૩. દીપઙ્કરબુદ્ધવંસવણ્ણના

રમ્મનગરવાસિનોપિ તે ઉપાસકા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પુન ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં માલાગન્ધાદીહિ પૂજેત્વા વન્દિત્વા દાનાનુમોદનં સોતુકામા ઉપનિસીદિંસુ. અથ સત્થા તેસં પરમમધુરં હદયઙ્ગમં દાનાનુમોદનમકાસિ –

‘‘દાનં નામ સુખાદીનં, નિદાનં પરમં મતં;

નિબ્બાનં પન સોપાનં, પતિટ્ઠાતિ પવુચ્ચતિ.

‘‘દાનં તાણં મનુસ્સાનં, દાનં બન્ધુ પરાયનં;

દાનં દુક્ખાધિપન્નાનં, સત્તાનં પરમા ગતિ.

‘‘દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન, દાનં નાવાતિ દીપિતં;

ભયરક્ખણતો દાનં, નગરન્તિ ચ વણ્ણિતં.

‘‘દાનં દુરાસદટ્ઠેન, વુત્તમાસિવિસોતિ ચ;

દાનં લોભમલાદીહિ, પદુમં અનુપલિત્તતો.

‘‘નત્થિ દાનસમો લોકે, પુરિસસ્સ અવસ્સયો;

પટિપજ્જથ તસ્મા તં, કિરિયાજ્ઝાસયેન ચ.

‘‘સગ્ગલોકનિદાનાનિ, દાનાનિ મતિમા ઇધ;

કો હિ નામ નરો લોકે, ન દદેય્ય હિતે રતો.

‘‘સુત્વા દેવેસુ સમ્પત્તિં, કો નરો દાનસમ્ભવં;

ન દજ્જા સુખપ્પદં દાનં, દાનં ચિત્તપ્પમોદનં.

‘‘દાનેન પટિપન્નેન, અચ્છરાપરિવારિતો;

રમતે સુચિરં કાલં, નન્દને સુરનન્દને.

‘‘પીતિમુળારં વિન્દતિ દાતા, ગારવમસ્મિં ગચ્છતિ લોકે;

કિત્તિમનન્તં યાતિ ચ દાતા, વિસ્સસનીયો હોતિ ચ દાતા.

‘‘દત્વા દાનં યાતિ નરો સો, ભોગસમિદ્ધિં દીઘઞ્ચાયુ;

સુસ્સરતમ્પિ ચ વિન્દતિ રૂપં, સગ્ગે સદ્ધિં કીળતિ દેવેહિ;

વિમાનેસુ ઠત્વા નાના, મત્તમયૂરાભિરુતેસુ.

‘‘ચોરારિરાજોદકપાવકાનં, ધનં અસાધારણમેવ દાનં;

દદાતિ તં સાવકઞાણભૂમિં, પચ્ચેકભૂમિં પન બુદ્ધભૂમિ’’ન્તિ. –

એવમાદિના નયેન દાનાનુમોદનં કત્વા દાનાનિસંસં પકાસેત્વા તદનન્તરં સીલકથં કથેસિ. સીલં નામેતં ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તીનં મૂલં.

‘‘સીલં સુખાનં પરમં નિદાનં, સીલેન સીલી તિદિવં પયાતિ;

સીલઞ્હિ સંસારમુપાગતસ્સ, તાણઞ્ચ લેણઞ્ચ પરાયનઞ્ચ.

‘‘અવસ્સયો સીલસમો જનાનં, કુતો પનઞ્ઞો ઇધ વા પરત્થ;

સીલં ગુણાનં પરમા પતિટ્ઠા, યથા ધરા થાવરજઙ્ગમાનં.

‘‘સીલં કિરેવ કલ્યાણં, સીલં લોકે અનુત્તરં;

અરિયવુત્તિસમાચારો, યેન વુચ્ચતિ સીલવા’’. (જા. ૧.૩.૧૧૮);

સીલાલઙ્કારસમો અલઙ્કારો નત્થિ, સીલગન્ધસમો ગન્ધો નત્થિ, સીલસમં કિલેસમલવિસોધનં નત્થિ, સીલસમં પરિળાહૂપસમં નત્થિ, સીલસમં કિત્તિજનનં નત્થિ, સીલસમં સગ્ગારોહણસોપાનં નત્થિ, નિબ્બાનનગરપ્પવેસને ચ સીલસમં દ્વારં નત્થિ. યથાહ –

‘‘સોભન્તેવં ન રાજાનો, મુત્તામણિવિભૂસિતા;

યથા સોભન્તિ યતિનો, સીલભૂસનભૂસિતા.

