૫. મઙ્ગલબુદ્ધવંસવણ્ણના

કોણ્ડઞ્ઞે કિર સત્થરિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ સાસનં વસ્સસતસહસ્સં પવત્તિત્થ. બુદ્ધાનુબુદ્ધાનં સાવકાનં અન્તરધાનેન સાસનમસ્સ અન્તરધાયિ. કોણ્ડઞ્ઞસ્સ પન અપરભાગે એકમસઙ્ખ્યેય્યમતિક્કમિત્વા એકસ્મિંયેવ કપ્પે ચત્તારો બુદ્ધા નિબ્બત્તિંસુ મઙ્ગલો, સુમનો, રેવતો, સોભિતોતિ. તત્થ મઙ્ગલો પન લોકનાયકો કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ સોળસ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા પઞ્ચસુ પુબ્બનિમિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ બુદ્ધકોલાહલં નામ ઉદપાદિ, તદા દસસહસ્સચક્કવાળે દેવતાયો એકસ્મિં ચક્કવાળે સન્નિપતિત્વા આયાચન્તિ –

‘‘કાલો ખો તે મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છિયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૭);

એવં દેવેહિ આયાચિતો કતપઞ્ચવિલોકનો તુસિતા કાયા ચવિત્વા સબ્બનગરુત્તમે ઉત્તરનગરે અનુત્તરસ્સ ઉત્તરસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે ઉત્તરાય નામ દેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તદા અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ પાતુરહું. તાનિ દીપઙ્કરબુદ્ધવંસે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. તસ્સા ઉત્તરાય કિર મહાદેવિયા કુચ્છિસ્મિં સબ્બલોકમઙ્ગલસ્સ મઙ્ગલસ્સ મહાસત્તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય સરીરપ્પભા રત્તિન્દિવં અસીતિહત્થપ્પમાણં પદેસં ફરિત્વા ચન્દાલોકસૂરિયાલોકેહિ અનભિભવનીયા હુત્વા અટ્ઠાસિ. સા ચ અઞ્ઞેનાલોકેન વિના અત્તનો સરીરપ્પભાસમુદયેનેવ અન્ધકારં વિધમિત્વા અટ્ઠસટ્ઠિયા ધાતીહિ પરિચારિયમાના વિચરતિ.

સા કિર દેવતાહિ કતારક્ખા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન પરમસુરભિકુસુમફલધરસાખાવિટપે કમલકુવલયસમલઙ્કતે રુરુ-સીહ-બ્યગ્ઘ-ગજ-ગવય-મહિંસપસદવિવિધમિગગણવિચરિતે પરમરમણીયે ઉત્તરમધુરુય્યાને નામ મઙ્ગલુય્યાને મઙ્ગલમહાપુરિસં વિજાયિ. સો જાતમત્તોવ મહાસત્તો સબ્બા દિસા વિલોકેત્વા ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા આસભિં વાચં નિચ્છારેસિ. તસ્મિઞ્ચ ખણે સકલદસસહસ્સિલોકધાતૂસુ દેવતા દિસ્સમાનસરીરા દિબ્બમાલાદીહિ સમલઙ્કતગત્તા તત્થ તત્થ ઠત્વા જયમઙ્ગલથુતિવચનાનિ સમ્પવત્તેસું. પાટિહારિયાનિ વુત્તનયાનેવ. નામગ્ગહણદિવસે પનસ્સ લક્ખણપાઠકા સબ્બમઙ્ગલસમ્પત્તિયા જાતોતિ ‘‘મઙ્ગલકુમારો’’ ત્વેવ નામં કરિંસુ.

તસ્સ કિર યસવા રુચિમા સિરિમાતિ તયો પાસાદા અહેસું. યસવતીદેવિપ્પમુખાનિ તિંસનાટકિત્થિસહસ્સાનિ અહેસું. તત્થ મહાસત્તો નવવસ્સસહસ્સાનિ દિબ્બસુખસદિસં સુખં અનુભવિત્વા યસવતિયા અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં સીલવં નામ પુત્તં લભિત્વા ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા અલઙ્કતં પણ્ડરં નામ સુન્દરતુરઙ્ગવરમારુય્હ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં પન પબ્બજન્તં તિસ્સો મનુસ્સકોટિયો અનુપબ્બજિંસુ. તેહિ પરિવુતો મહાપુરિસો અટ્ઠ માસે પધાનચરિયમચરિ.

તતો વિસાખપુણ્ણમાય ઉત્તરગામે ઉત્તરસેટ્ઠિનો ધીતાય ઉત્તરાય નામ દિન્નં પક્ખિત્તદિબ્બોજં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સુરભિકુસુમાલઙ્કતે નીલોભાસે મનોરમે સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા ઉત્તરેન નામ આજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા અસિતઞ્જનગિરિસઙ્કાસં અક્કન્તવરકનકજાલકૂટંવ સીતચ્છાયં વિવિધમિગગણસમ્પાતવિરહિતં મન્દમાલુતેરિતાય ઘનસાખાય સમલઙ્કતં નચ્ચન્તમિવ પીતિયા વિરોચમાનં નાગબોધિં ઉપસઙ્કમિત્વા મત્તવરનાગગામી નાગબોધિં પદક્ખિણં કત્વા પુબ્બુત્તરપસ્સે ઠત્વા અટ્ઠપણ્ણાસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા તત્થ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં વીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા સબલં મારબલં વિદ્ધંસેત્વા પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઞાણાનિ પટિલભિત્વા પચ્ચયાકારસમ્મસનં કત્વા ખન્ધેસુ અનિચ્ચાદિવસેન અભિનિવિસિત્વા અનુક્કમેન અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં પત્વા –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) –

ઉદાનં ઉદાનેસિ.

