૨૭. ગોતમબુદ્ધવંસવણ્ણના

દૂરેનિદાનકથા

‘‘ઇદાનિ યસ્મા અમ્હાકં, બુદ્ધવંસસ્સ વણ્ણના;

અનુક્કમેન સમ્પત્તા, તસ્માયં તસ્સ વણ્ણના’’.

તત્થ અમ્હાકં બોધિસત્તો દીપઙ્કરાદીનં ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકે અધિકારં કરોન્તો કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ આગતો. કસ્સપસ્સ પન ભગવતો ઓરભાગે ઠપેત્વા ઇમં સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો બુદ્ધો નામ નત્થિ. ઇતિ દીપઙ્કરાદીનં ચતુવીસતિયા બુદ્ધાનં સન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો પન બોધિસત્તો યેનેન –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

ઇમે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારેન ‘‘હન્દ, બુદ્ધકરે ધમ્મે, વિચિનામિ ઇતો ચિતો’’તિ ઉસ્સાહં કત્વા ‘‘વિચિનન્તો તદાદક્ખિં, પઠમં દાનપારમિ’’ન્તિ દાનપારમિતાદયો બુદ્ધકારકધમ્મા દિટ્ઠા, તે પૂરેન્તો યાવ વેસ્સન્તરત્તભાવા આગમિ, આગચ્છન્તો ચ યે તે કતાભિનીહારાનં બોધિસત્તાનં આનિસંસા સંવણ્ણિતા –

‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્ના, બોધિયા નિયતા નરા;

સંસરં દીઘમદ્ધાનં, કપ્પકોટિસતેહિપિ.

‘‘અવીચિમ્હિ નુપ્પજ્જન્તિ, તથા લોકન્તરેસુ ચ;

નિજ્ઝામતણ્હા ખુપ્પિપાસા, ન હોન્તિ કાળકઞ્જિકા.

‘‘ન હોન્તિ ખુદ્દકા પાણા, ઉપ્પજ્જન્તાપિ દુગ્ગતિં;

જાયમાના મનુસ્સેસુ, જચ્ચન્ધા ન ભવન્તિ તે.

‘‘સોતવેકલ્લતા નત્થિ, ન ભવન્તિ મૂગપક્ખિકા;

ઇત્થિભાવં ન ગચ્છન્તિ, ઉભતોબ્યઞ્જનપણ્ડકા.

‘‘ન ભવન્તિ પરિયાપન્ના, બોધિયા નિયતા નરા;

મુત્તા આનન્તરિકેહિ, સબ્બત્થ સુદ્ધગોચરા.

‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિં ન સેવન્તિ, કમ્મકિરિયદસ્સના;

વસમાનાપિ સગ્ગેસુ, અસઞ્ઞં નૂપપજ્જરે.

‘‘સુદ્ધાવાસેસુ દેવેસુ, હેતુ નામ ન વિજ્જતિ;

નેક્ખમ્મનિન્ના સપ્પુરિસા, વિસંયુત્તા ભવાભવે;

ચરન્તિ લોકત્થચરિયાયો, પૂરેન્તિ સબ્બપારમી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાનકથા; ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથા);

તે આનિસંસે અધિગન્ત્વાવ આગતો. એવં આગચ્છન્તો વેસ્સન્તરત્તભાવે ઠિતો –

‘‘અચેતનાયં પથવી, અવિઞ્ઞાય સુખં દુખં;

સાપિ દાનબલા મય્હં, સત્તક્ખત્તું પકમ્પથા’’તિ. (ચરિયા. ૧.૧૨૪) –

એવં મહાપથવિકમ્પનાદીનિ મહાપુઞ્ઞાનિ કત્વા આયુપરિયોસાને તતો ચવિત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિ.

અવિદૂરેનિદાનકથા

તુસિતપુરે વસમાનેયેવ પન બોધિસત્તે બુદ્ધકોલાહલં નામ ઉદપાદિ. લોકસ્મિઞ્હિ તીણિ કોલાહલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. સેય્યથિદં – કપ્પકોલાહલં, બુદ્ધકોલાહલં, ચક્કવત્તિકોલાહલન્તિ. તત્થ ‘‘વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતી’’તિ લોકબ્યૂહા નામ કામાવચરદેવા મુત્તસિરા વિકિણ્ણકેસા રુદમુખા અસ્સૂનિ હત્થેહિ પુઞ્છમાના રત્તવત્થનિવત્થા અતિવિય વિરૂપવેસધારિનો હુત્વા મનુસ્સપથે વિચરન્તા એવં આરોચેન્તિ – ‘‘મારિસા, મારિસા, ઇતો વસ્સસતસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન કપ્પુટ્ઠાનં ભવિસ્સતિ, અયં લોકો વિનસ્સિસ્સતિ, મહાસમુદ્દોપિ ઉસ્સુસ્સિસ્સતિ, અયઞ્ચ મહાપથવી સિનેરુ ચ પબ્બતરાજા ઉડ્ડય્હિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ, યાવ બ્રહ્મલોકા લોકવિનાસો ભવિસ્સતિ, મેત્તં, મારિસા, ભાવેથ, કરુણં મુદિતં ઉપેક્ખં, મારિસા, ભાવેથ, માતરં પિતરં ઉપટ્ઠહથ, કુલે જેટ્ઠાપચાયિનો હોથા’’તિ. ઇદં કપ્પકોલાહલં નામ.

‘‘વસ્સસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન પન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો લોકે ઉપજ્જિસ્સતી’’તિ લોકપાલદેવતા – ‘‘ઇતો, મારિસા, વસ્સસહસ્સસ્સ અચ્ચયેન બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તિયો આહિણ્ડન્તિ. ઇદં બુદ્ધકોલાહલં નામ.

‘‘વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન ચક્કવત્તિરાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ દેવતા – ‘‘ઇતો, મારિસા, વસ્સસતસ્સ અચ્ચયેન ચક્કવત્તિરાજા ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તિયો આહિણ્ડન્તિ. ઇદં ચક્કવત્તિકોલાહલં નામ (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મઙ્ગલપઞ્હસમુટ્ઠાનકથા; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા).