‘‘સીલગન્ધસમો ગન્ધો, કુતો નામ ભવિસ્સતિ;

યો સમં અનુવાતે ચ, પટિવાતે ચ વાયતિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૯);

‘‘ન પુપ્ફગન્ધો પટિવાતમેતિ, ન ચન્દનં તગ્ગરમલ્લિકા વા;

સતઞ્ચ ગન્ધો પટિવાતમેતિ, સબ્બા દિસા સપ્પુરિસો પવાયતિ.

‘‘ચન્દનં તગરં વાપિ, ઉપ્પલં અથ વસ્સિકી;

એતેસં ગન્ધજાતાનં, સીલગન્ધો અનુત્તરો. (ધ. પ. ૫૪-૫૫; મિ. પ. ૫.૪.૧);

‘‘ન ગઙ્ગા યમુના ચાપિ, સરભૂ વા સરસ્વતી;

નિન્નગા વાચિરવતી, મહી વાપિ મહાનદી.

‘‘સક્કુણન્તિ વિસોધેતું, તં મલં ઇધ પાણિનં;

વિસોધયતિ સત્તાનં, યં વે સીલજલં મલં.

‘‘ન તં સજલદા વાતા, ન ચાપિ હરિચન્દનં;

નેવ હારા ન મણયો, ન ચન્દકિરણઙ્કુરા.

‘‘સમયન્તીધ સત્તાનં, પરિળાહં સુરક્ખિતં;

યં સમેતિ ઇદં અરિયં, સીલં અચ્ચન્તસીતલં.

‘‘અત્તાનુવાદાદિભયં, વિદ્ધંસયતિ સબ્બદા;

જનેતિ કિત્તિહાસઞ્ચ, સીલં સીલવતો સદા.

‘‘સગ્ગારોહણસોપાનં, અઞ્ઞં સીલસમં કુતો;

દ્વારં વા પન નિબ્બાન, નગરસ્સ પવેસને.

‘‘ગુણાનં મૂલભૂતસ્સ, દોસાનં બલઘાતિનો;

ઇતિ સીલસ્સ જાનાથ, આનિસંસમનુત્તર’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૯);

એવં ભગવા સીલાનિસંસં દસ્સેત્વા – ‘‘ઇદં પન સીલં નિસ્સાય અયં સગ્ગો લભતી’’તિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથં કથેસિ. અયં સગ્ગો નામ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો એકન્તસુખો નિચ્ચમેત્થ કીળા નિચ્ચં સમ્પત્તિયો લભન્તિ. ચાતુમહારાજિકા દેવા નવુતિવસ્સસતસહસ્સાનિ દિબ્બસુખં દિબ્બસમ્પત્તિં પટિલભન્તિ. તાવતિંસા તિસ્સો વસ્સકોટિયો સટ્ઠિ ચ વસ્સસતસહસ્સાનીતિ એવમાદિસગ્ગગુણપટિસંયુત્તકથં કથેસિ. એવં સગ્ગકથાય પલોભેત્વા પુન – ‘‘અયમ્પિ સગ્ગો અનિચ્ચો અધુવો ન તત્થ છન્દરાગો કાતબ્બો’’તિ કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં નેક્ખમ્મે આનિસંસઞ્ચ પકાસેત્વા અમતપરિયોસાનં ધમ્મકથં કથેસિ. એવં તસ્સ મહાજનસ્સ ધમ્મં દેસેત્વા એકચ્ચે સરણેસુ ચ એકચ્ચે પઞ્ચસીલેસુ ચ એકચ્ચે સોતાપત્તિફલે ચ એકચ્ચે સકદાગામિફલે એકચ્ચે અનાગામિફલે એકચ્ચે ચતૂસુપિ ફલેસુ એકચ્ચે તીસુ વિજ્જાસુ એકચ્ચે છસુ અભિઞ્ઞાસુ એકચ્ચે અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ પતિટ્ઠાપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના રમ્મનગરતો નિક્ખમિત્વા સુદસ્સનમહાવિહારમેવ પાવિસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘તદા તે ભોજયિત્વાન, સસઙ્ઘં લોકનાયકં;

ઉપગચ્છું સરણં તસ્સ, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

૨. ‘‘સરણાગમને કઞ્ચિ, નિવેસેતિ તથાગતો;

કઞ્ચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, સીલે દસવિધે પરં.

૩. ‘‘કસ્સચિ દેતિ સામઞ્ઞં, ચતુરો ફલમુત્તમે;

કસ્સચિ અસમે ધમ્મે, દેતિ સો પટિસમ્ભિદા.

૪. ‘‘કસ્સચિ વરસમાપત્તિયો, અટ્ઠ દેતિ નરાસભો;

તિસ્સો કસ્સચિ વિજ્જાયો, છળભિઞ્ઞા પવેચ્છતિ.

૫. ‘‘તેન યોગેન જનકાયં, ઓવદતિ મહામુનિ;

તેન વિત્થારિકં આસિ, લોકનાથસ્સ સાસનં.

