો નામ રાજા પદુમસ્સ બુદ્ધસ્સ બુદ્ધપદુમવદનસ્સ સન્તિકે કોટિસતસહસ્સપરિવારો એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતો, તસ્મિં સન્નિપાતે ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો પન પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ.

અથાપરેન સમયેન મહાપદુમો મુનિવસભો ઉસભસમગતી ઉસભવતીનગરં ઉપનિસ્સાય વસ્સં ઉપગઞ્છિ. નગરવાસિનો મનુસ્સા ભગવન્તં દસ્સનકામા ઉપસઙ્કમિંસુ. તેસં ભગવા ધમ્મં દેસેસિ. તત્થ ચ બહવો મનુસ્સા પસન્નચિત્તા પબ્બજિંસુ. તતો દસબલો તેહિ ચ અઞ્ઞેહિ ચ તીહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ સદ્ધિં વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસિ. સો દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. યે પન તત્થ ન પબ્બજિંસુ, તે કથિનાનિસંસં સુત્વા પાટિપદે પઞ્ચસુ માસેસુ પઞ્ચાનિસંસદાયકં કથિનચીવરમદંસુ. તતો તં ભિક્ખૂ ધમ્મસેનાપતિં અગ્ગસાવકં વિસાલમતિં સાલત્થેરં કથિનત્થારત્થં યાચિત્વા કથિનચીવરં તસ્સાદંસુ. થેરસ્સ કથિનચીવરે કયિરમાને ભિક્ખૂ સિબ્બને સહાયકા અહેસું. પદુમો પન સમ્માસમ્બુદ્ધો સૂચિચ્છિદ્દે સુત્તાનિ આવુનિત્વા અદાસિ. નિટ્ઠિતે પન ચીવરે ભગવા તીહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ ચારિકં પક્કામિ.

અથાપરેન સમયેન સીહવિક્કન્તગામી પુરિસસીહો વિય બુદ્ધસીહો ગોસિઙ્ગસાલવનસદિસે પરમસુરભિકુસુમફલભારવિનમિતસાખાવિટપે વિમલકમલકુવલયસમલઙ્કતે સિસિરમધુરવારિવાહેન પરિપૂરિતે રુરુ-ચમર-સીહ-બ્યગ્ઘ-અજ-હય-ગવય-મહિંસાદિ વિવિધમિગગણવિચરિતે સુરભિકુસુમગન્ધાવબદ્ધહદયાહિ ભમરમધુકરયુવતીહિ અનુભૂતપ્પચારાહિ સમન્તતો ગુમ્બગુમ્બાયમાને ફલરસપમુદિતહદયાહિ કાકલિસદિસમધુરવિરુતાહિ કોકિલવધૂહિ ઉપગીયમાને પરમરમણીયે વિવિત્તે વિજને યોગાનુકૂલે પવને વસ્સાવાસમુપગઞ્છિ. તસ્મિં વિહરન્તં સપરિવારકં દસબલં તથાગતં ધમ્મરાજં બુદ્ધસિરિયા વિરોચમાનં દિસ્વા મનુસ્સા તસ્સ ધમ્મં સુત્વા પસીદિત્વા એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિંસુ. તદા દ્વીહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ પરિવુતો પવારેસિ. સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, પદુમસ્સ મહેસિનો;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો.

૭. ‘‘કથિનત્થારસમયે, ઉપ્પન્ને કથિનચીવરે;

ધમ્મસેનાપતિત્થાય, ભિક્ખૂ સિબ્બિંસુ ચીવરં.

૮. ‘‘તદા તે વિમલા ભિક્ખૂ, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

તીણિ સતસહસ્સાનિ, સમિંસુ અપરાજિતા.

૯. ‘‘પુનાપરં સો નરાસભો, પવને વાસં ઉપાગમિ;

તદા સમાગમો આસિ, દ્વિન્નં સતસહસ્સિન’’ન્તિ.

તત્થ કથિનત્થારસમયેતિ કથિનચીવરત્થરણસમયે. ધમ્મસેનાપતિત્થાયાતિ ધમ્મસેનાપતિસાલત્થેરત્થં. અપરાજિતાતિ ન પરાજિતા, વિભત્તિલોપો દટ્ઠબ્બો. સોતિ સો મહાપદુમો. પવનેતિ મહાવને. વાસન્તિ વસ્સાવાસં. ઉપાગમીતિ ઉપાગતો. દ્વિન્નં સતસહસ્સિનન્તિ દ્વિન્નં સતસહસ્સાનં. ‘‘તદા આસિ સમાગમો’’તિપિ પાઠો યદિ અત્થિ સુન્દરો ભવેય્ય.