તેસુ બુદ્ધકોલાહલસદ્દં સુત્વા સકલદસસહસ્સચક્કવાળદેવતા એકતો સન્નિપતિત્વા – ‘‘અસુકો નામ સત્તો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ઉપસઙ્કમિત્વા આયાચન્તિ, આયાચમાના ચ તસ્સ પુબ્બનિમિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ આયાચન્તિ. તદા પન સબ્બાપિ તા એકેકચક્કવાળે ચતુમહારાજ-સક્ક-સુયામ-સન્તુસિત-સુનિમ્મિત-વસવત્તિ-મહાબ્રહ્મેહિ સદ્ધિં એકચક્કવાળે સન્નિપતિત્વા તુસિતભવને ઉપ્પન્નચુતિનિમિત્તસ્સ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘મારિસ, તુમ્હેહિ દસ પારમિયો પૂરિતા, પૂરેન્તેહિ ચ ન સક્કબ્રહ્મસમ્પત્તિઆદિકં સમ્પત્તિં પત્થેન્તેહિ પૂરિતા, લોકનિત્થરણત્થાય પન વો સબ્બઞ્ઞુતં પત્થેન્તેહિ પરિપૂરિતા બુદ્ધત્તાય –

‘‘કાલો ખો તે મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છિયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૭) –

યાચિંસુ.

અથ મહાસત્તો દેવતાહિ એવં આયાચિયમાનો દેવતાનં પટિઞ્ઞં અદત્વાવ કાલ-દીપ-દેસ-કુલ-જનેત્તિઆયુપરિચ્છેદવસેન પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેસિ. તત્થ ‘‘કાલો નુ ખો, ન કાલો’’તિ પઠમં કાલં વિલોકેસિ. તત્થ વસ્સસતસહસ્સતો ઉદ્ધં વડ્ઢિતઆયુકાલો કાલો નામ ન હોતિ. કસ્મા? તદા હિ સત્તાનં જાતિજરામરણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, બુદ્ધાનઞ્ચ ધમ્મદેસના તિલક્ખણમુત્તા નામ નત્થિ, તેસં ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ કથેન્તાનં ‘‘કિં નામેતં કથેન્તી’’તિ નેવ સોતબ્બં ન સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, તતો અભિસમયો ન હોતિ, તસ્મિં અસતિ અનિય્યાનિકં સાસનં હોતિ. તસ્મા સો અકાલો. વસ્સસતતો ઊનઆયુકાલોપિ કાલો ન હોતિ. કસ્મા? તદા સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તિ, ઉસ્સન્નકિલેસાનઞ્ચ દિન્નોવાદો ઓવાદટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય ખિપ્પં વિગચ્છતિ. તસ્મા સોપિ અકાલો. વસ્સસતસહસ્સતો પન પટ્ઠાય હેટ્ઠા વસ્સસતતો પટ્ઠાય ઉદ્ધં આયુકાલો કાલો નામ. તદા પન વસ્સસતકાલો અહોસિ. અથ મહાસત્તો ‘‘નિબ્બત્તિતબ્બકાલો’’તિ કાલં પસ્સિ.

તતો દીપં ઓલોકેન્તો સપરિવારે ચત્તારો મહાદીપે ઓલોકેત્વા – ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તી’’તિ દીપં પસ્સિ.

તતો ‘‘જમ્બુદીપો નામ મહા, દસયોજનસહસ્સપરિમાણો. કતરસ્મિં નુ ખો પદેસે બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તી’’તિ ઓકાસં ઓલોકેન્તો મજ્ઝિમદેસં પસ્સિ. ‘‘કપિલવત્થુ નામ નગરં, તત્થ મયા નિબ્બત્તિતબ્બ’’ન્તિ નિટ્ઠમગમાસિ.

તતો કુલં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધા નામ વેસ્સકુલે વા સુદ્દકુલે વા ન નિબ્બત્તન્તિ. લોકસમ્મતે પન ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા નિબ્બત્તન્તિ, એતરહિ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં, તત્થ નિબ્બત્તિસ્સામિ સુદ્ધોદનો નામ રાજા પિતા મે ભવિસ્સતી’’તિ કુલં પસ્સિ.

તતો માતરં વિલોકેન્તો – ‘‘બુદ્ધમાતા નામ લોલા સુરાધુત્તા ન હોતિ, કપ્પસતસહસ્સં પન પૂરિતપારમી જાતિતો પટ્ઠાય અખણ્ડપઞ્ચસીલાયેવ હોતિ. અયઞ્ચ મહામાયા નામ દેવી એદિસી, અયં મે માતા ભવિસ્સતિ, કિત્તકં પનસ્સા આયૂતિ, દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાની’’તિ પસ્સિ.

ઇતિ ઇમં પઞ્ચવિધં મહાવિલોકનં વિલોકેત્વા – ‘‘કાલો મે, મારિસા, બુદ્ધભાવાયા’’તિ દેવાનં પટિઞ્ઞં દત્વા – ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે’’તિ તા દેવતા ઉય્યોજેત્વા તુસિતદેવતાહિ પરિવુતો તુસિતપુરે નન્દનવનં પાવિસિ. સબ્બદેવલોકેસુ હિ નન્દનવનં અત્થિયેવ. તત્ર નં દેવતા – ‘‘ઇતો ચુતો સુગતિં ગચ્છા’’તિ પુબ્બે કતકુસલકમ્મોકાસં સારયમાના વિચરન્તિ. સો એવં તાહિ દેવતાહિ કુસલં સારયમાનાહિ પરિવુતો તત્ર વિચરન્તોવ ચવિત્વા મહામાયાય દેવિયા કુચ્છિસ્મિં ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન પટિસન્ધિં ગણ્હિ. મહાપુરિસસ્સ પન માતુ કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગણ્હનક્ખણે એકપ્પહારેનેવ સકલદસસહસ્સિલોકધાતુ સઙ્કમ્પિ. દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુરહેસું.