૬. ‘‘મહાહનુસભક્ખન્ધો, દીપઙ્કરસનામકો;

બહૂ જને તારયતિ, પરિમોચેતિ દુગ્ગતિં.

૭. ‘‘બોધનેય્યં જનં દિસ્વા, સતસહસ્સેપિ યોજને;

ખણેન ઉપગન્ત્વાન, બોધેતિ તં મહામુની’’તિ.

તત્થ તેતિ રમ્મનગરવાસિનો ઉપાસકા. સરણન્તિ એત્થ સરણં સરણગમનં સરણસ્સ ગન્તા ચ વેદિતબ્બા. સરતિ હિંસતિ વિનાસેતીતિ સરણં, કિં તં? રતનત્તયં. તં પન સરણગતાનં તેનેવ સરણગમનેન ભયં સન્તાસં દુક્ખં દુગ્ગતિં પરિક્કિલેસં હનતિ હિંસતિ વિનાસેતીતિ સરણન્તિ વુચ્ચતીતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘યે કેચિ ધમ્મં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

‘‘યે કેચિ સઙ્ઘં સરણં ગતાસે, ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિં;

પહાય માનુસં દેહં, દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

સરણગમનં નામ રતનત્તયપરાયનાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. સરણસ્સ ગન્તા નામ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો. એવં તાવ સરણં સરણગમનં સરણસ્સ ગન્તા ચાતિ ઇદં તયં વેદિતબ્બં.

તસ્સાતિ તં દીપઙ્કરં, ઉપયોગત્થે સામિવચનં દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉપગચ્છું સરણં તત્થા’’તિપિ પાઠો. સત્થુનોતિ સત્થારં. સરણાગમને કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ પુગ્ગલં સરણગમને નિવેસેતીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ પચ્ચુપ્પન્નવસેન વુત્તં, અતીતકાલવસેન પન અત્થો ગહેતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘કસ્સચિ સરણાગમને’’તિપિ પાઠો, તસ્સપિ સોયેવત્થો. કઞ્ચિ પઞ્ચસુ સીલેસૂતિ કઞ્ચિ પુગ્ગલં પઞ્ચસુ વિરતિસીલેસુ નિવેસેસીતિ અત્થો. ‘‘કસ્સચિ પઞ્ચસુ સીલેસૂ’’તિપિ પાઠો, સોયેવત્થો. સીલે દસવિધે પરન્તિ અપરં પુગ્ગલં દસવિધે સીલે નિવેસેસીતિ અત્થો. ‘‘કસ્સચિ કુસલે દસા’’તિપિ પાઠો, તસ્સ કઞ્ચિ પુગ્ગલં દસ કુસલધમ્મે સમાદપેસીતિ અત્થો. કસ્સચિ દેતિ સામઞ્ઞન્તિ એત્થ પરમત્થતો સામઞ્ઞન્તિ મગ્ગો વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞં? અયમેવ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, સેય્યથિદં – સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સામઞ્ઞ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬).

ચતુરો ફલમુત્તમેતિ ચત્તારિ ઉત્તમાનિ ફલાનીતિ અત્થો. મ-કારો પદસન્ધિકરો. લિઙ્ગવિપરિયાસેન વુત્તં. યથોપનિસ્સયં ચત્તારો મગ્ગે ચત્તારિ ચ સામઞ્ઞફલાનિ કસ્સચિ અદાસીતિ અત્થો. કસ્સચિ અસમે ધમ્મેતિ કસ્સચિ અસદિસે ચત્તારો પટિસમ્ભિદાધમ્મે અદાસિ.

કસ્સચિ વરસમાપત્તિયોતિ કસ્સચિ પન નીવરણવિગમેન પધાનભૂતા અટ્ઠ સમાપત્તિયો અદાસિ. તિસ્સો કસ્સચિ વિજ્જાયોતિ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ ઉપનિસ્સયવસેન દિબ્બચક્ખુઞાણપુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણઆસવક્ખયઞાણાનં વસેન તિસ્સો વિજ્જાયો. છળભિઞ્ઞા પવેચ્છતીતિ છ અભિઞ્ઞાયો કસ્સચિ અદાસિ.

તેન યોગેનાતિ તેન નયેન તેનાનુક્કમેન ચ. જનકાયન્તિ જનસમૂહં. ઓવદતીતિ ઓવદિ. કાલવિપરિયાસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઇતો ઉપરિપિ ઈદિસેસુ વચનેસુ અતીતકાલવસેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. તેન વિત્થારિકં આસીતિ તેન દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો ઓવાદેન અનુસાસનિયા વિત્થારિકં વિત્થતં વિસાલીભૂતં સાસનં અહોસિ.

