૭. રેવતબુદ્ધવંસવણ્ણના

સુમનસ્સ પન ભગવતો અપરભાગે સાસને ચસ્સ અન્તરહિતે નવુતિવસ્સસહસ્સાયુકા મનુસ્સા અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા દસવસ્સાયુકા હુત્વા પુન અનુક્કમેન વડ્ઢિત્વા અસઙ્ખ્યેય્યાયુકા હુત્વા પુન પરિહાયમાના સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાયુકા અહેસું. તદા રેવતો નામ સત્થા ઉદપાદિ. સોપિ પારમિયો પૂરેત્વા અનેકરતનસમુજ્જલિતભવને તુસિતભવને નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા સબ્બધનધઞ્ઞવતિસુધઞ્ઞવતીનગરે સબ્બાલઙ્કારસમલઙ્કતઅમિતરુચિરપરિવારપરિવુતસ્સ સિરિવિભવસમુદયેનાકુલસ્સ સબ્બસમિદ્ધિવિપુલસ્સ વિપુલસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે સબ્બજનનયનાલિપાલિસમાકુલાય સમ્ફુલ્લનયનકુવલયસસ્સિરિકસિનિદ્ધવદનકમલાકરસોભાસમુજ્જલાય સુરુચિરમનોહરગુણગણવિપુલાય વિપુલાય નામ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન ચિત્તકૂટપબ્બતતો સુવણ્ણહંસરાજા વિય માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ.

તસ્સ પટિસન્ધિયં જાતિયઞ્ચ પાટિહારિયાનિ પુબ્બે વુત્તનયાનેવ અહેસું. સુદસ્સનરતનગ્ઘિઆવેળનામકા તયો ચસ્સ પાસાદા અહેસું. સુદસ્સનાદેવિપ્પમુખાનિ તેત્તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું. તાહિ પરિવુતો સો સુરયુવતીહિ પરિવુતો દેવકુમારો વિય છબ્બસ્સસહસ્સાનિ વિસયસુખમનુભવમાનો અગારં અજ્ઝાવસિ. સો સુદસ્સનાય નામ દેવિયા વરુણે નામ તનયે જાતે ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા નાનાવિરાગતનુવરવસનનિવસનો આમુક્કમુત્તાહારમણિકુણ્ડલો વરકેયૂરમકુટકટકધરો પરમસુરભિગન્ધકુસુમસમલઙ્કતો પરમરુચિરકરનિકરો સરદસમયરજનિકરો વિય તારાગણપરિવુતો વિય ચન્દો તિદસગણપરિવુતો વિય દસસતનયનો બ્રહ્મગણપરિવુતો વિય ચ હારિતમહાબ્રહ્મા ચતુરઙ્ગિનિયા મહતિયા સેનાય પરિવુતો આજઞ્ઞરથેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા સબ્બાભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા ભણ્ડાગારિકસ્સ હત્થે દત્વા જલજામલાવિકલનીલકુવલયદલસદિસેનાતિનિસિતેનાતિતિખિણેનાસિના સકેસમકુટં છિન્દિત્વા આકાસે ખિપિ. તં સક્કો દેવરાજા સુવણ્ણચઙ્કોટકેન પટિગ્ગહેત્વા તાવતિંસભવનં નેત્વા સિનેરુમુદ્ધનિ સત્તરતનમયં ચેતિયં અકાસિ.

મહાપુરિસો પન દેવદત્તાનિ કાસાયાનિ પરિદહિત્વા પબ્બજિ, એકા ચ નં પુરિસકોટિ અનુપબ્બજિ. સો તેહિ પરિવુતો સત્તમાસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય અઞ્ઞતરાય સાધુદેવિયા નામ સેટ્ઠિધીતાય દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે અઞ્ઞતરેનાજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા મત્તવરનાગગામી નાગબોધિં પદક્ખિણં કત્વા તેપણ્ણાસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય નિસીદિત્વા મારબલં વિધમિત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) ઉદાનં ઉદાનેસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘સુમનસ્સ અપરેન, રેવતો નામ નાયકો;

અનુપમો અસદિસો, અતુલો ઉત્તમો જિનો’’તિ.