એવં ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ બોધિસત્તસ્સ ચેવ બોધિસત્તમાતુયા ચ ઉપદ્દવનિવારણત્થં ખગ્ગહત્થા ચત્તારો દેવપુત્તા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. બોધિસત્તસ્સ માતુ પુરિસેસુ રાગચિત્તં નુપ્પજ્જિ, લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તા ચ સા અહોસિ સુખિની અકિલન્તકાયા. બોધિસત્તઞ્ચ અત્તનો કુચ્છિગતં વિપ્પસન્ને મણિરતને આવુતપણ્ડુસુત્તં વિય પસ્સતિ. યસ્મા બોધિસત્તેન વસિતકુચ્છિ નામ ચેતિયગબ્ભસદિસા હોતિ, ન સક્કા અઞ્ઞેન સત્તેન આવસિતું વા પરિભુઞ્જિતું વા, તસ્મા બોધિસત્તમાતા સત્તાહજાતે બોધિસત્તે કાલં કત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિ. યથા પન અઞ્ઞા ઇત્થિયો દસ માસે અપ્પત્વાપિ અતિક્કમિત્વાપિ નિસિન્નાપિ નિપન્નાપિ વિજાયન્તિ, ન એવં બોધિસત્તમાતા. બોધિસત્તમાતા પન બોધિસત્તં દસ માસે કુચ્છિના પરિહરિત્વા ઠિતાવ વિજાયતિ. અયં બોધિસત્તમાતુ ધમ્મતા.

મહામાયાપિ દેવી દસ માસે કુચ્છિના બોધિસત્તં પરિહરિત્વા પરિપુણ્ણગબ્ભા ઞાતિઘરં ગન્તુકામા સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ આરોચેસિ – ‘‘ઇચ્છામહં, મહારાજ, દેવદહનગરં ગન્તુ’’ન્તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા કપિલવત્થુતો યાવ દેવદહનગરા અઞ્જસં સમં કારેત્વા કદલિપુણ્ણઘટકમુકધજપટાકાદીહિ અલઙ્કારાપેત્વા નવકનકસિવિકાય નિસીદાપેત્વા મહતિયા વિભૂતિયા મહતા પરિવારેન પેસેસિ. દ્વિન્નં પન નગરાનં અન્તરે ઉભયનગરવાસીનં પરિભોગારહં લુમ્બિનીવનં નામ મઙ્ગલસાલવનં અત્થિ, તં તસ્મિં સમયે મૂલતો યાવ અગ્ગસાખા સબ્બં એકફાલિફુલ્લં અહોસિ. સાખન્તરેહિ ચેવ પુપ્ફન્તરેહિ ચ પરમરતિકરમધુરમનોરમવિરુતાહિ મદમુદિતાહિ અનુભુત્તપઞ્ચરાહિ પરભતમધુકરવધૂહિ ઉપગીયમાનસુરનન્દનનન્દનવનસદિસસોભં વનં દિસ્વા દેવિયા સાલવનકીળમનુભવિતું ચિત્તમુપ્પજ્જિ (અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા).

‘‘વિભૂસિતા બાલજનાતિચાલિની, વિભૂસિતઙ્ગી વનિતેવ માલિની;

સદા જનાનં નયનાલિમાલિની, વિલુમ્પિનીવાતિવિરોચિ લુમ્બિની’’.

અમચ્ચા રઞ્ઞો આરોચેત્વા દેવિં ગહેત્વા તં લુમ્બિનીવનં પવિસિંસુ. સા મઙ્ગલસાલમૂલં ગન્ત્વા તસ્સ ઉજુસમવટ્ટક્ખન્ધસ્સ પુપ્ફફલપલ્લવસમલઙ્કતસ્સ યં સાખં ગણ્હિતુકામા અહોસિ, સા સાલસાખા અબલા જનહદયલોલા સયમેવ વિલમ્બમાના હુત્વા તસ્સા કરતલસ્મિં સમુપગતા. અથ સા તં સાલસાખં તમ્બતુઙ્ગનખુજ્જલેન કમલદલવત્તિવટ્ટઙ્ગુલિના નવકનકકટવલયસોભિના દક્ખિણેન પરમરતિકરેન કરેન અગ્ગહેસિ. સા તં સાલસાખં ગહેત્વા ઠિતા અસિતજલધરવિવરગતા બાલચન્દલેખા વિય ચ અચિરટ્ઠિતિકા અચ્ચિપભા વિય ચ નન્દનવનજાતા દેવી વિય ચ દેવી વિરોચિત્થ. તાવદેવ ચસ્સા કમ્મજવાતા ચલિંસુ. અથસ્સા સાણિપાકારં પરિક્ખિપિત્વા મહાજનો પટિક્કમિ. સા સાલસાખં ગહેત્વા તિટ્ઠમાનાય એવ તસ્સા ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ.

તઙ્ખણંયેવ ચત્તારો વિસુદ્ધચિત્તા મહાબ્રહ્માનો સુવણ્ણજાલં આદાય આગન્ત્વા તેન સુવણ્ણજાલેન બોધિસત્તં સમ્પટિચ્છિત્વા માતુ પુરતો ઠપેત્વા – ‘‘અત્તમના, દેવિ, હોહિ, મહેસક્ખો તે પુત્તો ઉપ્પન્નો’’તિ આહંસુ. યથા પન અઞ્ઞે સત્તા માતુકુચ્છિતો નિક્ખમન્તા પટિક્કૂલેન અસુચિના મક્ખિતા નિક્ખમન્તિ, ન એવં બોધિસત્તો. બોધિસત્તો પન દ્વે હત્થે દ્વે પાદે પસારેત્વા ઠિતકોવ માતુકુચ્છિસમ્ભવેન કેનચિ અસુચિના અમક્ખિતોવ સુદ્ધો વિસદો કાસિકવત્થે નિક્ખિત્તમણિરતનં વિય વિરોચમાનો માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. એવં સન્તેપિ બોધિસત્તસ્સ ચ બોધિસત્તમાતુયા ચ સક્કારત્થં આકાસતો દ્વે ઉદકધારા નિક્ખમિત્વા બોધિસત્તસ્સ ચ માતુયા ચ સરીરે ઉતું ગાહાપેસું.