મહાહનૂતિ મહાપુરિસાનં કિર દ્વેપિ હનૂનિ પરિપુણ્ણાનિ દ્વાદસિયા પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાકારાનિ હોન્તીતિ મહન્તાનિ હનૂનિ યસ્સ સો મહાહનુ, સીહહનૂતિ વુત્તં હોતિ. ઉસભક્ખન્ધોતિ ઉસભસ્સેવ ખન્ધો યસ્સ ભવતિ, સો ઉસભક્ખન્ધો. સુવટ્ટિતસુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસરુચિરક્ખન્ધો સમવટ્ટચારુક્ખન્ધોતિ અત્થો. દીપઙ્કરસનામકોતિ દીપઙ્કરસનામો. બહૂ જને તારયતીતિ બહૂ બુદ્ધવેનેય્યે જને તારેસિ. પરિમોચેતીતિ પરિમોચેસિ. દુગ્ગતિન્તિ દુગ્ગતિતો. નિસ્સક્કત્થે ઉપયોગવચનં.

ઇદાનિ તારણપરિમોચનકરણાકારદસ્સનત્થં ‘‘બોધનેય્યં જન’’ન્તિ ગાથા વુત્તા. તત્થ બોધનેય્યં જનન્તિ બોધનેય્યં પજં, અયમેવ વા પાઠો. દિસ્વાતિ બુદ્ધચક્ખુના વા સમન્તચક્ખુના વા દિસ્વા. સતસહસ્સેપિ યોજનેતિ અનેકસતસહસ્સેપિ યોજને ઠિતં. ઇદં પન દસસહસ્સિયંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

દીપઙ્કરો કિર સત્થા બુદ્ધત્તં પત્વા બોધિમૂલે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મજ્ઝેસનં પટિઞ્ઞાય સુનન્દારામે ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા કોટિસતં દેવમનુસ્સાનં ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં પઠમો અભિસમયો અહોસિ.

અથ સત્થા અત્તનો પુત્તસ્સ સમવટ્ટક્ખન્ધસ્સ ઉસભક્ખન્ધસ્સ નામ ઞાણપરિપાકં ઞત્વા તં અત્રજં પમુખં કત્વા રાહુલોવાદસદિસં ધમ્મં દેસેત્વા દેવમનુસ્સાનં નવુતિકોટિયો ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં દુતિયો અભિસમયો અહોસિ.

પુન ભગવા અમરવતીનગરદ્વારે મહાસિરીસરુક્ખમૂલે યમકપાટિહારિયં કત્વા મહાજનસ્સ બન્ધનામોક્ખં કત્વા દેવગણપરિવુતો દિવસકરાતિરેકજુતિવિસરભવને તાવતિંસભવને પારિચ્છત્તકમૂલે પરમસીતલે પણ્ડુકમ્બલસિલાતલે નિસીદિત્વા સબ્બદેવગણપીતિસઞ્જનનિં અત્તનો જનનિં સુમેધાદેવિં પમુખં કત્વા સબ્બલોકવિદિતવિસુદ્ધિદેવો દેવદેવો દીપઙ્કરો ભગવા સબ્બસત્તહિતકરં પરમાતિરેકગમ્ભીરસુખુમં બુદ્ધિવિસદકરં સત્તપ્પકરણં અભિધમ્મપિટકં દેસેત્વા નવુતિદેવકોટિસહસ્સાનં ધમ્મામતં પાયેસિ. અયં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૮. ‘‘પઠમાભિસમયે બુદ્ધો, કોટિસતમબોધયિ;

દુતિયાભિસમયે નાથો, નવુતિકોટિમબોધયિ.

૯. ‘‘યદા ચ દેવભવનમ્હિ, બુદ્ધો ધમ્મમદેસયિ;

નવુતિકોટિસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

દીપઙ્કરસ્સ પન ભગવતો તયો સાવકસન્નિપાતા અહેસું. તત્થ સુનન્દારામે કોટિસતસહસ્સાનં પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો’’તિ.

અથાપરેન સમયેન દસબલો ચતૂહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ પરિવુતો ગામનિગમનગરપટિપાટિયા મહાજનાનુગ્ગહં કરોન્તો ચારિકં ચરમાનો અનુક્કમેન એકસ્મિં પદેસે મહાજનકતસક્કારં સબ્બલોકવિસ્સુતં અમનુસ્સપરિગ્ગહિતં અતિભયાનકં ઓલમ્બામ્બુધરપરિચુમ્બિતકૂટં વિવિધસુરભિતરુકુસુમવાસિતકૂટં નાનામિગગણવિચરિતકૂટં નારદકૂટં નામ પરમરમણીયં પબ્બતં સમ્પાપુણિ. સો કિર પબ્બતો નારદેન નામ યક્ખેન પરિગ્ગહિતો અહોસિ. તત્થ પન તસ્સ યક્ખસ્સ અનુસંવચ્છરં મહાજનો મનુસ્સબલિં ઉપસંહરતિ.