મઙ્ગલસ્સ પન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અઞ્ઞેહિ બુદ્ધેહિ અધિકતરા સરીરપ્પભા અહોસિ. યથા પન અઞ્ઞેસં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં સમન્તા અસીતિહત્થપ્પમાણા વા બ્યામપ્પમાણા વા સરીરપ્પભા અહોસિ, ન એવં તસ્સ. તસ્સ પન ભગવતો સરીરપ્પભા નિચ્ચકાલં દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. તરુગિરિઘરપાકારઘટકવાટાદયો સુવણ્ણપટ્ટપરિયોનદ્ધા વિય અહેસું. નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ આયુ તસ્સ અહોસિ. એત્તકં કાલં ચન્દસૂરિયતારકાદીનં પભા નત્થિ. રત્તિન્દિવપરિચ્છેદો ન પઞ્ઞાયિત્થ. દિવા સૂરિયાલોકેન વિય સત્તા નિચ્ચં બુદ્ધાલોકેનેવ સબ્બકમ્માનિ કરોન્તા વિચરિંસુ. સાયં પુપ્ફનકકુસુમાનં પાતો ચ રવનકસકુણાદીનઞ્ચ વસેન લોકો રત્તિન્દિવપરિચ્છેદં સલ્લક્ખેસિ.

કિં પન અઞ્ઞેસં બુદ્ધાનં અયમાનુભાવો નત્થીતિ? નો નત્થિ. તેપિ હિ આકઙ્ખમાના દસસહસ્સિલોકધાતું તતો વા ભિય્યો આભાય ફરેય્યું. મઙ્ગલસ્સ પન ભગવતો પુબ્બપત્થનાવસેન અઞ્ઞેસં બ્યામપ્પભા વિય સરીરપ્પભા નિચ્ચમેવ દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. સો કિર બોધિસત્તકાલે વેસ્સન્તરત્તભાવસદિસે અત્તભાવે સપુત્તદારો વઙ્કપબ્બતસદિસે પબ્બતે વસિ. અથેકો સબ્બજનવિહેઠકો ખરદાઠિકો નામ મનુસ્સભક્ખો મહેસક્ખો યક્ખો મહાપુરિસસ્સ દાનજ્ઝાસયતં સુત્વા બ્રાહ્મણવણ્ણેન ઉપસઙ્કમિત્વા મહાસત્તં દ્વે દારકે યાચિ. મહાસત્તો ‘‘દદામિ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તકે’’તિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદકપરિયન્તં પથવિં કમ્પેન્તો દ્વે દારકે અદાસિ. અથ ખો યક્ખો તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ મહાપુરિસસ્સ તં બ્રાહ્મણવણ્ણં પહાય અનલજાલપિઙ્ગલવિરૂપનયનો વિસમવિરૂપકુટિલભીમદાઠો ચિપિટકવિરૂપનાસો કપિલફરુસદીઘકેસો નવદડ્ઢતાલક્ખન્ધસદિસકાયો હુત્વા તે દારકે મુળાલકલાપં વિય ગહેત્વા ખાદિ. મહાપુરિસસ્સ યક્ખં ઓલોકેત્વા મુખે વિવટમત્તે અગ્ગિજાલં વિય લોહિતધારં ઉગ્ગિરન્તં તસ્સ મુખં દિસ્વાપિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ દોમનસ્સં ન ઉપ્પજ્જિ. ‘‘સુદિન્નં વત મે દાન’’ન્તિ ચિન્તયતો પનસ્સ સરીરે મહન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉદપાદિ. સો ‘‘ઇમસ્સ મે નિસ્સન્દેન અનાગતે ઇમિના નીહારેન રસ્મિયો નિક્ખમન્તૂ’’તિ પત્થનમકાસિ. તસ્સ તં પત્થનં નિસ્સાય બુદ્ધભૂતસ્સ સરીરતો રસ્મિયો નિક્ખમિત્વા એત્તકં ઠાનં ફરિંસુ.

અપરમ્પિ પુબ્બચરિયં તસ્સ અત્થિ. અયં કિર બોધિસત્તકાલે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ ચેતિયં દિસ્વા – ‘‘ઇમસ્સ બુદ્ધસ્સ મમ જીવિતં પરિચ્ચજિતું વટ્ટતી’’તિ દણ્ડદીપિકાવેઠનનિયામેન સકલસરીરં વેઠાપેત્વા રતનમત્તમકુળં સતસહસ્સગ્ઘનિકં સુવણ્ણપાતિં સુગન્ધસપ્પિસ્સ પૂરાપેત્વા તત્થ સહસ્સવટ્ટિયો જાલેત્વા તં સીસેનાદાય સકલસરીરં જાલાપેત્વા જિનચેતિયં પદક્ખિણં કરોન્તો સકલરત્તિં વીતિનામેસિ. એવં યાવ અરુણુગ્ગમના વાયમન્તસ્સ લોમકૂપમત્તમ્પિ ઉસુમં ન ગણ્હિ. પદુમગબ્ભં પવિટ્ઠકાલો વિય અહોસિ. ધમ્મો હિ નામેસ અત્તાનં રક્ખન્તં રક્ખતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિં, ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતિ;

એસાનિસંસો ધમ્મે સુચિણ્ણે, ન દુગ્ગતિં ગચ્છતિ ધમ્મચારી’’તિ. (થેરગા. ૩૦૩; જા. ૧.૧૦.૧૦૨; ૧.૧૫.૩૮૫);

ઇમસ્સાપિ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન તસ્સ સરીરોભાસો દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા). તેન વુત્તં –

૧. ‘‘કોણ્ડઞ્ઞસ્સ અપરેન, મઙ્ગલો નામ નાયકો;

તમં લોકે નિહન્ત્વાન, ધમ્મોક્કમભિધારયિ.