રેવતો કિર સત્થા બોધિસમીપેયેવ સત્તસત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા ધમ્મદેસનત્થં બ્રહ્માયાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા – ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૭૨; મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૦) ઉપધારેન્તો અત્તના સહ પબ્બજિતભિક્ખુકોટિયો અઞ્ઞે ચ બહૂ દેવમનુસ્સે ઉપનિસ્સયસમ્પન્ને દિસ્વા આકાસેન ગન્ત્વા વરુણારામે ઓતરિત્વા તેહિ પરિવુતો ગમ્ભીરં નિપુણં તિપરિવટ્ટં અપ્પટિવત્તિયં અઞ્ઞેન અનુત્તરં ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા ભિક્ખૂનં કોટિ અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તીસુ મગ્ગફલેસુ પતિટ્ઠિતાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. તેન વુત્તં –

૨. ‘‘સોપિ ધમ્મં પકાસેસિ, બ્રહ્મુના અભિયાચિતો;

ખન્ધધાતુવવત્થાનં, અપ્પવત્તં ભવાભવે’’તિ.

તત્થ ખન્ધધાતુવવત્થાનન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં નામરૂપવવત્થાનાદિવસેન વિભાગકરણં. સભાવલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણાદિવસેન રૂપારૂપધમ્મપરિગ્ગહો ખન્ધધાતુવવત્થાનં નામ. અથ વા ફેણપિણ્ડૂપમં રૂપં પરિમદ્દનાસહનતો છિદ્દાવછિદ્દાદિભાવતો ચ ઉદકપુબ્બુળકં વિય વેદના મુહુત્તરમણીયભાવતો, મરીચિકા વિય સઞ્ઞા વિપ્પલમ્ભનતો, કદલિક્ખન્ધો વિય સઙ્ખારા અસારકતો, માયા વિય વિઞ્ઞાણં વઞ્ચનકતો’’તિ એવમાદિનાપિ નયેન અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેનપિ ખન્ધધાતુવવત્થાનં વેદિતબ્બં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ કમાદિવિનિચ્છયકથા). અપ્પવત્તં ભવાભવેતિ એત્થ ભવોતિ વડ્ઢિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ સસ્સતદિટ્ઠિ, અભવોતિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ભવોતિ ખુદ્દકભવો, અભવોતિ મહાભવો. ભવોતિ કામભવો, અભવોતિ રૂપારૂપભવોતિ એવમાદિના નયેન ભવાભવાનં અત્થો વેદિતબ્બો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૦૮૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૨૦). તેસં ભવાભવાનં અપ્પવત્તિહેતુભૂતં ધમ્મં પકાસેસીતિ અત્થો. અથ વા ભવતિ અનેનાતિ ભવો, તીસુ ભવેસુ ઉપ્પત્તિનિમિત્તં કમ્માદિકં. ઉપપત્તિભવો અભવો નામ. ઉભયત્થ નિકન્તિયા પહાનકરં અપ્પવત્તં ધમ્મં દેસેસીતિ અત્થો. તસ્સ પન રેવતબુદ્ધસ્સ તયોવ અભિસમયા અહેસું. પઠમો પનસ્સ ગણનપથં વીતિવત્તો. તેન વુત્તં –

૩. ‘‘તસ્સાભિસમયા તીણિ, અહેસું ધમ્મદેસને;

ગણનાય ન વત્તબ્બો, પઠમાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ તીણીતિ તયો, લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતો, અયં પઠમો અભિસમયો અહોસિ.

અથાપરેન સમયેન નગરુત્તરે ઉત્તરે નગરે સબ્બારિન્દમો અરિન્દમો નામ રાજા અહોસિ. સો કિર ભગવન્તં અત્તનો નગરમનુપ્પત્તં સુત્વા તીહિ જનકોટીહિ પરિવુતો ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા તિગાવુતવિત્થતં દીપપૂજં કત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદિ. અથ ભગવા તસ્સ મનોનુકૂલં વિચિત્તનયં ધમ્મં દેસેસિ. તત્થ દેવમનુસ્સાનં કોટિસહસ્સસ્સ દુતિયાભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૪. ‘‘યદા અરિન્દમં રાજં, વિનેસિ રેવતો મુનિ;

તદા કોટિસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

અયં દુતિયો અભિસમયો.

અથાપરેન સમયેન રેવતો સત્થા ઉત્તરનિગમં નામ ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા નિસીદિ. તદા કિર ઉત્તરનિગમવાસિનો મનુસ્સા યાગુભત્તખજ્જકભેસજ્જપાનકાદીનિ આહરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા ભિક્ખૂ પરિપુચ્છિંસુ – ‘‘કુહિં, ભન્તે, ભગવા’’તિ? તતો તેસં ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘ભગવા, આવુસો, નિરોધસમાપત્તિં સમાપન્નો’’તિ. અથાતીતે તસ્મિં સત્તાહે ભગવન્તં નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતં સરદસમયે સૂરિયો વિય અત્તનો અનૂપમાય બુદ્ધસિરિયા વિરોચમાનં દિસ્વા નિરોધસમાપત્તિયા ગુણાનિસંસં પુચ્છિંસુ. ભગવા ચ તેસં નિરોધસમાપત્તિયા ગુણાનિસંસં કથેસિ. તદા દેવમનુસ્સાનં કોટિસતં અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. અયં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘સત્તાહં પટિસલ્લાના, વુટ્ઠહિત્વા નરાસભો;

કોટિસતં નરમરૂનં, વિનેસિ ઉત્તમે ફલે’’તિ.