અથ નં સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગહેત્વા ઠિતાનં બ્રહ્માનં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો મઙ્ગલસમ્મતાય સુખસમ્ફસ્સાય અજિનપ્પવેણિયા ગણ્હિંસુ, તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન ગણ્હિંસુ, મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાય પુરત્થિમં દિસં ઓલોકેસિ, અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધપુપ્ફમાલાદીહિ પૂજયમાના – ‘‘મહાપુરિસ, તુમ્હેહિ સદિસો એત્થ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં દસ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તના સદિસં અદિસ્વા ઉત્તરદિસાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન અગમાસિ. ગચ્છન્તો ચ પથવિયા એવ ગતો, નાકાસેન. અચેલકોવ ગતો, ન સચેલકો. દહરોવ ગતો, ન સોળસવસ્સુદ્દેસિકો. મહાજનસ્સ પન આકાસેન ગચ્છન્તો વિય અલઙ્કતપટિયત્તો વિય ચ સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય ચ અહોસિ. તતો સત્તમે પદે ઠત્વા ‘‘અગ્ગોહમસ્મિ લોકસ્સા’’તિઆદિકં (દી. નિ. ૨.૩૧; મ. નિ. ૩.૨૦૭) આસભિં વાચં નિચ્છારેન્તો સીહનાદં નદિ.

બોધિસત્તો હિ તીસુ અત્તભાવેસુ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તોવ વાચં નિચ્છારેસિ મહોસધત્તભાવે, વેસ્સન્તરત્તભાવે, ઇમસ્મિં અત્તભાવેતિ. મહોસધત્તભાવે કિરસ્સ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તસ્સેવ સક્કો દેવરાજા આગન્ત્વા ચન્દનસારં હત્થે ઠપેત્વા ગતો, તં મુટ્ઠિયં કત્વાવ નિક્ખન્તો. અથ નં માતા – ‘‘તાત, ત્વં કિં ગહેત્વા આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ઓસધં, અમ્મા’’તિ. ઇતિ ઓસધં ગહેત્વા આગતત્તા ‘‘ઓસધકુમારો’’ત્વેવસ્સ નામમકંસુ.

વેસ્સન્તરત્તભાવે પન માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તોવ દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા – ‘‘અત્થિ નુ ખો, અમ્મ, કિઞ્ચિ ગેહસ્મિં ધનં, દાનં દસ્સામી’’તિ વદન્તો નિક્ખમિ. અથસ્સ માતા – ‘‘સધને કુલે નિબ્બત્તોસિ, તાતા’’તિ પુત્તસ્સ હત્થં અત્તનો હત્થતલે કત્વા સહસ્સત્થવિકં ઠપેસિ.

ઇમસ્મિં પન અત્તભાવે ઇમં સીહનાદં નદીતિ એવં બોધિસત્તો તીસુ અત્તભાવેસુ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તોવ વાચં નિચ્છારેસિ. જાતક્ખણેપિસ્સ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાતુરહેસું. યસ્મિં પન સમયે અમ્હાકં બોધિસત્તો લુમ્બિનીવને જાતો તસ્મિંયેવ સમયે રાહુલમાતા દેવી આનન્દો છન્નો કાળુદાયી અમચ્ચો કણ્ડકો અસ્સરાજા મહાબોધિરુક્ખો ચતસ્સો નિધિકુમ્ભિયો ચ જાતા, તત્થ એકો ગાવુતપ્પમાણો એકો અડ્ઢયોજનપ્પમાણો એકો તિગાવુતપ્પમાણો એકો યોજનપ્પમાણો અહોસિ. ઇમે સત્ત સહજાતા નામ હોન્તિ.

ઉભયનગરવાસિનો મહાપુરિસં ગહેત્વા કપિલવત્થુપુરમેવ અગમંસુ. તંદિવસમેવ – ‘‘કપિલવત્થુનગરે સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તો બોધિમૂલે નિસીદિત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ તાવતિંસભવને હટ્ઠતુટ્ઠા દેવસઙ્ઘા ચેલુક્ખેપાદીનિ પવત્તેન્તા કીળિંસુ. તસ્મિં સમયે સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ કુલૂપકો અટ્ઠસમાપત્તિલાભી કાળદેવલો નામ તાપસો ભત્તકિચ્ચં કત્વા દિવાવિહારત્થાય તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા તત્થ દિવાવિહારં નિસિન્નો તા દેવતા તુટ્ઠમાનસા કીળન્તિયો દિસ્વા ‘‘કિંકારણા તુટ્ઠમાનસા પમુદિતહદયા કીળથ, મય્હં તં કારણં કથેથા’’તિ પુચ્છિ. તતો દેવતા આહંસુ – ‘‘મારિસ, સુદ્ધોદનરઞ્ઞો પુત્તો જાતો, સો બોધિમણ્ડે નિસીદિત્વા બુદ્ધો હુત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેસ્સતિ, તસ્સ ‘અનન્તરૂપં બુદ્ધલીળં પસ્સિતું લભિસ્સામા’તિ ઇમિના કારણેન તુટ્ઠમ્હા’’તિ.