૨. ‘‘અતુલાસિ પભા તસ્સ, જિનેહઞ્ઞેહિ ઉત્તરિં;

ચન્દસૂરિયપ્પભં હન્ત્વા, દસસહસ્સી વિરોચતી’’તિ.

તત્થ તમન્તિ લોકન્ધકારઞ્ચ હદયતમઞ્ચ. નિહન્ત્વાનાતિ અભિભવિત્વા. ધમ્મોક્કન્તિ એત્થ અયં પન ઉક્કા-સદ્દો સુવણ્ણકારમૂસાદીસુ અનેકેસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથાહિ ‘‘સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૬૦) આગતટ્ઠાને સુવણ્ણકારાનં મૂસા ‘‘ઉક્કા’’તિ વેદિતબ્બા. ‘‘ઉક્કં બન્ધેય્ય, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેય્યા’’તિ આગતટ્ઠાને કમ્મારાનં અઙ્ગારકપલ્લં. ‘‘કમ્મારાનં યથા ઉક્કા, અન્તો ઝાયતિ નો બહી’’તિ (જા. ૨.૨૨.૬૪૯) આગતટ્ઠાને કમ્મારુદ્ધનં. ‘‘એવંવિપાકો ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪, ૨૦૮) આગતટ્ઠાને વાયુવેગો ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઉક્કાસુ ધારિયમાનાસૂ’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૯) આગતટ્ઠાને દીપિકા ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધાપિ દીપિકા ઉક્કાતિ અધિપ્પેતા (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૬ આદયો). તસ્મા ઇધ ધમ્મમયં ઉક્કં અભિધારયિ, અવિજ્જન્ધકારપટિચ્છન્નસ્સ અવિજ્જન્ધકારાભિભૂતસ્સ લોકસ્સ ધમ્મમયં ઉક્કં ધારેસીતિ અત્થો.

અતુલાસીતિ અતુલ્યા આસિ. અયમેવ વા પાઠો, અઞ્ઞેહિ બુદ્ધેહિ અસદિસા અહોસીતિ અત્થો. જિનેહઞ્ઞેહીતિ જિનેહિ અઞ્ઞેહિ. ચન્દસૂરિયપ્પભં હન્ત્વાતિ ચન્દસૂરિયાનં પભં અભિહન્ત્વા. દસસહસ્સી વિરોચતીતિ ચન્દસૂરિયાલોકં વિના બુદ્ધાલોકેનેવ દસસહસ્સી વિરોચતીતિ અત્થો.

મઙ્ગલસમ્માસમ્બુદ્ધો પન અધિગતબોધિઞાણો બોધિમૂલેયેવ સત્તસત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા બ્રહ્મુનો ધમ્માયાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા – ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં ઇમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૦) ઉપધારેન્તો અત્તના સહ પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનં તિસ્સો કોટિયો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં અદ્દસ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે કુલપુત્તા મં પબ્બજન્તં અનુપબ્બજિતા ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના ચ, તે મયા વિસાખપુણ્ણમાય વિવેકત્થિકેન વિસ્સજ્જિતા સિરિવડ્ઢનનગરં ઉપનિસ્સાય સિરિવનગહનં ગન્ત્વા વિહરન્તિ, હન્દાહં તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મં તેસં દેસેસ્સામી’’તિ અત્તનો પત્તચીવરં ગહેત્વા હંસરાજા વિય ગગનતલમબ્ભુગ્ગન્ત્વા સિરિવનગહને પચ્ચુટ્ઠાસિ. તે ચ ભિક્ખૂ ભગવન્તં વન્દિત્વા અન્તેવાસિકવત્તં દસ્સેત્વા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. તેસં ભગવા સબ્બબુદ્ધનિસેવિતં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં કથેસિ. તતો તિસ્સો ભિક્ખુકોટિયો અરહત્તં પાપુણિંસુ. દેવમનુસ્સાનં કોટિસતસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૩. ‘‘સોપિ બુદ્ધો પકાસેસિ, ચતુરો સચ્ચવરુત્તમે;

તે તે સચ્ચરસં પીત્વા, વિનોદેન્તિ મહાતમં.

