૪. કોણ્ડઞ્ઞબુદ્ધવંસવણ્ણના

દીપઙ્કરે કિર ભગવતિ પરિનિબ્બુતે તસ્સ સાસનં વસ્સસતસહસ્સં પવત્તિત્થ. અથ બુદ્ધાનુબુદ્ધાનં સાવકાનં અન્તરધાનેન સાસનમ્પિસ્સ અન્તરધાયિ. અથસ્સ અપરભાગે એકમસઙ્ખ્યેય્યમતિક્કમિત્વા એકસ્મિં કપ્પે કોણ્ડઞ્ઞો નામ સત્થા ઉદપાદિ. સો પન ભગવા સોળસઅસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પાનઞ્ચ સતસહસ્સં પારમિયો પૂરેત્વા બોધિઞાણં પરિપાચેત્વા વેસ્સન્તરત્તભાવસદિસે અત્તભાવે ઠત્વા તતો ચવિત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા દેવતાનં પટિઞ્ઞં દત્વા તુસિતપુરતો ચવિત્વા રમ્મવતીનગરે સુનન્દસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે સુજાતાય નામ દેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. તસ્સપિ પટિસન્ધિક્ખણે દીપઙ્કરબુદ્ધવંસે વુત્તપ્પકારાનિ દ્વત્તિંસ પાટિહારિયાનિ નિબ્બત્તિંસુ. સો દેવતાહિ કતારક્ખસંવિધાનો દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા સબ્બસત્તુત્તરો ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા સબ્બા ચ દિસા વિલોકેત્વા આસભિં વાચં નિચ્છારેસિ – ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સ, જેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, સેટ્ઠોહમસ્મિ લોકસ્સ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭).

તતો કુમારસ્સ નામકરણદિવસે નામં કરોન્તા ‘‘કોણ્ડઞ્ઞો’’તિ નામમકંસુ. સો હિ ભગવા કોણ્ડઞ્ઞગોત્તો અહોસિ. તસ્સ કિર તયો પાસાદા અહેસું – રામ, સુરામ, સુભનામકા પરમરમણીયા. તેસુ તીણિ સતસહસ્સાનિ નાટકિત્થીનં નચ્ચગીતવાદિતકુસલાનં સબ્બકાલં પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું. તસ્સ રુચિદેવી નામ અગ્ગમહેસી અહોસિ. વિજિતસેનો નામસ્સ પુત્તો અહોસિ. સો દસવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ.

સો પન જિણ્ણબ્યાધિમતપબ્બજિતે દિસ્વા આજઞ્ઞરથેન નિક્ખમિત્વા પબ્બજિત્વા દસ માસે પધાનચરિયં ચરિ. કોણ્ડઞ્ઞકુમારં પન પબ્બજન્તં દસ જનકોટિયો અનુપબ્બજિંસુ. સો તેહિ પરિવુતો દસ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય સુનન્દગામે સમસહિતઘનપયોધરાય યસોધરાય નામ સેટ્ઠિધીતાય દિન્નં પરમમધુરં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા ફલપલ્લવઙ્કુરસમલઙ્કતે સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે ગણં પહાય સુનન્દકાજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા સાલકલ્યાણિરુક્ખં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા પુબ્બદિસાભાગં ઓલોકેત્વા બોધિરુક્ખં પિટ્ઠિતો કત્વા અટ્ઠપણ્ણાસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગવીરિયં અધિટ્ઠાય મારબલં વિધમિત્વા રત્તિયા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં વિસોધેત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે પચ્ચયાકારં સમ્મસિત્વા આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અભિનિવિસિત્વા ઉદયબ્બયવસેન સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ દિસ્વા યાવ ગોત્રભુઞાણં વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ચત્તારિ મગ્ગઞાણાનિ ચત્તારિ ચ ફલઞાણાનિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણં છ અસાધારણઞાણાનિ સકલે ચ બુદ્ધગુણે પટિવિજ્ઝિત્વા પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો બોધિમૂલે નિસિન્નોવ –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪);

‘‘અયોઘનહતસ્સેવ, જલતો જાતવેદસો;

અનુપુબ્બૂપસન્તસ્સ, યથા ન ઞાયતે ગતિ.