સુધઞ્ઞવતીનગરે પઠમમહાપાતિમોક્ખુદ્દેસે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતાનં અરહન્તાનં ગણનપથં વીતિવત્તાનં પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. મેખલનગરે કોટિસતસહસ્સસઙ્ખાતાનં એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિતાનં અરહન્તાનં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. રેવતસ્સ પન ભગવતો ધમ્મચક્કાનુવત્તકો વરુણો નામ અગ્ગસાવકો પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગો આબાધિકો અહોસિ. તત્થ ગિલાનપુચ્છનત્થાય સમ્પત્તમહાજનસ્સ લક્ખણત્તયપરિદીપકં ધમ્મં દેસેત્વા કોટિસતસહસ્સં પુરિસાનં એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા ચતુરઙ્ગિનિકે સન્નિપાતે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. અયં તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, રેવતસ્સ મહેસિનો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સુવિમુત્તાન તાદિનં.

૭. ‘‘અતિક્કન્તા ગણનપથં, પઠમં યે સમાગતા;

કોટિસતસહસ્સાનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૮. ‘‘યોપિ પઞ્ઞાય અસમો, તસ્સ ચક્કાનુવત્તકો;

સો તદા બ્યાધિતો આસિ, પત્તો જીવિતસંસયં.

૯. ‘‘તસ્સ ગિલાનપુચ્છાય, યે તદા ઉપગતા મુની;

કોટિસતસહસ્સા અરહન્તો, તતિયો આસિ સમાગમો’’તિ.

તત્થ ચક્કાનુવત્તકોતિ ધમ્મચક્કાનુવત્તકો. પત્તો જીવિતસંસયન્તિ એત્થ જીવિતે સંસયં જીવિતસંસયં, જીવિતક્ખયં પાપુણાતિ વા, ન વા પાપુણાતીતિ એવં જીવિતસંસયં પત્તો, બ્યાધિતસ્સ બલવભાવેન મરતિ, ન મરતીતિ જીવિતે સંસયં પત્તોતિ અત્થો. યે તદા ઉપગતા મુનીતિ ઇતિ દીઘભાવે સતિ ભિક્ખૂનં ઉપરિ હોતિ, રસ્સે અનુસ્સરેન સદ્ધિં વરુણસ્સ ઉપરિ હોતિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો રમ્મવતીનગરે અતિદેવો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા બ્રાહ્મણધમ્મે પારં ગતો રેવતં સમ્માસમ્બુદ્ધં દિસ્વા તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠાય સિલોકસહસ્સેન દસબલં કિત્તેત્વા સહસ્સગ્ઘનિકેન ઉત્તરાસઙ્ગેન ભગવન્તં પૂજેસિ. સોપિ નં બુદ્ધો બ્યાકાસિ – ‘‘ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકાનં દ્વિન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘અહં તેન સમયેન, અતિદેવો નામ બ્રાહ્મણો;

ઉપગન્ત્વા રેવતં બુદ્ધં, સરણં તસ્સ ગઞ્છહં.

૧૧. ‘‘તસ્સ સીલં સમાધિઞ્ચ, પઞ્ઞાગુણમનુત્તમં;

થોમયિત્વા યથાથામં, ઉત્તરીયમદાસહં.

૧૨. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, રેવતો લોકનાયકો;

અપરિમેય્યિતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૩. ‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમ’’’ન્તિ. –

અટ્ઠ ગાથા વિત્થારેતબ્બા.

૧૪. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા.

૧૫. ‘‘તદાપિ તં બુદ્ધધમ્મં, સરિત્વા અનુબ્રૂહયિં;

આહરિસ્સામિ તં ધમ્મં, યં મય્હં અભિપત્થિત’’ન્તિ.