૪. ‘‘પત્વાન બોધિમતુલં, પઠમે ધમ્મદેસને;

કોટિસતસહસ્સાનં, ધમ્માભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ ચતુરોતિ ચત્તારિ. સચ્ચવરુત્તમેતિ સચ્ચાનિ ચ વરાનિ ચ સચ્ચવરાનિ, સચ્ચાનિ ઉત્તમાનીતિ અત્થો. ‘‘ચત્તારો સચ્ચવરુત્તમે’’તિપિ પાઠો, તસ્સ ચત્તારિ સચ્ચવરાનિ ઉત્તમાનીતિ અત્થો. તે તેતિ તે તે દેવમનુસ્સા બુદ્ધેન ભગવતા વિનીતા. સચ્ચરસન્તિ ચતુસચ્ચપટિવેધામતરસં પિવિત્વા. વિનોદેન્તિ મહાતમન્તિ તેન તેન મગ્ગેન પહાતબ્બં મોહતમં વિનોદેન્તિ, વિદ્ધંસેન્તીતિ અત્થો. પત્વાનાતિ પટિવિજ્ઝિત્વા. બોધિન્તિ એત્થ પનાયં બોધિ-સદ્દો –

‘‘મગ્ગે ફલે ચ નિબ્બાને, રુક્ખે પઞ્ઞત્તિયં તથા;

સબ્બઞ્ઞુતે ચ ઞાણસ્મિં, બોધિસદ્દો પનાગતો’’.

તથા હિ પનેસ – ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) મગ્ગે આગતો. ‘‘ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય સંવત્તતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૩; ૩.૩૨૩; મહાવ. ૧૩; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ ફલે. ‘‘પત્વાન બોધિં અમતં અસઙ્ખત’’ન્તિ એત્થ નિબ્બાને. ‘‘અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧) એત્થ અસ્સત્થરુક્ખે. ‘‘બોધિ ખો રાજકુમારો ભોતો ગોતમસ્સ પાદે સિરસા વન્દતી’’તિ એત્થ (મ. નિ. ૨.૩૨૪; ચૂળવ. ૨૬૮) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘પપ્પોતિ બોધિં વરભૂરિમેધસો’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૧૭) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે. ઇધાપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે દટ્ઠબ્બો. અરહત્તમગ્ગઞાણેપિ વટ્ટતિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૧; પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૧; ચરિયા. અટ્ઠ. નિદાનકથા). અતુલન્તિ તુલરહિતં પમાણાતીતં, અપ્પમાણન્તિ અત્થો. સમ્બોધિં પત્વા ધમ્મં દેસેન્તસ્સ તસ્સ ભગવતો પઠમે ધમ્મદેસનેતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

યદા પન ચિત્તં નામ નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તો ચમ્પકરુક્ખમૂલે કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે અમ્હાકં ભગવા વિય તિત્થિયાનં માનમદ્દનં યમકપાટિહારિયં કત્વા સુરાસુરયુવતિરતિસમ્ભવને રુચિરનવકનકરજતમયવરભવને તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકરુક્ખમૂલે પણ્ડુકમ્બલસિલાતલે નિસીદિત્વા અભિધમ્મં કથેસિ, તદા કોટિસતસહસ્સાનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, અયં દુતિયો અભિસમયો. યદા પન સુનન્દો નામ ચક્કવત્તિરાજા સુરભિનગરે પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો હુત્વા ચક્કરતનં પટિલભિ. તં કિર મઙ્ગલદસબલે લોકે ઉપ્પન્ને ચક્કરતનં ઠાના ઓસક્કિતં દિસ્વા સુનન્દો રાજા વિગતાનન્દો બ્રાહ્મણે પરિપુચ્છિ – ‘‘ઇમં ચક્કરતનં મમ કુસલેન નિબ્બત્તં, કસ્મા ઠાના ઓસક્કિત’’ન્તિ? તતો તે તસ્સ રઞ્ઞો ઓસક્કનકારણં બ્યાકરિંસુ. ‘‘ચક્કવત્તિરઞ્ઞો આયુક્ખયેન વા પબ્બજ્જૂપગમનેન વા બુદ્ધપાતુભાવેન વા ચક્કરતનં ઠાના ઓસક્કતીતિ વત્વા તુય્હં પન, મહારાજ, આયુક્ખયો નત્થિ, અતિદીઘાયુકો ત્વં, મઙ્ગલો પન સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, તેન તે ચક્કરતનં ઓસક્કિત’’ન્તિ. તં સુત્વા સુનન્દો ચક્કવત્તિરાજા સપરિજનો તં ચક્કરતનં સિરસા વન્દિત્વા આયાચિ – ‘‘યાવાહં તવાનુભાવેન મઙ્ગલદસબલં સક્કરિસ્સામિ, તાવ ત્વં મા અન્તરધાયસ્સૂ’’તિ. અથ નં ચક્કરતનં યથાઠાનેયેવ અટ્ઠાસિ.

તતો સમુપાગતાનન્દો સુનન્દો ચક્કવત્તિરાજા છત્તિંસયોજનપરિમણ્ડલાય પરિસાય પરિવુતો સબ્બલોકમઙ્ગલં મઙ્ગલદસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા સસાવકસઙ્ઘં સત્થારં મહાદાનેન સન્તપ્પેત્વા અરહન્તાનં કોટિસતસહસ્સાનં કાસિકવત્થાનિ દત્વા તથાગતસ્સ સબ્બપરિક્ખારે દત્વા સકલલોકવિમ્હયકરં ભગવતો પૂજં કત્વા મઙ્ગલં સબ્બલોકનાથં ઉપસઙ્કમિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં વિમલકમલમકુળસમમઞ્જલિં સિરસિ કત્વા વન્દિત્વા ધમ્મસ્સવનત્થાય એકમન્તં નિસીદિ. પુત્તોપિ તસ્સ અનુરાજકુમારો નામ તથેવ નિસીદિ.