‘‘એવં સમ્મા વિમુત્તાનં, કામબન્ધોઘતારિનં;

પઞ્ઞાપેતું ગતી નત્થિ, પત્તાનં અચલં સુખ’’ન્તિ. (ઉદા. ૮૦) –

એવં ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં બોધિમૂલેયેવ ફલસમાપત્તિસુખેન વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે બ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનં પટિચ્ચ – ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૦) ઉપધારેન્તો અત્તના સદ્ધિં પબ્બજિતા દસ ભિક્ખુકોટિયો અદ્દસ. ‘‘ઇમે પન કુલપુત્તા સમુપચિતકુસલમૂલા મં પબ્બજન્તં અનુપબ્બજિતા મયા સદ્ધિં પધાનં ચરિત્વા મં ઉપટ્ઠહિંસુ, હન્દાહં ઇમેસં સબ્બપઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ એવં ઉપધારેત્વા – ‘‘ઇદાનિ પન તે કત્થ વસન્તી’’તિ ઓલોકેન્તો – ‘‘ઇતો અટ્ઠારસયોજનિકે અરુન્ધવતીનગરે દેવવને વિહરન્તી’’તિ દિસ્વા – ‘‘તેસં ધમ્મં દેસેતું ગમિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરમાદાય સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય, એવમેવ બોધિમૂલે અન્તરહિતો દેવવને પાતુરહોસિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે તા દસ ભિક્ખુકોટિયો અરુન્ધવતીનગરં ઉપનિસ્સાય દેવવને વિહરન્તિ. તે પન ભિક્ખૂ દસબલં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા, ભગવતો પત્તચીવરં પટિગ્ગહેત્વા, બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા, સત્થુ ગારવં કત્વા, ભગવન્તં વન્દિત્વા, પરિવારેત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તત્ર કોણ્ડઞ્ઞો દસબલો મુનિગણપરિવુતો બુદ્ધાસને નિસિન્નો તિદસગણપરિવુતો દસસતનયનો વિય વિમલગગનતલગતો સરદસમયરજનિકરો વિય તારાગણપરિવુતો પુણ્ણચન્દો વિય વિરોચિત્થ. અથ સત્થા તેસં સબ્બબુદ્ધનિસેવિતં અનુત્તરં તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં કથેત્વા દસભિક્ખુકોટિપ્પમુખા સતસહસ્સદેવમનુસ્સકોટિયો ધમ્મામતં પાયેસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘દીપઙ્કરસ્સ અપરેન, કોણ્ડઞ્ઞો નામ નાયકો;

અનન્તતેજો અમિતયસો, અપ્પમેય્યો દુરાસદો.

૨. ‘‘ધરણૂપમો ખમનેન, સીલેન સાગરૂપમો;

સમાધિના મેરૂપમો, ઞાણેન ગગનૂપમો.

૩. ‘‘ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગ-મગ્ગસચ્ચપ્પકાસનં;

પકાસેસિ સદા બુદ્ધો હિતાય સબ્બપાણિનં.

૪. ‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે, કોણ્ડઞ્ઞે લોકનાયકે;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ દીપઙ્કરસ્સ અપરેનાતિ દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો અપરભાગેતિ અત્થો. કોણ્ડઞ્ઞો નામાતિ અત્તનો ગોત્તવસેન સમધિગતનામધેય્યો. નાયકોતિ વિનાયકો. અનન્તતેજોતિ અત્તનો સીલગુણઞાણપુઞ્ઞતેજેન અનન્તતેજો. હેટ્ઠતો અવીચિ ઉપરિ ભવગ્ગં તિરિયતો અનન્તા લોકધાતુયો એત્થન્તરે એકપુગ્ગલોપિ તસ્સ મુખં ઓલોકેત્વા ઠાતું સમત્થો નામ નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘અનન્તતેજો’’તિ. અમિતયસોતિ અનન્તપરિવારો. તસ્સ હિ ભગવતો વસ્સસતસહસ્સાનિ યાવ પરિનિબ્બાનસમયં એત્થન્તરે ભિક્ખુપરિસાય ગણનપરિચ્છેદો નામ નાહોસિ. તસ્મા ‘‘અમિતયસો’’તિ વુચ્ચતિ. અમિતગુણકિત્તિપિ ‘‘અમિતયસો’’તિ વુચ્ચતિ. અપ્પમેય્યોતિ ગુણગણપરિમાણવસેન નપ્પમેય્યોતિ અપ્પમેય્યો. યથાહ –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં, કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે, વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; ચરિયા. અટ્ઠ. નિદાનકથા);

તસ્મા અપ્પમેય્યગુણગણત્તા ‘‘અપ્પમેય્યો’’તિ વુચ્ચતિ. દુરાસદોતિ દુરુપસઙ્કમનીયો, આસજ્જ ઘટ્ટેત્વા ઉપસઙ્કમિતુમસક્કુણેય્યભાવતો દુરાસદો, દુરભિભવનીયોતિ અત્થો.