અથ દીપઙ્કરો કિર ભગવા તસ્સ મહાજનસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા તતો ભિક્ખુસઙ્ઘં ચાતુદ્દિસં પેસેત્વા અદુતિયો અસહાયો મહાકરુણાબલવસઙ્ગતહદયો તઞ્ચ યક્ખં વિનેતું તં નારદપબ્બતં અભિરુહિ. અથ સો મનુસ્સભક્ખો સકહિતનિરપેક્ખો પરવધદક્ખો યક્ખો મક્ખં અસહમાનો કોધપરેતમાનસો દસબલં ભિંસાપેત્વા પલાપેતુકામો તં પબ્બતં ચાલેસિ. સો કિર પબ્બતો તેન ચાલિયમાનો ભગવતો આનુભાવેન તસ્સેવ મત્થકે પતમાનો વિય અહોસિ.

તતો સો ભીતો – ‘‘હન્દ નં અગ્ગિના ઝાપેસ્સામી’’તિ મહન્તં અતિભીમદસ્સનં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બત્તેસિ. સો અગ્ગિક્ખન્ધો પટિવાતે ખિત્તો વિય અત્તનોવ દુક્ખં જનેસિ, ન પન ભગવતો ચીવરે અંસુમત્તમ્પિ દડ્ઢું સમત્થો અહોસિ. યક્ખો પન ‘‘સમણો દડ્ઢો, ન દડ્ઢો’’તિ ઓલોકેન્તો દસબલં સરદસમયવિમલકરનિકરં સબ્બજનરતિકરં રજનિકરમિવ સીતલજલતલગતકમલકણ્ણિકાય નિસિન્નં વિય ભગવન્તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો અયં સમણો મહાનુભાવો, યં યં ઇમસ્સાહં અનત્થં કરોમિ, સો સો મમૂપરિયેવ પતતિ, ઇમં પન સમણં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં મે પટિસરણં પરાયનં નત્થિ, પથવિયં ઉપક્ખલિતા પથવિંયેવ નિસ્સાય ઉટ્ઠહન્તિ, હન્દાહં ઇમંયેવ સમણં સરણં ગમિસ્સામી’’તિ.

અથેવં પન સો ચિન્તેત્વા ભગવતો ચક્કાલઙ્કતતલેસુ પાદેસુ સિરસા નિપતિત્વા – ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા’’તિ વત્વા ભગવન્તં સરણમગમાસિ. અથસ્સ ભગવા અનુપુબ્બિકથં કથેસિ. સો દેસનાપરિયોસાને દસહિ યક્ખસહસ્સેહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તસ્મિં કિર દિવસે સકલજમ્બુદીપતલવાસિનો મનુસ્સા તસ્સ બલિકમ્મત્થં એકેકગામતો એકેકં પુરિસં આહરિંસુ. અઞ્ઞઞ્ચ બહુતિલતણ્ડુલકુલત્થમુગ્ગમાસાદિં સપ્પિનવનીતતેલમધુફાણિતાદિઞ્ચ આહરિંસુ. અથ સો યક્ખો તં દિવસં આભતતણ્ડુલાદિકં સબ્બં તેસંયેવ દત્વા તે બલિકમ્મત્થાય આનીતમનુસ્સે દસબલસ્સ નિય્યાતેસિ.

અથ સત્થા તે મનુસ્સે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા અન્તોસત્તાહેયેવ સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા માઘપુણ્ણમાય કોટિસતભિક્ખુમજ્ઝગતો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે સન્નિપાતે પાતિમોક્ખમુદ્દિસિ. ચતુરઙ્ગાનિ નામ સબ્બેવ એહિભિક્ખૂ હોન્તિ, સબ્બે છળભિઞ્ઞા હોન્તિ, સબ્બે અનામન્તિતાવ આગતા, પન્નરસૂપોસથદિવસો ચાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ નામ. અયં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૧. ‘‘પુન નારદકૂટમ્હિ, પવિવેકગતે જિને;

ખીણાસવા વીતમલા, સમિંસુ સતકોટિયો’’તિ.

તત્થ પવિવેકગતેતિ ગણં પહાય ગતે. સમિંસૂતિ સન્નિપતિંસુ.