તદા સુનન્દચક્કવત્તિરાજપ્પમુખાનં તેસં ભગવા અનુપુબ્બિકથં કથેસિ. સુનન્દો ચક્કવત્તી સદ્ધિં પરિસાય સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અથ સત્થા તેસં પુબ્બચરિયં ઓલોકેન્તો ઇદ્ધિમયપત્તચીવરસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ચક્કજાલસમલઙ્કતં દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા – ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ આહ. સબ્બે તઙ્ખણંયેવ દુવઙ્ગુલકેસા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય આકપ્પસમ્પન્ના હુત્વા ભગવન્તં પરિવારયિંસુ. અયં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘સુરિન્દદેવભવને, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ;

કોટિસતસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહુ.

૬. ‘‘યદા સુનન્દો ચક્કવત્તી, સમ્બુદ્ધં ઉપસઙ્કમિ;

તદા આહનિ સમ્બુદ્ધો, ધમ્મભેરિં વરુત્તમં.

૭. ‘‘સુનન્દસ્સાનુચરા જનતા, તદાસું નવુતિકોટિયો;

સબ્બેપિ તે નિરવસેસા, અહેસું એહિભિક્ખુકા’’તિ.

તત્થ સુરિન્દદેવભવનેતિ પુન દેવિન્દભવનેતિ અત્થો. ધમ્મન્તિ અભિધમ્મં. આહનીતિ અભિહનિ. વરુત્તમન્તિ વરો ભગવા ઉત્તમં ધમ્મભેરિન્તિ અત્થો. અનુચરાતિ નિબદ્ધચરા સેવકા. આસુન્તિ અહેસું. ‘‘તદાસિ નવુતિકોટિયો’’તિપિ પાઠો. તસ્સ જનતા આસિ, સા જનતા કિત્તકાતિ ચે, નવુતિકોટિયોતિ અત્થો.

અથ મઙ્ગલે કિર લોકનાથે મેખલે પુરે વિહરન્તે તસ્મિંયેવ પુરે સુદેવો ચ ધમ્મસેનો ચ માણવકા માણવકસહસ્સપરિવારા તસ્સ ભગવતો સન્તિકે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિંસુ. માઘપુણ્ણમાય દ્વીસુ અગ્ગસાવકેસુ સપરિવારેસુ અરહત્તં પત્તેસુ સત્થા કોટિસતસહસ્સભિક્ખુગણમજ્ઝે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, અયં પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. પુન ઉત્તરારામે નામ અનુત્તરે ઞાતિસમાગમે પબ્બજિતાનં કોટિસતસહસ્સાનં સમાગમે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, અયં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. સુનન્દચક્કવત્તિભિક્ખુગણસમાગમે નવુતિકોટિસહસ્સાનં ભિક્ખૂનં મજ્ઝે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, અયં તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૮. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, મઙ્ગલસ્સ મહેસિનો;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો.

૯. ‘‘દુતિયો કોટિસતસહસ્સાનં, તતિયો નવુતિકોટિનં;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, તદા આસિ સમાગમો’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો સુરુચિબ્રાહ્મણગામે સુરુચિ નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો અહોસિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા દસબલસ્સ મધુરધમ્મકથં સુત્વા ભગવતિ પસીદિત્વા સરણં ગન્ત્વા – ‘‘સ્વે મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ સસાવકસઙ્ઘં ભગવન્તં નિમન્તેસિ. સો ભગવતા ‘‘બ્રાહ્મણ, કિત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ તે અત્થો’’તિ વુત્તો – ‘‘કિત્તકા પન વો, ભન્તે, પરિવારા ભિક્ખૂ’’તિ આહ. તદા પઠમસન્નિપાતોવ હોતિ, તસ્મા ‘‘કોટિસતસહસ્સ’’ન્તિ વુત્તે – ‘‘યદિ એવં, ભન્તે, સબ્બેહિપિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. સત્થા અધિવાસેસિ.

બ્રાહ્મણો ભગવન્તં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા અત્તનો ઘરં ગચ્છન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં એત્તકાનં ભિક્ખૂનં યાગુભત્તવત્થાદીનિ દાતું સક્કોમિ, નિસીદનટ્ઠાનં પન કથં ભવિસ્સતી’’તિ. તસ્સ કિર સા ચિન્તના ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સપ્પમાણે મેરુમત્થકે ઠિતસ્સ દેવરાજસ્સ દસસતનયનસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનસ્સ ઉણ્હાકારં જનેસિ. અથ સક્કો દેવરાજા આસનસ્સ ઉણ્હભાવં દિસ્વા – ‘‘કો નુ ખો મં ઇમમ્હા ઠાના ચાવેતુકામો’’તિ સમુપ્પન્નપરિવિતક્કો દિબ્બેન ચક્ખુના મનુસ્સલોકં ઓલોકેન્તો મહાપુરિસં દિસ્વા – ‘‘અયં મહાસત્તો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા તસ્સ નિસીદનત્થાય ચિન્તેસિ, મયાપિ તત્થ ગન્ત્વા પુઞ્ઞકોટ્ઠાસં ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વડ્ઢકીવણ્ણં નિમ્મિનિત્વા વાસિફરસુહત્થો મહાપુરિસસ્સ પુરતો પાતુરહોસિ. સો ‘‘અત્થિ નુ ખો કસ્સચિ ભતિયા કત્તબ્બકમ્મ’’ન્તિ આહ.