ધરણૂપમોતિ ધરણીસમો. ખમનેનાતિ ખન્તિયા, ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા મહાપથવી વિય પકતિવાતેન લાભાલાભઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીહિ અકમ્પનભાવતો ‘‘ધરણૂપમો’’તિ વુચ્ચતિ. સીલેન સાગરૂપમોતિ સીલસંવરેન વેલાનાતિક્કમનભાવેન સાગરસમો. ‘‘મહાસમુદ્દો, ભિક્ખવે, ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૯; ચૂળવ. ૩૮૪; મિ. પ. ૬.૨.૧૦) હિ વુત્તં.

સમાધિના મેરૂપમોતિ સમાધિપટિપક્ખભૂતધમ્મજનિતકમ્પાભાવતો મેરુના ગિરિવરેન સમો, સદિસોતિ અત્થો. મેરુગિરિવરો વિય થિરતરસરીરોતિ વા. ઞાણેન ગગનૂપમોતિ એત્થ ભગવતો ઞાણસ્સ અનન્તભાવેન અનન્તાકાસેન ઉપમા કતા. ચત્તારિ અનન્તાનિ વુત્તાનિ ભગવતા. યથાહ –

‘‘સત્તકાયો ચ આકાસો, ચક્કવાળા ચનન્તકા;

બુદ્ધઞાણં અપ્પમેય્યં, ન સક્કા એતે વિજાનિતુ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૪);

તસ્મા અનન્તસ્સ ઞાણસ્સ અનન્તેન આકાસેન ઉપમા કતાતિ.

ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગસચ્ચપ્પકાસનન્તિ એતેસં ઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગસચ્ચાનં ગહણેન સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનિદ્ધિપાદાપિ ગહિતાવ હોન્તિ. તસ્મા ઇન્દ્રિયાદીનં ચતુસઙ્ખેપાનં વસેન સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્માનં પકાસનધમ્મં પકાસેસિ, દેસેસીતિ અત્થો. હિતાયાતિ હિતત્થં. ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તેતિ દેસનાઞાણે પવત્તિયમાને.

તતો અપરભાગે મહામઙ્ગલસમાગમે દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ દેવતાયો સુખુમે અત્તભાવે માપેત્વા ઇમસ્મિઞ્ઞેવ ચક્કવાળે સન્નિપતિંસુ. તત્થ કિર અઞ્ઞતરો દેવપુત્તો કોણ્ડઞ્ઞદસબલં મઙ્ગલપઞ્હં પુચ્છિ. તસ્સ ભગવા મઙ્ગલાનિ કથેસિ. તત્થ નવુતિકોટિસહસ્સાનિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સોતાપન્નાદીનં ગણનપરિચ્છેદો નામ નાહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘તતો પરમ્પિ દેસેન્તે, નરમરૂનં સમાગમે;

નવુતિકોટિસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ તતો પરમ્પીતિ તતો અપરભાગેપિ. દેસેન્તેતિ ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે. નરમરૂનન્તિ નરાનઞ્ચેવ અમરાનઞ્ચ, યદા પન ભગવા ગગનતલે તિત્થિયમાનમદ્દનં યમકપાટિહારિયં કરોન્તો ધમ્મં દેસેસિ તદા અસીતિકોટિસહસ્સાનિ અરહત્તં પાપુણિંસુ. તીસુ ફલેસુ પતિટ્ઠિતા ગણનપથં વીતિવત્તા. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘તિત્થિયે અભિમદ્દન્તો, યદા ધમ્મમદેસયિ;

અસીતિકોટિસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ તદા-સદ્દં આનેત્વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. યદા ભગવા ધમ્મં દેસેસિ, તદા અસીતિકોટિસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહૂતિ.