યદા પન દીપઙ્કરો લોકનાયકો સુદસ્સનનામકે પબ્બતે વસ્સાવાસમુપગઞ્છિ, તદા કિર જમ્બુદીપવાસિનો મનુસ્સા અનુસંવચ્છરં ગિરગ્ગસમજ્જં કરોન્તિ. તસ્મિં કિર સમજ્જે સન્નિપતિતા મનુસ્સા દસબલં દિસ્વા ધમ્મકથં સુત્વા તત્ર પસીદિત્વા પબ્બજિંસુ. મહાપવારણદિવસે સત્થા તેસં અજ્ઝાસયાનુકૂલં વિપસ્સનાકથં કથેસિ. તં સુત્વા તે સબ્બે સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા વિપસ્સનાનુપુબ્બેન મગ્ગાનુપુબ્બેન ચ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથ સત્થા નવુતિકોટિસહસ્સેહિ સદ્ધિં પવારેસિ. અયં તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૨. ‘‘યમ્હિ કાલે મહાવીરો, સુદસ્સનસિલુચ્ચયે;

નવુતિકોટિસહસ્સેહિ, પવારેસિ મહામુનિ.

‘‘અહં તેન સમયેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

અન્તલિક્ખમ્હિ ચરણો, પઞ્ચાભિઞ્ઞાસુ પારગૂ’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા);

અયં ગાથા અટ્ઠસાલિનિયા ધમ્મસઙ્ગહટ્ઠકથાય નિદાનવણ્ણનાય દીપઙ્કરબુદ્ધવંસે લિખિતા. ઇમસ્મિં પન બુદ્ધવંસે નત્થિ. નત્થિભાવોયેવ પનસ્સા યુત્તતરો. કસ્માતિ ચે? હેટ્ઠા સુમેધકથાસુ કથિતત્તાતિ.

દીપઙ્કરે કિર ભગવતિ ધમ્મં દેસેન્તે દસસહસ્સાનઞ્ચ વીસતિસહસ્સાનઞ્ચ ધમ્માભિસમયો અહોસિયેવ. એકસ્સ પન દ્વિન્નં તિણ્ણં ચતુન્નન્તિ ચ આદિવસેન અભિસમયાનં અન્તો નત્થિ. તસ્મા દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો સાસનં વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૩. ‘‘દસવીસસહસ્સાનં, ધમ્માભિસમયો અહુ;

એકદ્વિન્નં અભિસમયા, ગણનાતો અસઙ્ખિયા’’તિ.

તત્થ દસવીસસહસ્સાનન્તિ દસસહસ્સાનં વીસતિસહસ્સાનઞ્ચ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મપ્પટિવેધો. એકદ્વિન્નન્તિ એકસ્સ ચેવ દ્વિન્નઞ્ચ, તિણ્ણં ચતુન્નં…પે… દસન્નન્તિઆદિના નયેન અસઙ્ખ્યેય્યાતિ અત્થો. એવં અસઙ્ખ્યેય્યાભિસમયત્તા ચ વિત્થારિકં મહન્તપ્પત્તં બહૂહિ પણ્ડિતેહિ દેવમનુસ્સેહિ નિય્યાનિકન્તિ જઞ્ઞં જાનિતબ્બં અધિસીલસિક્ખાદીહિ ઇદ્ધઞ્ચ સમાધિઆદીહિ ફીતઞ્ચ અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧૪. ‘‘વિત્થારિકં બાહુજઞ્ઞં, ઇદ્ધં ફીતં અહૂ તદા;

દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો, સાસનં સુવિસોધિત’’ન્તિ.

તત્થ સુવિસોધિતન્તિ સુટ્ઠુ ભગવતા સોધિતં વિસુદ્ધં કતં. દીપઙ્કરં કિર સત્થારં સબ્બકાલં છળભિઞ્ઞાનં મહિદ્ધિકાનં ભિક્ખૂનં ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ પરિવારેન્તિ. તેન ચ સમયેન યે સેક્ખા કાલકિરિયં કરોન્તિ, તે ગરહિતા ભવન્તિ, સબ્બે ખીણાસવા હુત્વાવ પરિનિબ્બાયન્તીતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા હિ તસ્સ ભગવતો સાસનં સુપુપ્ફિતં સુસમિદ્ધં ખીણાસવેહિ ભિક્ખૂહિ અતિવિય સોભિત્થ. તેન વુત્તં –

૧૫. ‘‘ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

દીપઙ્કરં લોકવિદું, પરિવારેન્તિ સબ્બદા.

૧૬. ‘‘યે કેચિ તેન સમયેન, જહન્તિ માનુસં ભવં;

અપ્પત્તમાનસા સેખા, ગરહિતા ભવન્તિ તે.

૧૭. ‘‘સુપુપ્ફિતં પાવચનં, અરહન્તેહિ તાદિહિ;

ખીણાસવેહિ વિમલેહિ, ઉપસોભતિ સબ્બદા’’તિ.