મહાસત્તો દિસ્વા ‘‘કિં કમ્મં કાતું સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘મમ અજાનનસિપ્પં નામ નત્થિ, યો યો યં યં ઇચ્છતિ મણ્ડપં વા પાસાદં વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ નિવેસનાદિકં, તસ્સ તસ્સ તં તં કાતું સમત્થોમ્હી’’તિ. ‘‘તેન હિ મય્હં કમ્મં અત્થી’’તિ. ‘‘કિં, અય્યા’’તિ? ‘‘સ્વાતનાય મયા કોટિસતસહસ્સભિક્ખૂ નિમન્તિતા, તેસં નિસીદનમણ્ડપં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘અહં નામ કરેય્યં, સચે મે ભતિં દાતું સક્ખિસ્સથા’’તિ. ‘‘સક્ખિસ્સામિ, તાતા’’તિ. ‘‘યદિ એવં, સાધુ, કરિસ્સામી’’તિ વત્વા એકં પદેસં ઓલોકેસિ. સો દ્વાદસયોજનપ્પમાણો પદેસો કસિણમણ્ડલં વિય સમતલો પરમરમણીયો અહોસિ. પુન સો ‘‘એત્તકે ઠાને સત્તરતનમયો દટ્ઠબ્બસારમણ્ડો મણ્ડપો ઉટ્ઠહતૂ’’તિ ચિન્તેત્વા ઓલોકેસિ. તતો તાવદેવ મણ્ડપસદિસો પથવિતલં ભિન્દિત્વા મણ્ડપો ઉટ્ઠહિ. તસ્સ સોવણ્ણમયેસુ થમ્ભેસુ રજતમયા ઘટકા અહેસું, રજતમયેસુ થમ્ભેસુ સોવણ્ણમયા ઘટકા, મણિત્થમ્ભેસુ પવાળમયા ઘટકા, પવાળમયેસુ થમ્ભેસુ મણિમયા ઘટકા, સત્તરતનમયેસુ થમ્ભેસુ સત્તરતનમયા ઘટકા અહેસું.

તતો મણ્ડપસ્સ અન્તરન્તરાપિ કિઙ્કિણિકજાલા ઓલમ્બતૂ’’તિ ઓલોકેસિ, સહ ઓલોકનેન કિઙ્કિણિકજાલા ઓલમ્બિ, યસ્સ મન્દવાતેરિતસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકસ્સેવ તુરિયસ્સ પરમમનોરમો મધુરો સદ્દો નિચ્છરતિ, દિબ્બસઙ્ગીતિવત્તનકાલો વિય અહોસિ. ‘‘અન્તરન્તરા દિબ્બગન્ધદામપુપ્ફદામપત્તદામસત્તરતનદામાનિ ઓલમ્બન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ, સહ ચિન્તાય દામાનિ ઓલમ્બિંસુ. ‘‘કોટિસતસહસ્સસઙ્ખાનં ભિક્ખૂનં આસનાનિ ચ કપ્પિયમહગ્ઘપચ્ચત્થરણાનિ આધારકાનિ ચ પથવિં ભિન્દિત્વા ઉટ્ઠહન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ, તાવદેવ ઉટ્ઠહિંસુ. ‘‘કોણે કોણે એકેકા ઉદકચાટિ ઉટ્ઠહતૂ’’તિ ચિન્તેસિ, તઙ્ખણંયેવ ઉદકચાટિયો પરમસીતલેન મધુરેન સુવિસુદ્ધસુગન્ધકપ્પિયવારિના પુણ્ણા કદલિપણ્ણપિહિતમુખા ઉટ્ઠહિંસુ. સો દસસતનયનો એત્તકં માપેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘એહિ, અય્ય, તવ મણ્ડપં દિસ્વા મય્હં ભતિં દેહી’’તિ આહ. મહાપુરિસો ગન્ત્વા તં મણ્ડપં ઓલોકેસિ. તસ્સ ઓલોકેન્તસ્સેવ સકલસરીરં પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા નિરન્તરં ફુટં અહોસિ.

અથસ્સ મણ્ડપં ઓલોકયતો એતદહોસિ – ‘‘નાયં મણ્ડપો મનુસ્સભૂતેન કતો, મય્હં અજ્ઝાસયં મય્હં ગુણં આગમ્મ અદ્ધા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો ભવનં ઉણ્હં અહોસિ, તતો સક્કેન દેવાનમિન્દેન અયં મણ્ડપો નિમ્મિતો’’તિ. ‘‘ન ખો પન મે યુત્તં એવરૂપે મણ્ડપે એકદિવસંયેવ દાનં દાતું, સત્તાહં દસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. બાહિરકદાનં નામ તત્તકમ્પિ સમાનં બોધિસત્તાનં હદયં તુટ્ઠિં કાતું ન સક્કોતિ, અલઙ્કતસીસં વા છિન્દિત્વા અઞ્જિતાનિ વા અક્ખીનિ ઉપ્પાટેત્વા હદયમંસં વા ઉબ્બટ્ટેત્વા દિન્નકાલે બોધિસત્તાનં ચાગં નિસ્સાય તુટ્ઠિ નામ હોતિ. અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ હિ સિવિજાતકે (જા. ૧.૧૫.૫૨ આદયો) દેવસિકં પઞ્ચકહાપણસતસહસ્સાનિ વિસ્સજ્જેત્વા ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ નગરમજ્ઝેતિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ દાનં દેન્તસ્સ તં દાનં ચાગતુટ્ઠિં ઉપ્પાદેતું નાસક્ખિ. યદા પનસ્સ બ્રાહ્મણવણ્ણેન આગન્ત્વા સક્કો દેવરાજા અક્ખીનિ યાચિ, તદા સો તાનિ ચક્ખૂનિ ઉપ્પાટેત્વા અદાસિ, દદમાનસ્સેવ હાસો ઉપ્પજ્જિ, કેસગ્ગમત્તમ્પિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તં નાહોસિ. એવં સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાનં બાહિરદાનં નિસ્સાય તિત્તિ નામ નત્થિ. તસ્મા સોપિ મહાપુરિસો – ‘‘મયા કોટિસતસહસ્સસઙ્ખાનં ભિક્ખૂનં દાનં દાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્મિં મણ્ડપે નિસીદાપેત્વા સત્તાહં ગવપાનં નામ દાનં અદાસિ.