અથ તાપસો તાસં દેવતાનં વચનં સુત્વા પરમદસ્સનીયરતનાવલોકતો દેવલોકતો ઓરુય્હ નરપતિનિવેસનં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. તતો કતપટિસન્થારં રાજાનં – ‘‘પુત્તો કિર તે, મહારાજ, જાતો, તં પસ્સિસ્સામા’’તિ આહ. રાજા અલઙ્કતપટિયત્તં તનયં આહરાપેત્વા દેવલતાપસં વન્દાપેતું અભિહરિ. મહાપુરિસસ્સ પાદા પરિવત્તિત્વા વિજ્જુલતા વિય અસિતજલધરકૂટેસુ તાપસસ્સ જટાસુ પતિટ્ઠહિંસુ. બોધિસત્તેન હિ તેનત્તભાવેન વન્દિતબ્બો નામ અઞ્ઞો નત્થિ. તતો તાપસો ઉટ્ઠાયાસના બોધિસત્તસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગહેસિ. રાજા તં અચ્છરિયં દિસ્વા અત્તનો પુત્તં વન્દિ. તાપસો બોધિસત્તસ્સ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા – ‘‘ભવિસ્સતિ નુ ખો બુદ્ધો, ઉદાહુ ન ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેત્વા ઉપધારેન્તો – ‘‘નિસ્સંસયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ અનાગતંસઞાણેન ઞત્વા – ‘‘અચ્છરિયપુરિસો અય’’ન્તિ સિતં અકાસિ.

તતો ‘‘અહં ઇમં બુદ્ધભૂતં દટ્ઠું લભિસ્સામિ નુ ખો, નો’’તિ ઉપધારેન્તો – ‘‘ન લભિસ્સામિ, અન્તરાયેવ કાલં કત્વા બુદ્ધસતેનપિ બુદ્ધસહસ્સેનપિ ગન્ત્વા બોધેતું અસક્કુણેય્યે અરૂપભવે નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ દિસ્વા – ‘‘એવરૂપં નામ અચ્છરિયપુરિસં બુદ્ધભૂતં દટ્ઠું ન લભિસ્સામિ, મહતી વત મે જાનિ ભવિસ્સતી’’તિ પરોદિ. મનુસ્સા પન દિસ્વા – ‘‘અમ્હાકં અય્યો ઇદાનેવ હસિત્વા પુન રોદિતુમારભિ, કિં નુ ખો, ભન્તે, અમ્હાકં અય્યપુત્તસ્સ કોચિ અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ પુચ્છિંસુ. તાપસો આહ – ‘‘નત્થેતસ્સ અન્તરાયો, નિસ્સંસયેન બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘અથ કસ્મા તુમ્હે પરોદિત્થા’’તિ? ‘‘એવરૂપં અચ્છરિયપુરિસં બુદ્ધભૂતં દટ્ઠું ન લભિસ્સામિ, મહતી વત મે જાનિ ભવિસ્સતીતિ અત્તાનં અનુસોચન્તો રોદામી’’તિ આહ.

તતો બોધિસત્તં પઞ્ચમે દિવસે સીસં ન્હાપેત્વા – ‘‘નામં ગણ્હિસ્સામા’’તિ રાજભવનં ચતુજ્જાતિકગન્ધેન ઉપલિમ્પિત્વા લાજપઞ્ચમાનિ કુસુમાનિ વિકિરિત્વા અસમ્ભિન્નપાયાસં પચાપેત્વા તિણ્ણં વેદાનં પારઙ્ગતે અટ્ઠસતે બ્રાહ્મણે નિમન્તેત્વા રાજભવને નિસીદાપેત્વા મધુપાયાસં ભોજેત્વા સક્કારં કત્વા – ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ લક્ખણાનિ પરિગ્ગાહાપેસું. તેસુ રામાદયો અટ્ઠ બ્રાહ્મણપણ્ડિતા લક્ખણપરિગ્ગાહકા અહેસું. તેસુ સત્ત જના દ્વે અઙ્ગુલિયો ઉક્ખિપિત્વા દ્વેધા બ્યાકરિંસુ – ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતો અગારં અજ્ઝાવસન્તો રાજા હોતિ ચક્કવત્તી, પબ્બજમાનો બુદ્ધો’’તિ. તેસં પન સબ્બદહરો ગોત્તેન કોણ્ડઞ્ઞો નામ બ્રાહ્મણો બોધિસત્તસ્સ લક્ખણવરસમ્પત્તિં દિસ્વા – ‘‘એતસ્સ અગારમજ્ઝે ઠાનકારણં નત્થિ, એકન્તેનેવ વિવટચ્છદો બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ એકમેવ અઙ્ગુલિં ઉક્ખિપિત્વા એકંસબ્યાકરણં બ્યાકાસિ. અથસ્સ નામં ગણ્હન્તા સબ્બલોકત્થસિદ્ધિકરત્તા સિદ્ધત્થોતિ નામમકંસુ.

અથ તે બ્રાહ્મણા અત્તનો ઘરાનિ ગન્ત્વા પુત્તે આમન્તેત્વા એવમાહંસુ – ‘‘અમ્હે મહલ્લકા, સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તં સબ્બઞ્ઞુતં પત્તં સમ્ભાવેય્યામ વા નો વા, તુમ્હે પન તસ્મિં પબ્બજિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તે તસ્સ સાસને પબ્બજથા’’તિ. તતો સત્તપિ જના યાવતાયુકં ઠત્વા યથાકમ્મં ગતા. કોણ્ડઞ્ઞમાણવો અરોગો અહોસિ. તદા પન રાજા તેસં વચનં સુત્વા – ‘‘કિં દિસ્વા મમ પુત્તો પબ્બજિસ્સતી’’તિ તે પુચ્છિ. ‘‘ચત્તારિ પુબ્બનિમિત્તાનિ, દેવા’’તિ. ‘‘કતરઞ્ચ કતરઞ્ચા’’તિ? ‘‘જિણ્ણં બ્યાધિતં મતં પબ્બજિત’’ન્તિ. રાજા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય એવરૂપાનં મમ પુત્તસ્સ સન્તિકં આગમિતું મા અદત્થા’’તિ વત્વા કુમારસ્સ ચક્ખુપથે જિણ્ણપુરિસાદીનં આગમનનિવારણત્થં ચતૂસુ દિસાસુ ગાવુતગાવુતટ્ઠાને આરક્ખં ઠપેસિ. તંદિવસં મઙ્ગલટ્ઠાને સન્નિપતિતેસુ અસીતિયા ઞાતિકુલસહસ્સેસુ એકમેકો એકમેકં પુત્તં પટિજાનિ – ‘‘અયં બુદ્ધો વા હોતુ રાજા વા, મયં એકમેકં પુત્તં દસ્સામ, સચે બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, ખત્તિયસમણેહેવ પરિવુતો વિચરિસ્સતિ. સચે રાજા ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ, ખત્તિયકુમારેહેવ પરિવુતો વિચરિસ્સતી’’તિ. અથ રાજા મહાપુરિસસ્સ પરમરૂપસમ્પન્ના વિગતસબ્બદોસા ચતુસટ્ઠિ ધાતિયો અદાસિ. બોધિસત્તો અનન્તેન પરિવારેન મહતા સિરિસમુદયેન વડ્ઢિ.