તદા તથાગતે તસ્મિં વનસણ્ડે વસન્તે અમ્હાકં બોધિસત્તો સીહો હુત્વા સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નચિત્તો હુત્વા પદક્ખિણં કત્વા સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સો તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા સત્તાહં બુદ્ધારમ્મણં પીતિં અવિજહિત્વા પીતિસુખેનેવ ગોચરાય અપક્કમિત્વા જીવિતપરિચ્ચાગં કત્વા પયિરુપાસમાનો અટ્ઠાસિ. અથ સત્થા તસ્સ સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય નરસીહો સીહં ઓલોકેત્વા – ‘‘ભિક્ખુસઙ્ઘેપિસ્સ ચિત્તપ્પસાદો હોતૂતિ સઙ્ઘો આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. અનેકકોટિભિક્ખૂ તાવદેવ આગઞ્છિંસુ. સીહો સઙ્ઘેપિ ચિત્તં પસાદેસિ. અથ સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઓલોકેત્વા – ‘‘અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘અહં તેન સમયેન, સીહો આસિં મિગાધિભૂ;

પવિવેકમનુબ્રૂહન્તં, પવને અદ્દસં જિનં.

૧૧. ‘‘વન્દિત્વા સિરસા પાદે, કત્વાન તં પદક્ખિણં;

તિક્ખત્તું અભિનાદિત્વા, સત્તાહં જિનમુપટ્ઠહં.

૧૨. ‘‘સત્તાહં વરસમાપત્તિયા, વુટ્ઠહિત્વા તથાગતો;

મનસા ચિન્તયિત્વાન, કોટિભિક્ખૂ સમાનયિ.

૧૩. ‘‘તદાપિ સો મહાવીરો, તેસં મજ્ઝે વિયાકરિ;

અપરિમેય્યિતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૪. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૫. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તત્થ પવિવેકમનુબ્રૂહન્તન્તિ નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નન્તિ અત્થો. પદક્ખિણન્તિ તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા. અભિનાદિત્વાતિ તિક્ખત્તું સીહનાદં નદિત્વા. ઉપટ્ઠહન્તિ ઉપટ્ઠહિં. અયમેવ વા પાઠો. વરસમાપત્તિયાતિ નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠહિત્વા. મનસા ચિન્તયિત્વાનાતિ ‘‘સબ્બેપિ ભિક્ખૂ ઇધ આગચ્છન્તૂ’’તિ મનસાવ ચિન્તેત્વા. સમાનયીતિ સમાહરિ.

તસ્સ પન પદુમસ્સ ભગવતો ચમ્પકં નામ નગરં અહોસિ. અસમો નામ રાજા પિતા અહોસિ, માતાપિ તસ્સ અસમા નામ, સાલો ચ ઉપસાલો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, વરુણો નામુપટ્ઠાકો, રાધા ચ સુરાધા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, મહાસોણરુક્ખો બોધિ, અટ્ઠપણ્ણાસહત્થુબ્બેધં સરીરં, આયુ વસ્સસતસહસ્સં અહોસિ, રૂપાદીહિ ગુણેહિ અનુત્તરા ઉત્તરા નામસ્સ અગ્ગમહેસી, રમ્મકુમારો નામસ્સ અતિરમ્મો તનયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૬. ‘‘ચમ્પકં નામ નગરં, અસમો નામ ખત્તિયો;

અસમા નામ જનિકા, પદુમસ્સ મહેસિનો.

૨૧. ‘‘સાલો ચ ઉપસાલો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

વરુણો નામુપટ્ઠાકો, પદુમસ્સ મહેસિનો.

૨૨. ‘‘રાધા ચેવ સુરાધા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, મહાસોણોતિ વુચ્ચતિ.

૨૪. ‘‘અટ્ઠપણ્ણાસરતનં, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

પભા નિદ્ધાવતી તસ્સ, અસમા સબ્બતો દિસા.

૨૫. ‘‘ચન્દપ્પભા સૂરિયપ્પભા, રતનગ્ગિમણિપ્પભા;

સબ્બાપિ તા હતા હોન્તિ, પત્વા જિનપભુત્તમં.

૨૬. ‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૭. ‘‘પરિપક્કમાનસે સત્તે, બોધયિત્વા અસેસતો;

સેસકે અનુસાસિત્વા, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૨૮. ‘‘ઉરગોવ તચં જિણ્ણં, વદ્ધપત્તંવ પાદપો;

જહિત્વા સબ્બસઙ્ખારે, નિબ્બુતો સો યથા સિખી’’તિ.

તત્થ રતનગ્ગિમણિપ્પભાતિ રતનપ્પભા ચ અગ્ગિપ્પભા ચ મણિપ્પભા ચ. હતાતિ અભિભૂતા. જિનપભુત્તમન્તિ જિનસ્સ સરીરપ્પભં ઉત્તમં પત્વા હતાતિ અત્થો. પરિપક્કમાનસેતિ પરિપક્કિન્દ્રિયે વેનેય્યસત્તે. વદ્ધપત્તન્તિ પુરાણપત્તં. પાદપો વાતિ પાદપો વિય. સબ્બસઙ્ખારેતિ સબ્બેપિ અજ્ઝત્તિકબાહિરે સઙ્ખારે. ‘‘હિત્વા સબ્બસઙ્ખાર’’ન્તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. યથા સિખીતિ અગ્ગિ વિય નિરુપાદાનો નિબ્બુતિં સુગતો ગતોતિ. સેસમેત્થ ગાથાસુ હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

પદુમબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો અટ્ઠમો બુદ્ધવંસો.