એત્થ ગવપાનન્તિ મહન્તે મહન્તે કોલમ્બે ખીરસ્સ પૂરેત્વા ઉદ્ધનેસુ આરોપેત્વા ઘનપાકપક્કે ખીરે થોકથોકે તણ્ડુલે પક્ખિપિત્વા પક્કમધુસક્ખરચુણ્ણસપ્પીહિ અભિસઙ્ખતભોજનં વુચ્ચતિ. ઇદમેવ ચતુમધુરભોજનન્તિપિ વુચ્ચતિ. મનુસ્સાયેવ પન પરિવિસિતું નાસક્ખિંસુ. દેવાપિ એકન્તરિકા હુત્વા પરિવિસિંસુ. દ્વાદસયોજનપ્પમાણમ્પિ તં ઠાનં તે ભિક્ખૂ ગણ્હિતું નપ્પહોસિયેવ, તે પન ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો અનુભાવેન નિસીદિંસુ. પરિયોસાનદિવસે સબ્બેસં ભિક્ખૂનં પત્તે ધોવાપેત્વા ભેસજ્જત્થાય સપ્પિનવનીતમધુફાણિતાદીનં પૂરેત્વા તિચીવરેહિ સદ્ધિં અદાસિ. તત્થ સઙ્ઘનવકભિક્ખુના લદ્ધચીવરસાટકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા અહેસું.

અથ સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો – ‘‘અયં મહાપુરિસો એવરૂપં મહાદાનં અદાસિ, કો નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો – ‘‘અનાગતે કપ્પસતસહસ્સાધિકાનં દ્વિન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ દિસ્વા તતો મહાસત્તં આમન્તેત્વા – ‘‘ત્વં એત્તકં નામ કાલં અતિક્કમિત્વા ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકાસિ. અથ મહાપુરિસો ભગવતો બ્યાકરણં સુત્વા પમુદિતહદયો – ‘‘અહં કિર બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, ન મે ઘરાવાસેન અત્થો, પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તથારૂપં સમ્પત્તિં ખેળપિણ્ડં વિય પહાય સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અભિઞ્ઞા ચ અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો યાવતાયુકં ઠત્વા આયુપરિયોસાને બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘અહં તેન સમયેન, સુરુચી નામ બ્રાહ્મણો;

અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ.

૧૧. ‘‘તમહં ઉપસઙ્કમ્મ, સરણં ગન્ત્વાન સત્થુનો;

સમ્બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં, ગન્ધમાલેન પૂજયિં;

પૂજેત્વા ગન્ધમાલેન, ગવપાનેન તપ્પયિં.

૧૨. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, મઙ્ગલો દ્વિપદુત્તમો;

અપરિમેય્યિતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૩. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમ’’ન્તિ. –

અટ્ઠ ગાથા વિત્થારેતબ્બા.

૧૪. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા.

૧૫. ‘‘તદા પીતિમનુબ્રૂહન્તો, સમ્બોધિવરપત્તિયા;

બુદ્ધે દત્વાન મં ગેહં, પબ્બજિં તસ્સ સન્તિકે.

૧૬. ‘‘સુત્તન્તં વિનયં ચાપિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં;

સબ્બં પરિયાપુણિત્વા, સોભયિં જિનસાસનં.

૧૭. ‘‘તત્થપ્પમત્તો વિહરન્તો, બ્રહ્મં ભાવેત્વ ભાવનં;

અભિઞ્ઞાપારમિં ગન્ત્વા, બ્રહ્મલોકમગઞ્છહ’’ન્તિ.

તત્થ ગન્ધમાલેનાતિ ગન્ધેહિ ચેવ માલેહિ ચ. ગવપાનેનાતિ ઇદં વુત્તમેવ. ‘‘ઘતપાનેના’’તિપિ કેચિ પઠન્તિ. તપ્પયિન્તિ તપ્પેસિં. ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિન્તિ ભિય્યોપિ વતમધિટ્ઠાસિં. દસપારમિપૂરિયાતિ દસન્નં પારમીનં પૂરણત્થાય. પીતિન્તિ હદયતુટ્ઠિં. અનુબ્રૂહન્તોતિ વડ્ઢેન્તો. સમ્બોધિવરપત્તિયાતિ બુદ્ધત્તપ્પત્તિયા. બુદ્ધે દત્વાનાતિ બુદ્ધસ્સ પરિચ્ચજિત્વા. મં ગેહન્તિ મમ ગેહં, સબ્બં સાપતેય્યં ચતુપચ્ચયત્થાય બુદ્ધસ્સ ભગવતો પરિચ્ચજિત્વાતિ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં બુદ્ધસાસને. બ્રહ્મન્તિ બ્રહ્મવિહારભાવનં ભાવેત્વા.