અથેકદિવસં રઞ્ઞો વપ્પમઙ્ગલં નામ અહોસિ. તંદિવસં રાજા મહતિયા વિભૂતિયા મહતા પરિવારેન નગરતો નિક્ખમન્તો પુત્તમ્પિ ગહેત્વાવ અગમાસિ. કસિકમ્મટ્ઠાને એકો જમ્બુરુક્ખો પરમરમણીયો ઘનસન્દચ્છાયો અહોસિ. તસ્સ હેટ્ઠા કુમારસ્સ સયનં પઞ્ઞાપેત્વા ઉપરિ વરકનકતારાખચિતં રત્તચેલવિતાનં બન્ધિત્વા સાણિપાકારેન પરિક્ખિપાપેત્વા આરક્ખં ઠપેત્વા રાજા સબ્બાલઙ્કારં અલઙ્કરિત્વા અમચ્ચગણપરિવુતો નઙ્ગલકરણટ્ઠાનમગમાસિ. તત્થ રાજા પરમમઙ્ગલં સુવણ્ણનઙ્ગલં ગણ્હાતિ, અમચ્ચાદયો રજતનઙ્ગલાદીનિ ગણ્હન્તિ. તંદિવસં નઙ્ગલસહસ્સં યોજીયતિ. બોધિસત્તં પરિવારેત્વા નિસિન્ના ધાતિયો – ‘‘રઞ્ઞો સમ્પત્તિં પસ્સિસ્સામા’’તિ અન્તોસાણિતો બહિ નિક્ખન્તા.

અથ બોધિસત્તો ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો કિઞ્ચિ અદિસ્વા સહસા ઉટ્ઠાય પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા આનાપાને પરિગ્ગહેત્વા પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસિ. ધાતિયો ખજ્જભોજ્જન્તરે વિચરન્તિયો થોકં ચિરાયિંસુ. સેસરુક્ખાનં છાયા નિવત્તા, તસ્સ પન જમ્બુરુક્ખસ્સ છાયા પરિમણ્ડલા હુત્વા તત્થેવ અટ્ઠાસિ. ધાતિતો પનસ્સ ‘‘અય્યપુત્તો એકકોવા’’તિ વેગેન સાણિપાકારં ઉક્ખિપિત્વા પરિયેસન્તિયો સિરિસયને પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તઞ્ચ પાટિહારિયં દિસ્વા ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા વેગેન આગન્ત્વા તં પાટિહારિયં દિસ્વા – ‘‘અયં વો, તાત, દુતિયવન્દના’’તિ પુત્તં વન્દિ.

અથ મહાપુરિસો અનુક્કમેન સોળસવસ્સુદ્દેસિકો અહોસિ. રાજા બોધિસત્તસ્સ તિણ્ણં ઉતૂનં અનુચ્છવિકે રમ્મ-સુરમ્મ-સુભનામકે તયો પાસાદે કારેસિ. એકં નવભૂમિકં એકં સત્તભૂમિકં એકં પઞ્ચભૂમિકં. તયોપિ પાસાદા ઉબ્બેધેન સમપ્પમાણા અહેસું. ભૂમિકાસુ પન નાનત્તં અહોસિ.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘પુત્તો મે વયપ્પત્તો છત્તમસ્સ ઉસ્સાપેત્વા રજ્જસિરિં પસ્સિસ્સામી’’તિ. સો સાકિયાનં પણ્ણાનિ પહિણિ ‘‘પુત્તો મે વયપ્પત્તો, રજ્જે નં પતિટ્ઠાપેસ્સામિ, સબ્બે અત્તનો ગેહેસુ વયપ્પત્તા દારિકા ઇમં ગેહં પેસેન્તૂ’’તિ. તે રઞ્ઞો સાસનં સુત્વા – ‘‘કુમારો કેવલં રૂપસમ્પન્નો, ન કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનાતિ, દારભરણં કાતું ન સક્ખિસ્સતિ, ન મયં ધીતરો દસ્સામા’’તિ આહંસુ. રાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસિ. બોધિસત્તો – ‘‘કિં સિપ્પં દસ્સેતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘સહસ્સત્થામં ધનું આરોપેતું વટ્ટતિ, તાતા’’તિ. ‘‘તેન હિ આહરાપેથા’’તિ આહ. રાજા આહરાપેત્વા અદાસિ. તં ધનું પુરિસસહસ્સં આરોપેતિ, પુરિસસહસ્સં ઓરોપેતિ. મહાપુરિસો તં સરાસનં આહરાપેત્વા પલ્લઙ્કેન નિસિન્નોવ જિયં પાદઙ્ગુટ્ઠકે વેઠાપેત્વા કડ્ઢન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનેવ ધનું આરોપેત્વા વામેન હત્થેન દણ્ડે ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન કડ્ઢિત્વા જિયં રોપેસિ. સકલનગરં ઉપ્પત્તનાકારપ્પત્તં અહોસિ. ‘‘કિં એસો સદ્દો’’તિ ચ વુત્તે ‘‘દેવો ગજ્જતી’’તિ આહંસુ. અથઞ્ઞે ‘‘તુમ્હે ન જાનાથ, ન દેવો ગજ્જતિ, અઙ્ગીરસસ્સ કુમારસ્સ સહસ્સત્થામં ધનું આરોપેત્વા જિયં પોઠેન્તસ્સ જિયપ્પહારસદ્દો એસો’’તિ આહંસુ. સાકિયા તં સુત્વા તાવતકેનેવ આરદ્ધચિત્તા તુટ્ઠમાનસા અહેસું.