તત્થ ચત્તારિ સતસહસ્સાનીતિ ગણનાય દસ્સિતા એવં દસ્સિતગણના ઇમે ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં ‘‘છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા’’તિ વુત્તન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકાતિ છળભિઞ્ઞાનં મહિદ્ધિકાનન્તિ સામિઅત્થે પચ્ચત્તવચનં દટ્ઠબ્બં. પરિવારેન્તિ સબ્બદાતિ નિચ્ચકાલં દસબલં પરિવારેન્તિ, ભગવન્તં મુઞ્ચિત્વા કત્થચિ ન ગચ્છન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેન સમયેનાતિ તસ્મિં સમયે. અયં પન સમય-સદ્દો સમવાયાદીસુ નવસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. યથાહ –

‘‘સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલપદભાજનીય; ખુ. પા. અટ્ઠ. મંગલસુત્તવણ્ણના, એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૮૪);

ઇધ સો કાલે દટ્ઠબ્બો; તસ્મિં કાલેતિ અત્થો. માનુસં ભવન્તિ મનુસ્સભાવં. અપ્પત્તમાનસાતિ અપ્પત્તં અનધિગતં માનસં યેહિ તે અપ્પત્તમાનસા. માનસન્તિ રાગસ્સ ચ ચિત્તસ્સ ચ અરહત્તસ્સ ચ અધિવચનં. ‘‘અન્તલિક્ખચરો પાસો, ય્વાયં ચરતિ માનસો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૧; મહાવ. ૩૩) હિ એત્થ પન રાગો ‘‘માનસો’’તિ વુત્તો. ‘‘ચિત્તં મનો માનસં હદયં પણ્ડર’’ન્તિ (ધ. સ. ૬; વિભ. ૧૮૪; મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૧૪) એત્થ ચિત્તં. ‘‘અપ્પત્તમાનસો સેખો, કાલં કયિરા જનેસુતા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૫૯) એત્થ અરહત્તં. ઇધાપિ અરહત્તમેવ અધિપ્પેતં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫ કામાવચરકુસલનિદ્દેસવારકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧). તસ્મા અપ્પત્તઅરહત્તફલાતિ અત્થો. સેખાતિ કેનટ્ઠેન સેખા? સેખધમ્મપટિલાભટ્ઠેન સેખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સેખો હોતીતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે… સેખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતિ. એત્તાવતા ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેખો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૩). અપિ ચ સિક્ખન્તીતિ સેખા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સિક્ખતિ, સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચ સિક્ખતિ? અધિસીલમ્પિ સિક્ખતિ અધિચિત્તમ્પિ અધિપઞ્ઞમ્પિ સિક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખુ, તસ્મા સેખોતિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૬).

સુપુપ્ફિતન્તિ સુટ્ઠુ વિકસિતં. પાવચનન્તિ પસત્થં વચનં, વુદ્ધિપ્પત્તં વા વચનં પવચનં, પવચનમેવ પાવચનં, સાસનન્તિ અત્થો. ઉપસોભતીતિ અભિરાજતિ અતિવિરોચતિ. સબ્બદાતિ સબ્બકાલં. ‘‘ઉપસોભતિ સદેવકે’’તિપિ પાઠો.

તસ્સ દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો રમ્મવતી નામ નગરં અહોસિ, સુદેવો નામ ખત્તિયો પિતા, સુમેધા નામ દેવી માતા, સુમઙ્ગલો ચ તિસ્સો ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, સાગતો નામ ઉપટ્ઠાકો, નન્દા ચ સુનન્દા ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવિકા, બોધિ તસ્સ ભગવતો પિપ્ફલિરુક્ખો અહોસિ, અસીતિહત્થુબ્બેધો, સતસહસ્સવસ્સાનિ આયૂતિ. કિં પનિમેસં જાતનગરાદીનં દસ્સને પયોજનન્તિ ચે? વુચ્ચતે – યસ્સ યદિ નેવ જાતનગરં ન પિતા ન માતા પઞ્ઞાયેય્ય, ઇમસ્સ પન નેવ જાતનગરં ન પિતા ન માતા પઞ્ઞાયતિ, દેવો વા સક્કો વા યક્ખો વા મારો વા બ્રહ્મા વા એસ મઞ્ઞે, દેવાનમ્પિ ઈદિસં પાટિહારિયં અનચ્છરિયન્તિ મઞ્ઞમાના ન સોતબ્બં ન સદ્દહિતબ્બં મઞ્ઞેય્યું, તતો અભિસમયો ન ભવેય્ય, અસતિ અભિસમયે નિરત્થકો બુદ્ધુપ્પાદો ભવેય્ય, અનિય્યાનિકં સાસનં. તસ્મા સબ્બબુદ્ધાનં જાતનગરાદિકો પરિચ્છેદો દસ્સેતબ્બો. તેન વુત્તં –

૧૮. ‘‘નગરં રમ્મવતી નામ, સુદેવો નામ ખત્તિયો;

સુમેધા નામ જનિકા, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

૨૪. ‘‘સુમઙ્ગલો ચ તિસ્સો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સાગતો નામુપટ્ઠાકો, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

૨૫. ‘‘નન્દા ચેવ સુનન્દા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, પિપ્ફલીતિ પવુચ્ચતિ.