મઙ્ગલસ્સ પન ભગવતો નગરં ઉત્તરં નામ અહોસિ, પિતાપિસ્સ ઉત્તરો નામ રાજા ખત્તિયો, માતાપિ ઉત્તરા નામ, સુદેવો ચ ધમ્મસેનો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, પાલિતો નામ ઉપટ્ઠાકો, સીવલા ચ અસોકા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, નાગરુક્ખો બોધિ, અટ્ઠાસીતિહત્થુબ્બેધં સરીરં અહોસિ, નવુતિવસ્સસહસ્સં આયુપરિમાણં, ભરિયા પનસ્સ યસવતી નામ, સીવલો નામ પુત્તો, અસ્સયાનેન નિક્ખમિ. ઉત્તરારામે વસિ. ઉત્તરો નામ ઉપટ્ઠાકો, તસ્મિં પન નવુતિવસ્સસહસ્સાનિ ઠત્વા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ એકપ્પહારેનેવ દસચક્કવાળસહસ્સાનિ એકન્ધકારાનિ અહેસું. સબ્બચક્કવાળેસુ મનુસ્સાનં મહન્તં આરોદનપરિદેવનં અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૮. ‘‘ઉત્તરં નામ નગરં, ઉત્તરો નામ ખત્તિયો;

ઉત્તરા નામ જનિકા, મઙ્ગલસ્સ મહેસિનો.

૨૩. ‘‘સુદેવો ધમ્મસેનો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

પાલિતો નામુપટ્ઠાકો, મઙ્ગલસ્સ મહેસિનો.

૨૪. ‘‘સીવલા ચ અસોકા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, નાગરુક્ખોતિ વુચ્ચતિ.

૨૬. ‘‘અટ્ઠાસીતિ રતનાનિ, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

તતો નિદ્ધાવતી રંસી, અનેકસતસહસ્સિયો.

૨૭. ‘‘નવુતિવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૮. ‘‘યથાપિ સાગરે ઊમી, ન સક્કા તા ગણેતુયે;

તથેવ સાવકા તસ્સ, ન સક્કા તે ગણેતુયે.

૨૯. ‘‘યાવ અટ્ઠાસિ સમ્બુદ્ધો, મઙ્ગલો લોકનાયકો;

ન તસ્સ સાસને અત્થિ, સકિલેસમરણં તદા.

૩૦. ‘‘ધમ્મોક્કં ધારયિત્વાન, સન્તારેત્વા મહાજનં;

જલિત્વા ધુમકેતૂવ, નિબ્બુતો સો મહાયસો.

૩૧. ‘‘સઙ્ખારાનં સભાવત્તં, દસ્સયિત્વા સદેવકે;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, સૂરિયો અત્થઙ્ગતો યથા’’તિ.

તત્થ તતોતિ તસ્સ મઙ્ગલસ્સ સરીરતો. નિદ્ધાવતીતિ નિદ્ધાવન્તિ, વચનવિપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. રંસીતિ રસ્મિયો. અનેકસતસહસ્સિયોતિ અનેકસતસહસ્સા. ઊમીતિ વીચિયો તરઙ્ગા. ગણેતુયેતિ ગણેતું સઙ્ખાતું. એત્તકા સાગરે ઊમિયોતિ યથા ન સક્કા ગણેતું, એવં તસ્સ ભગવતો સાવકાપિ ન સક્કા ગણેતું, અથ ખો ગણનપથં વીતિવત્તાતિ અત્થો. યાવાતિ યાવતકં કાલં. સકિલેસમરણં તદાતિ સહ કિલેસેહિ સકિલેસો, સકિલેસસ્સ મરણં સકિલેસમરણં, તં નત્થિ. તદા કિર તસ્સ ભગવતો સાસને સાવકા સબ્બે અરહત્તં પત્વાયેવ પરિનિબ્બાયિંસુ. પુથુજ્જના વા સોતાપન્નાદયો વા હુત્વા ન કાલમકંસૂતિ અત્થો. કેચિ ‘‘સમ્મોહમારણં તદા’’તિ પઠન્તિ.

ધમ્મોક્કન્તિ ધમ્મદીપકં. ધૂમકેતૂતિ અગ્ગિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન પદીપો દટ્ઠબ્બો તસ્મા પદીપો વિય જલિત્વા નિબ્બુતોતિ અત્થો. મહાયસોતિ મહાપરિવારો. કેચિ ‘‘નિબ્બુતો સો સસાવકો’’તિ પઠન્તિ. સઙ્ખારાનન્તિ સઙ્ખાતધમ્માનં સપ્પચ્ચયધમ્માનં. સભાવત્તન્તિ અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણં. સૂરિયો અત્થઙ્ગતો યથાતિ યથા સહસ્સકિરણો દિવસકરો સબ્બં તમગણં વિધમિત્વા સબ્બઞ્ચ લોકં ઓભાસેત્વા અત્થમુપગચ્છતિ, એવં મઙ્ગલદિવસકરોપિ વેનેય્યકમલવનવિકસનકરો સબ્બં અજ્ઝત્તિકબાહિરલોકતમં વિધમિત્વા અત્તનો સરીરપ્પભાય જલિત્વા અત્થઙ્ગતોતિ અત્થો. સેસગાથા સબ્બત્થ ઉત્તાના એવાતિ.

મઙ્ગલબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો તતિયો બુદ્ધવંસો.