અથ મહાપુરિસો – ‘‘કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. અટ્ઠઙ્ગુલબહલં અયોપટ્ટં કણ્ડેન વિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તં વિજ્ઝિત્વા – ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ચતુરઙ્ગુલબહલં અસનફલકં વિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તમ્પિ વિજ્ઝિત્વા – ‘‘અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ આહ. વિદત્થિબહલં ઉદુમ્બરફલકં વિજ્ઝિતું વટ્ટતીતિ. તમ્પિ વિજ્ઝિત્વા અઞ્ઞં કિં કાતું વટ્ટતીતિ. તતો ‘‘વાલુકસકટાની’’તિ આહંસુ. મહાસત્તો વાલુકસકટમ્પિ પલાલસકટમ્પિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ઉદકે એકૂસભપ્પમાણં કણ્ડં પેસેસિ થલે અટ્ઠઉસભપ્પમાણં. અથ નં ‘‘વાતિઙ્ગણસઞ્ઞાય વાલં વિજ્ઝિતું વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. ‘‘તેન હિ યોજનમત્તં વાતિઙ્ગણં બન્ધાપેથા’’તિ વત્વા યોજનમત્તકે વાતિઙ્ગણસઞ્ઞાય વાલં બન્ધાપેત્વા રત્તન્ધકારે મેઘપટલેહિ છન્નાસુ દિસાસુ કણ્ડં ખિપિ. તં ગન્ત્વા યોજનમત્તકે વાલં ફાલેત્વા પથવિં પાવિસિ. ન કેવલં એત્તકમેવ, તંદિવસં મહાપુરિસો લોકે વત્તમાનં સિપ્પં સબ્બમેવ દસ્સેસિ.

અથ સાકિયા અત્તનો ધીતરો અલઙ્કરિત્વા પેસયિંસુ. ચત્તાલીસસહસ્સા નાટકિત્થિયો અહેસું. રાહુલમાતા પન દેવી અગ્ગમહેસી અહોસિ. મહાપુરિસો દેવકુમારો વિય સુરયુવતીહિ પરિવુતો નરયુવતીહિ પરિવુતો નિપ્પુરિસેહિ તુરિયેહિ પરિચારિયમાનો મહાસમ્પત્તિં અનુભવમાનો ઉતુવારેન ઉતુવારેન તેસુ તીસુ પાસાદેસુ વિહરતિ. અથેકદિવસં બોધિસત્તો ઉય્યાનભૂમિં ગન્તુકામો સારથિં આમન્તેત્વા – ‘‘રથં યોજેહિ ઉય્યાનભૂમિં પસ્સિસ્સામી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા મહારહં વરરુચિરથિરકુબ્બરવરત્તં થિરતરનેમિનાભિં વરકનકરજતમણિરતનખચિતઈસામુખં નવકનકરજતતારકખચિતનેમિપસ્સં સમોસરિતવિવિધસુરભિકુસુમદામસસ્સિરિકં રવિરથસદિસદસ્સનીયં વરરથં સમલઙ્કરિત્વા સસિકુમુદસદિસવણ્ણે અનિલગરુળજવે આજાનીયે ચત્તારો મઙ્ગલસિન્ધવે યોજેત્વા બોધિસત્તસ્સ પટિવેદેસિ. બોધિસત્તો દેવવિમાનસદિસં તં રથવરમારુય્હ ઉય્યાનાભિમુખો પાયાસિ.

અથ દેવતા ‘‘સિદ્ધત્થકુમારસ્સ અભિસમ્બુજ્ઝનકાલો આસન્નો, પુબ્બનિમિત્તમસ્સ દસ્સેસ્સામા’’તિ એકં દેવપુત્તં જરાજજ્જરસરીરં ખણ્ડદન્તં પલિતકેસં વઙ્કગત્તં દણ્ડહત્થં પવેધમાનં કત્વા દસ્સેસું. તં બોધિસત્તો ચેવ સારથિ ચ પસ્સન્તિ. તતો બોધિસત્તો – ‘‘સારથિ કો નામેસ પુરિસો કેસાપિસ્સ ન યથા અઞ્ઞેસ’’ન્તિ મહાપદાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૪૩ આદયો) આગતનયેનેવ પુચ્છિત્વા તસ્સ વચનં સુત્વા – ‘‘ધિરત્થુ વત, ભો, જાતિ, યત્ર હિ નામ જાતસ્સ જરા પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૫, ૪૭) સંવિગ્ગહદયો તતોવ પટિનિવત્તિત્વા પાસાદમેવ અભિરુહિ.

રાજા ‘‘કિંકારણા મમ પુત્તો પટિનિવત્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જિણ્ણપુરિસં દિસ્વા, દેવા’’તિ. તતો કમ્પમાનમાનસો રાજા અડ્ઢયોજને આરક્ખં ઠપેસિ. પુનેકદિવસં બોધિસત્તો ઉય્યાનં ગચ્છન્તો તાહિ એવ દેવતાહિ નિમ્મિતં બ્યાધિતઞ્ચ પુરિસં દિસ્વા પુરિમનયેનેવ પુચ્છિત્વા સંવિગ્ગહદયો નિવત્તિત્વા પાસાદમેવ અભિરુહિ. રાજા પુચ્છિત્વા નાટકાનિ વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘પબ્બજ્જાય માનસં અસ્સ ભિન્નં કરિસ્સ’’ન્તિ આરક્ખં વડ્ઢેત્વા સમન્તતો તિગાવુતપ્પમાણે પદેસે આરક્ખં ઠપેસિ.