કોણ્ડઞ્ઞો કિર સત્થા અભિસમ્બોધિં પત્વા પઠમવસ્સં ચન્દવતીનગરં ઉપનિસ્સાય ચન્દારામે વિહાસિ. તત્થ સુચિન્ધરસ્સ નામ બ્રાહ્મણમહાસાલસ્સ પુત્તો ભદ્દમાણવો નામ યસોધરબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો સુભદ્દમાણવો ચ કોણ્ડઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ સમ્મુખા ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નમાનસા દસહિ માણવકસહસ્સેહિ સદ્ધિં તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ.

અથ કોણ્ડઞ્ઞો સત્થા જેટ્ઠમાસપુણ્ણમાય સુભદ્દત્થેરપ્પમુખેન કોટિસતસહસ્સેન પરિવુતો પાતિમોક્ખમુદ્દિસિ, સો પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. તતો અપરભાગે કોણ્ડઞ્ઞસત્થુનો પુત્તે વિજિતસેને નામ અરહત્તં પત્તે તંપમુખસ્સ કોટિસહસ્સસ્સ મજ્ઝે ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. અથાપરેન સમયેન દસબલો જનપદચારિકં ચરન્તો ઉદેનરાજાનં નામ નવુતિકોટિજનપરિવારં પબ્બાજેસિ સદ્ધિં તાય પરિસાય. તસ્મિં પન અરહત્તં પત્તે તંપમુખેહિ નવુતિયા અરહન્તકોટીહિ ભગવા પરિવુતો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૭. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, કોણ્ડઞ્ઞસ્સ મહેસિનો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૮. ‘‘કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો;

દુતિયો કોટિસહસ્સાનં, તતિયો નવુતિકોટિન’’ન્તિ.

તદા કિર અમ્હાકં બોધિસત્તો વિજિતાવી નામ ચક્કવત્તી હુત્વા ચન્દવતીનગરે પટિવસતિ. સો કિર અનેકનરવરપરિવુતો સલિલનિધિનિવસનં સમેરુયુગન્ધરં અપરિમિતવસુધરં વસુન્ધરં અદણ્ડેન અસત્થેન ધમ્મેન પરિપાલેતિ. અથ કોણ્ડઞ્ઞો બુદ્ધોપિ કોટિસતસહસ્સખીણાસવપરિવુતો જનપદચારિકં ચરમાનો અનુપુબ્બેન ચન્દવતીનગરં સમ્પાપુણિ.

સો વિજિતાવી કિર રાજા – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો કિર અમ્હાકં નગરં અનુપ્પત્તો’’તિ સુત્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ભગવતો વસનટ્ઠાનં સંવિદહિત્વા સ્વાતનાય સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન નિમન્તેત્વા પુનદિવસે ભત્તવિધિં સુટ્ઠુ પટિયાદેત્વા કોટિસતસહસ્સસઙ્ખસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં અદાસિ. બોધિસત્તો ભગવન્તં ભોજેત્વા અનુમોદનાવસાને – ‘‘ભન્તે, તેમાસં મહાજનસઙ્ગહં કરોન્તો ઇધેવ વસથા’’તિ યાચિત્વા તયો માસે નિરન્તરં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અસદિસમહાદાનં અદાસિ.

અથ સત્થા બોધિસત્તં – ‘‘અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા ધમ્મમસ્સ દેસેસિ. સો સત્થુ ધમ્મકથં સુત્વા રજ્જં નિય્યાતેત્વા પબ્બજિત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. તેન વુત્તં –

૯. ‘‘અહં તેન સમયેન, વિજિતાવી નામ ખત્તિયો;

સમુદ્દં અન્તમન્તેન, ઇસ્સરિયં વત્તયામહં.

૧૦. ‘‘કોટિસતસહસ્સાનં, વિમલાનં મહેસિનં;

સહ લોકગ્ગનાથેન, પરમન્નેન તપ્પયિં.

૧૧. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, કોણ્ડઞ્ઞો લોકનાયકો;

અપરિમેય્યિતો કપ્પે, બુદ્ધો લોકે ભવિસ્સતિ.

૧૨. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન, કત્વા દુક્કરકારિકં;

અસ્સત્થમૂલે સમ્બુદ્ધો, બુજ્ઝિસ્સતિ મહાયસો.

૧૩. ‘‘ઇમસ્સ જનિકા માતા, માયા નામ ભવિસ્સતિ;

પિતા સુદ્ધોદનો નામ, અયં હેસ્સતિ ગોતમો.

૧૪. ‘‘કોલિતો ઉપતિસ્સો ચ, અગ્ગા હેસ્સન્તિ સાવકા;

આનન્દો નામુપટ્ઠાકો, ઉપટ્ઠિસ્સતિ તં જિનં.