૨૭. ‘‘અસીતિહત્થમુબ્બેધો, દીપઙ્કરો મહામુનિ;

સોભતિ દીપરુક્ખોવ, સાલરાજાવ ફુલ્લિતો.

૨૮. ‘‘સતસહસ્સવસ્સાનિ, આયુ તસ્સ મહેસિનો;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૯. ‘‘જોતયિત્વાન સદ્ધમ્મં, સન્તારેત્વા મહાજનં;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૩૦. ‘‘સા ચ ઇદ્ધિ સો ચ યસો, તાનિ ચ પાદેસુ ચક્કરતનાનિ;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ સુદેવો નામ ખત્તિયોતિ સુદેવો નામસ્સ ખત્તિયો પિતા અહોસીતિ અત્થો. જનિકાતિ જનેત્તિ. પિપ્ફલીતિ પિલક્ખકપીતનરુક્ખો બોધિ. અસીતિહત્થમુબ્બેધોતિ અસીતિહત્થં ઉચ્ચગ્ગતો. દીપરુક્ખો વાતિ સમ્પજ્જલિતદીપમાલાકુલો દીપરુક્ખો વિય આરોહપરિણાહસણ્ઠાનપારિપૂરિસમ્પન્નો દ્વત્તિંસવરલક્ખણાનુબ્યઞ્જનસમલઙ્કતસરીરો વિપ્ફુરિતરંસિજાલાવિસરતારાગણસમુજ્જલમિવ ગગનતલં ભગવા ધરમાનકાલે સોભતીતિ સોભિત્થ. સાલરાજાવ ફુલ્લિતોતિ પુપ્ફિતો સબ્બફાલિફુલ્લો સાલરાજરુક્ખો વિય ચ સબ્બફાલિફુલ્લો યોજનસતુબ્બેધો પારિચ્છત્તો વિય ચ અસીતિહત્થુબ્બેધો ભગવા અતિવિય સોભતિ.

સતસહસ્સવસ્સાનીતિ વસ્સસતસહસ્સાનિ તસ્સ આયૂતિ અત્થો. તાવતા તિટ્ઠમાનોતિ તાવતકં કાલં તિટ્ઠમાનો. જનતન્તિ જનસમૂહં. સન્તારેત્વા મહાજનન્તિ તારયિત્વા મહાજનં. ‘‘સન્તારેત્વા સદેવક’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ સદેવકં લોકન્તિ અત્થો. સા ચ ઇદ્ધીતિ સા ચ સમ્પત્તિ આનુભાવો. સો ચ યસોતિ સો ચ પરિવારો. સબ્બં તમન્તરહિતન્તિ તં સબ્બં વુત્તપ્પકારં સમ્પત્તિજાતં અન્તરહિતં અપગતન્તિ અત્થો. નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારાતિ સબ્બે પન સઙ્ખતધમ્મા નનુ રિત્તા તુચ્છા, નિચ્ચસારાદિરહિતાતિ અત્થો.

એત્થ પન નગરાદિપરિચ્છેદો પાળિયમાગતોવ. સમ્બહુલવારો પન નાગતો, સો આનેત્વા દીપેતબ્બો. સેય્યથિદં – પુત્તપરિચ્છેદો, ભરિયાપરિચ્છેદો, પાસાદપરિચ્છેદો, અગારવાસપરિચ્છેદો, નાટકિત્થિપરિચ્છેદો, અભિનિક્ખમનપરિચ્છેદો, પધાનપરિચ્છેદો, વિહારપરિચ્છેદો, ઉપટ્ઠાકપરિચ્છેદોતિ. એતેસમ્પિ દીપને કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. તસ્સ પન દીપઙ્કરસ્સ ભરિયાનં તિસતસહસ્સં અહોસિ. તસ્સ અગ્ગમહેસી પદુમા નામ, તસ્સ પન પુત્તો ઉસભક્ખન્ધો નામ. તેન વુત્તં –

‘‘ભરિયા પદુમા નામ, વિબુદ્ધપદુમાનના;

અત્રજો ઉસભક્ખન્ધો, દીપઙ્કરસ્સ સત્થુનો.

‘‘હંસા કોઞ્ચા મયૂરાખ્યા, પાસાદાપિ તયો મતા;

દસવસ્સસહસ્સાનિ, અગારં અવસી કિર.

‘‘હત્થિયાનેન નિક્ખન્તો, નન્દારામે જિનો વસી;