તત્થ સરણં તસ્સ ગઞ્છહન્તિ તં સરણં અગઞ્છિં અહં, ઉપયોગત્થે સામિવચનં. પઞ્ઞાગુણન્તિ પઞ્ઞાસમ્પત્તિં. અનુત્તમન્તિ સેટ્ઠં. ‘‘પઞ્ઞાવિમુત્તિગુણમુત્તમ’’ન્તિપિ પાઠો, સો ઉત્તાનોવ. થોમયિત્વાતિ થોમેત્વા વણ્ણયિત્વા. યથાથામન્તિ યથાબલં. ઉત્તરીયન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગં. અદાસહન્તિ અદાસિં અહં. બુદ્ધધમ્મન્તિ બુદ્ધભાવકરં ધમ્મં, પારમીધમ્મન્તિ અત્થો. સરિત્વાતિ અનુસ્સરિત્વા. અનુબ્રૂહયિન્તિ અભિવડ્ઢેસિં. આહરિસ્સામીતિ આનયિસ્સામિ. તં ધમ્મન્તિ તં બુદ્ધત્તં. યં મય્હં અભિપત્થિતન્તિ યં મયા અભિપત્થિતં બુદ્ધત્તં, તં આહરિસ્સામીતિ અત્થો.

તસ્સ પન રેવતસ્સ ભગવતો નગરં સુધઞ્ઞવતી નામ અહોસિ, પિતા વિપુલો નામ ખત્તિયો, માતા વિપુલા નામ, વરુણો ચ બ્રહ્મદેવો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, સમ્ભવો નામ ઉપટ્ઠાકો, ભદ્દા ચ સુભદ્દા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, નાગરુક્ખો બોધિ, સરીરં અસીતિહત્થુબ્બેધં અહોસિ, આયુ સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, સુદસ્સના નામ અગ્ગમહેસી, વરુણો નામ પુત્તો, આજઞ્ઞરથેન નિક્ખમિ.

‘‘તસ્સ દેહાભિનિક્ખન્તં, પભાજાલમનુત્તરં;

દિવા ચેવ તદા રત્તિં, નિચ્ચં ફરતિ યોજનં.

‘‘ધાતુયો મમ સબ્બાપિ, વિકિરન્તૂતિ સો જિનો;

અધિટ્ઠાસિ મહાવીરો, સબ્બસત્તાનુકમ્પકો.

‘‘મહાનાગવનુય્યાને, મહતો નગરસ્સ સો;

પૂજિતો નરમરૂહિ, પરિનિબ્બાયિ રેવતો’’તિ.

તેન વુત્તં –

૧૬. ‘‘નગરં સુધઞ્ઞવતી નામ, વિપુલો નામ ખત્તિયો;

વિપુલા નામ જનિકા, રેવતસ્સ મહેસિનો.

૨૧. ‘‘વરુણો બ્રહ્મદેવો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સમ્ભવો નામુપટ્ઠાકો, રેવતસ્સ મહેસિનો.

૨૨. ‘‘ભદ્દા ચેવ સુભદ્દા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

સોપિ બુદ્ધો અસમસમો, નાગમૂલે અબુજ્ઝથ.

૨૩. ‘‘પદુમો કુઞ્જરો ચેવ, અહેસું અગ્ગુપટ્ઠકા;

સિરિમા ચેવ યસવતી, અહેસું અગ્ગુપટ્ઠિકા.

૨૪. ‘‘ઉચ્ચત્તનેન સો બુદ્ધો, અસીતિહત્થમુગ્ગતો;

ઓભાસેતિ દિસા સબ્બા, ઇન્દકેતુવ ઉગ્ગતો.

૨૫. ‘‘તસ્સ સરીરે નિબ્બત્તા, પભામાલા અનુત્તરા;

દિવા વા યદિ વા રત્તિં, સમન્તા ફરતિ યોજનં.

૨૬. ‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા દિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૭. ‘‘દસ્સયિત્વા બુદ્ધબલં અમતં લોકે પકાસયં;

નિબ્બાયિ અનુપાદાનો, યથગ્ગુપાદાનસઙ્ખયા.

૨૮. ‘‘સો ચ કાયો રતનનિભો, સો ચ ધમ્મો અસાદિસો;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ ઓભાસેતીતિ પકાસયતિ. ઉગ્ગતોતિ ઉસ્સિતો. પભામાલાતિ પભાવેલા. યથગ્ગીતિ અગ્ગિ વિય. ઉપાદાનસઙ્ખયાતિ ઇન્ધનક્ખયા. સો ચ કાયો રતનનિભોતિ સો ચ તસ્સ ભગવતો કાયો સુવણ્ણવણ્ણો. ‘‘તઞ્ચ કાયં રતનનિભ’’ન્તિપિ પાઠો, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. સોયેવ પનસ્સત્થો. સેસગાથાસુ સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

રેવતબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો પઞ્ચમો બુદ્ધવંસો.