૧૫. ‘‘ખેમા ઉપ્પલવણ્ણા ચ, અગ્ગા હેસ્સન્તિ સાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, અસ્સત્થોતિ પવુચ્ચતિ.

૧૬. ‘‘ચિત્તો ચ હત્થાળવકો, અગ્ગા હેસ્સન્તુપટ્ઠકા;

નન્દમાતા ચ ઉત્તરા, અગ્ગા હેસ્સન્તુપટ્ઠિકા;

આયુ વસ્સસતં તસ્સ, ગોતમસ્સ યસસ્સિનો.

૧૭. ‘‘ઇદં સુત્વાન વચનં, અસમસ્સ મહેસિનો;

આમોદિતા નરમરૂ, બુદ્ધબીજં કિર અયં.

૧૮. ‘‘ઉક્કુટ્ઠિસદ્દા વત્તન્તિ, અપ્ફોટેન્તિ હસન્તિ ચ;

કતઞ્જલી નમસ્સન્તિ, દસસહસ્સિદેવતા.

૧૯. ‘‘યદિમસ્સ લોકનાથસ્સ, વિરજ્ઝિસ્સામ સાસનં;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૨૦. ‘‘યથા મનુસ્સા નદિં તરન્તા, પટિતિત્થં વિરજ્ઝિય;

હેટ્ઠાતિત્થે ગહેત્વાન, ઉત્તરન્તિ મહાનદિં.

૨૧. ‘‘એવમેવ મયં સબ્બે, યદિ મુઞ્ચામિમં જિનં;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૨૨. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

તમેવ અત્થં સાધેન્તો, મહારજ્જં જિને અદં;

મહારજ્જં દદિત્વાન, પબ્બજિં તસ્સ સન્તિકે.

૨૩. ‘‘સુત્તન્તં વિનયં ચાપિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં;

સબ્બં પરિયાપુણિત્વાન, સોભયિં જિનસાસનં.

૨૪. ‘‘તત્થપ્પમત્તો વિહરન્તો, નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમે;

અભિઞ્ઞાપારમિં ગન્ત્વા, બ્રહ્મલોકમગઞ્છહ’’ન્તિ.

તત્થ અહં તેન સમયેનાતિ અહં તસ્મિં સમયે. વિજિતાવી નામાતિ એવંનામકો ચક્કવત્તિરાજા અહોસિં. સમુદ્દં અન્તમન્તેનાતિ એત્થ ચક્કવાળપબ્બતં સીમં મરિયાદં કત્વા ઠિતં સમુદ્દં અન્તં કત્વા ઇસ્સરિયં વત્તયામીતિ અત્થો. એત્તાવતા ન પાકટં હોતિ.

રાજા કિર ચક્કવત્તી ચક્કરતનાનુભાવેન વામપસ્સેન સિનેરું કત્વા સમુદ્દસ્સ ઉપરિભાગેન અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણં પુબ્બવિદેહં ગચ્છતિ. તત્થ રાજા ચક્કવત્તી – ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો, અદિન્નં નાદાતબ્બં, કામેસુમિચ્છા ન ચરિતબ્બા, મુસા ન ભાસિતબ્બા, મજ્જં ન પાતબ્બં, યથાભુત્તઞ્ચ ભુઞ્જથા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૪૪; ૩.૮૫; મ. નિ. ૩.૨૫૭) ઓવાદં દેતિ. એવં ઓવાદે દિન્ને તં ચક્કરતનં વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહતિ. યથા યથા ચ તં અજ્ઝોગાહતિ, તથા તથા સંખિત્તઊમિવિપ્ફારં હુત્વા ઓગચ્છમાનં મહાસમુદ્દસલિલં યોજનમત્તં ઓગ્ગન્ત્વા અન્તોસમુદ્દં ઉભોસુ પસ્સેસુ વેળુરિયમણિભિત્તિ વિય પરમદસ્સનીયં હુત્વા તિટ્ઠતિ, એવં પુરત્થિમસાગરપરિયન્તં ગન્ત્વા તં ચક્કરતનં પટિનિવત્તતિ. પટિનિવત્તમાને ચ તસ્મિં સા પરિસા અગ્ગતો હોતિ, મજ્ઝે રાજા ચક્કવત્તી અન્તે ચક્કરતનં હોતિ. તમ્પિ જલં જલન્તેન વિયોગં અસહમાનમિવ નેમિમણ્ડલપરિયન્તં અભિહનન્તમેવ તીરમુપગચ્છતિ.

એવં રાજા ચક્કવત્તી પુરત્થિમસમુદ્દપરિયન્તં પુબ્બવિદેહં અભિવિજિનિત્વા દક્ખિણસમુદ્દપરિયન્તં જમ્બુદીપં વિજેતુકામો ચક્કરતનદેસિતેન મગ્ગેન દક્ખિણસમુદ્દાભિમુખો ગચ્છતિ. તં દસસહસ્સયોજનપ્પમાણં જમ્બુદીપં અભિવિજિનિત્વા દક્ખિણસમુદ્દતો પચ્ચુત્તરિત્વા સત્તયોજનસહસ્સપ્પમાણં અપરગોયાનં વિજેતું હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ગન્ત્વા તમ્પિ સાગરપરિયન્તં અભિવિજિનિત્વા પચ્છિમસમુદ્દતોપિ ઉત્તરિત્વા અટ્ઠયોજનસહસ્સપ્પમાણં ઉત્તરકુરું વિજેતું તથેવ ગન્ત્વા તં સમુદ્દપરિયન્તં કત્વા તથેવ અભિવિજિય ઉત્તરસમુદ્દતોપિ પચ્ચુત્તરતિ. એત્તાવતા રઞ્ઞા ચક્કવત્તિના સાગરપરિયન્તાય પથવિયા ઇસ્સરિયં અધિગતં હોતિ. તેન વુત્તં સમુદ્દં અન્તમન્તેન, ઇસ્સરિયં વત્તયામહ’’ન્તિ.

કોટિસતસહસ્સાનન્તિ કોટિસતસહસ્સાનિ. અયમેવ વા પાઠો. વિમલાનન્તિ ખીણાસવાનં. સહ લોકગ્ગનાથેનાતિ સદ્ધિં દસબલેન કોટિસતસહસ્સાનન્તિ અત્થો. પરમન્નેનાતિ પણીતેન અન્નેન. તપ્પયિન્તિ તપ્પેસિં. અપરિમેય્યિતો કપ્પેતિ ઇતો પટ્ઠાય સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ તીણિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અતિક્કમિત્વા એકસ્મિં ભદ્દકપ્પેતિ અત્થો.

પધાનન્તિ વીરિયં. તમેવ અત્થં સાધેન્તોતિ તમેવ બુદ્ધકારકમત્થં દાનપારમિં પૂરેન્તો સાધેન્તો નિપ્ફાદેન્તોતિ અત્થો. મહારજ્જન્તિ ચક્કવત્તિરજ્જં. જિનેતિ ભગવતિ, સમ્પદાનત્થે વા ભુમ્મં દટ્ઠબ્બં. અદન્તિ અદાસિં. એવમત્થં સાધેન્તોતિ ઇમિના સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. ‘‘મહારજ્જં જિને દદિ’’ન્તિ પઠન્તિ કેચિ. દદિત્વાનાતિ ચજિત્વા. સુત્તન્તન્તિ સુત્તન્તપિટકં. વિનયન્તિ વિનયપિટકં. નવઙ્ગન્તિ સુત્તગેય્યાદિનવઙ્ગં. સોભયિં જિનસાસનન્તિ આગમાધિગમેહિ લોકિયેહિ સમલઙ્કરિં. તત્થાતિ તસ્સ ભગવતો સાસને. અપ્પમત્તોતિ સતિસમ્પન્નો. બ્રહ્મલોકમગઞ્છહન્તિ બ્રહ્મલોકં અગઞ્છિં અહં.

ઇમસ્સ પન કોણ્ડઞ્ઞબુદ્ધસ્સ રમ્મવતી નામ નગરં અહોસિ, સુનન્દો નામ રાજા પિતા, સુજાતા નામ દેવી માતા, ભદ્દો ચ સુભદ્દો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, અનુરુદ્ધો નામુપટ્ઠાકો, તિસ્સા ચ ઉપતિસ્સા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, સાલકલ્યાણિરુક્ખો બોધિ, અટ્ઠાસીતિહત્થુબ્બેધં સરીરં, વસ્સસતસહસ્સાનિ આયુપ્પમાણં અહોસિ, તસ્સ રુચિદેવી નામ અગ્ગમહેસી અહોસિ, વિજિતસેનો નામસ્સ પુત્તો, ચન્દો નામુપટ્ઠાકો રાજા. ચન્દારામે કિર વસીતિ. તેન વુત્તં –

૨૫. ‘‘નગરં રમ્મવતી નામ, સુનન્દો નામ ખત્તિયો;

સુજાતા નામ જનિકા, કોણ્ડઞ્ઞસ્સ મહેસિનો.

૩૦. ‘‘ભદ્દો ચેવ સુભદ્દો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

અનુરુદ્ધો નામુપટ્ઠાકો, કોણ્ડઞ્ઞસ્સ મહેસિનો.

૩૧. ‘‘તિસ્સા ચ ઉપતિસ્સા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

સાલકલ્યાણિકો બોધિ, કોણ્ડઞ્ઞસ્સ મહેસિનો.

૩૩. ‘‘સો અટ્ઠાસીતિ હત્થાનિ, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

સોભતે ઉળુરાજાવ, સૂરિયો મજ્ઝન્હિકે યથા.

૩૪. ‘‘વસ્સસતસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૩૫. ‘‘ખીણાસવેહિ વિમલેહિ, વિચિત્તા આસિ મેદની;

યથા હિ ગગનમુળૂભિ, એવં સો ઉપસોભથ.

૩૬. ‘‘તેપિ નાગા અપ્પમેય્યા, અસઙ્ખોભા દુરાસદા;

વિજ્જુપાતંવ દસ્સેત્વા, નિબ્બુતા તે મહાયસા.

૩૭. ‘‘સા ચ અતુલિયા જિનસ્સ ઇદ્ધિ, ઞાણપરિભાવિતો ચ સમાધિ;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ સાલકલ્યાણિકોતિ સાલકલ્યાણિરુક્ખો, સો બુદ્ધકાલે ચેવ ચક્કવત્તિકાલે ચ નિબ્બત્તતિ, નાઞ્ઞદા. સો એકાહેનેવ ઉટ્ઠાતિ કિર. ખીણાસવેહિ વિમલેહિ, વિચિત્તા આસિ મેદનીતિ અયં મેદની ખીણાસવેહિ એકકાસાવપજ્જોતા વિચિત્તા પરમદસ્સનીયા અહોસિ. યથા હીતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. ઉળૂભીતિ નક્ખત્તેહિ, તારાગણેહિ ગગનતલં વિય ખીણાસવેહિ વિચિત્તા અયં મેદની સોભિત્થાતિ અત્થો.

અસઙ્ખોભાતિ અટ્ઠહિ લોકધમ્મેહિ અક્ખોભા અવિકારા. વિજ્જુપાતંવ દસ્સેત્વાતિ વિજ્જુપાતં વિય દસ્સયિત્વા, ‘‘વિજ્જુપ્પાતંવા’’તિપિ પાઠો. કોણ્ડઞ્ઞબુદ્ધસ્સ કિર કાલે પરિનિબ્બાયમાના ભિક્ખૂ સત્તતાલપ્પમાણમાકાસમબ્ભુગ્ગન્ત્વા અસિતજલધરવિવરગતા વિજ્જુલતા વિય સમન્તતો વિજ્જોતમાના તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નિરુપાદાના દહના વિય પરિનિબ્બાયિંસુ. તેન વુત્તં ‘‘વિજ્જુપાતંવ દસ્સેત્વા’’તિ. અતુલિયાતિ અતુલ્યા અસદિસા. ઞાણપરિભાવિતોતિ ઞાણેન વડ્ઢિતો. સેસગાથા હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાના એવાતિ.

‘‘કોણ્ડઞ્ઞો નામ સમ્બુદ્ધો, ચન્દારામે મનોરમે;

નિબ્બાયિ ચેતિયો તસ્સ, સત્તયોજનિકો કતો.

‘‘ન હેવ ધાતુયો તસ્સ, સત્થુનો, વિકિરિંસુ તા;

ઠિતા એકઘના હુત્વા, સુવણ્ણપટિમા વિય’’.

સકલજમ્બુદીપવાસિનો મનુસ્સા સમાગન્ત્વા સત્તયોજનિકં સત્તરતનમયં હરિતાલમનોસિલાય મત્તિકાકિચ્ચં તેલસપ્પીહિ ઉદકકિચ્ચં કત્વા નિટ્ઠાપેસુન્તિ.

કોણ્ડઞ્ઞબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો દુતિયો બુદ્ધવંસો.