પુનપિ બોધિસત્તો એકદિવસં ઉય્યાનં ગચ્છન્તો તથેવ દેવતાહિ નિમ્મિતં કાલઙ્કતં દિસ્વા પુરિમનયેનેવ પુચ્છિત્વા સંવિગ્ગહદયો નિવત્તિત્વા પાસાદમભિરુહિ. રાજા નિવત્તનકારણં પુચ્છિત્વા પુન આરક્ખં વડ્ઢેત્વા યોજનપ્પમાણે પદેસે આરક્ખં ઠપેસિ.

પુનપિ બોધિસત્તો એકદિવસં ઉય્યાનં ગચ્છન્તો તથેવ દેવતાહિ નિમ્મિતં સુનિવત્થં સુપારુતં પબ્બજિતં દિસ્વા – ‘‘કો નામેસો, સમ્મ, સારથી’’તિ સારથિં પુચ્છિ. સારથિ કિઞ્ચાપિ બુદ્ધુપ્પાદસ્સ અભાવા પબ્બજિતં વા પબ્બજિતગુણે વા ન જાનાતિ, દેવતાનુભાવેન પન ‘‘પબ્બજિતો નામાયં દેવા’’તિ વત્વા પબ્બજ્જાય ગુણં તસ્સ વણ્ણેસિ.

તતો બોધિસત્તો પબ્બજ્જાય રુચિં ઉપ્પાદેત્વા તંદિવસં ઉય્યાનં અગમાસિ. દીઘાયુકા બોધિસત્તા વસ્સસતે વસ્સસતે અતિક્કન્તે જિણ્ણાદીસુ એકેકં અદ્દસંસુ. અમ્હાકં પન બોધિસત્તો અપ્પાયુકકાલે ઉપ્પન્નત્તા ચતુન્નં ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન ઉય્યાનં ગચ્છન્તો અનુક્કમેન એકેકં અદ્દસ. દીઘભાણકા પનાહુ – ‘‘ચત્તારિ નિમિત્તાનિ એકદિવસેનેવ દિસ્વા અગમાસી’’તિ. તત્થ દિવસભાગં કીળિત્વા ઉય્યાનરસમનુભવિત્વા મઙ્ગલપોક્ખરણિયં ન્હત્વા અત્થઙ્ગતે સૂરિયે મઙ્ગલસિલાતલે નિસીદિ અત્તાનં અલઙ્કારાપેતુકામો. અથસ્સ ચિત્તાચારમઞ્ઞાય સક્કેન દેવાનમિન્દેન આણત્તો વિસ્સકમ્મો નામ દેવપુત્તો આગન્ત્વા તસ્સેવ કપ્પકસદિસો હુત્વા દિબ્બેહિ અલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિ. અથસ્સ સબ્બાલઙ્કારસમલઙ્કતસ્સ સબ્બતાલાવચરેસુ સકાનિ સકાનિ પટિભાનાનિ દસ્સયન્તેસુ બ્રાહ્મણેસુ ચ ‘‘જય નન્દા’’તિઆદિવચનેહિ સુતમઙ્ગલિકાદીસુ નાનપ્પકારેહિ મઙ્ગલવચનત્થુતિઘોસેહિ સમ્ભાવેન્તેસુ સબ્બાલઙ્કારસમલઙ્કતં રથવરં અભિરુહિ. તસ્મિં સમયે – ‘‘રાહુલમાતા પુત્તં વિજાતા’’તિ સુત્વા સુદ્ધોદનમહારાજા – ‘‘પુત્તસ્સ મે તુટ્ઠિં નિવેદેથા’’તિ સાસનં પહિણિ. બોધિસત્તો તં સુત્વા – ‘‘રાહુ જાતો, બન્ધનં જાત’’ન્તિ આહ. રાજા – ‘‘કિં મે પુત્તો અવચા’’તિ પુચ્છિત્વા તં વચનં સુત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય મે નત્તા ‘રાહુલકુમારો’ત્વેવ નામં હોતૂ’’તિ આહ.

બોધિસત્તોપિ તં રથવરમારુય્હ મહતા પરિવારેન અતિમનોરમેન સિરિસોભગ્ગેન નગરં પાવિસિ. તસ્મિં સમયે રૂપસિરિયા ગુણસમ્પત્તિયા ચ અકિસા કિસાગોતમી નામ ખત્તિયકઞ્ઞા ઉપરિપાસાદવરતલગતા નગરં પવિસન્તસ્સ બોધિસત્તસ્સ રૂપસિરિં દિસ્વા સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સા હુત્વા –

‘‘નિબ્બુતા નૂન સા માતા, નિબ્બુતો નૂન સો પિતા;

નિબ્બુતા નૂન સા નારી, યસ્સાયં ઈદિસો પતી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સારિપુત્તત્થેરવત્થુ; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા) –

ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

બોધિસત્તો તં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મે સુસ્સવનં વચનં સાવેસિ, અહઞ્હિ નિબ્બાનં ગવેસન્તો વિચરામિ, અજ્જેવ મયા ઘરાવાસં છડ્ડેત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વા નિબ્બાનં ગવેસિતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘અયં ઇમિસ્સા આચરિયભાગો હોતૂ’’તિ મુત્તાહારં કણ્ઠતો ઓમુઞ્ચિત્વા કિસાગોતમિયા સતસહસ્સગ્ઘનિકં પરમરતિકરં મુત્તાહારં પેસેસિ. સા ‘‘સિદ્ધત્થકુમારો મયિ પટિબદ્ધહદયો હુત્વા પણ્ણાકારં પેસેસી’’તિ સોમનસ્સજાતા અહોસિ.

બોધિસત્તોપિ મહતા સિરિસમુદયેન પરમરમણીયં પાસાદં અભિરુહિત્વા સિરિસયને નિપજ્જિ. તાવદેવ નં પરિપુણ્ણરજનિકરસદિસરુચિરવરવદના બિમ્બફલસદિસદસનવસના સિતવિમલસમસંહિતાવિરળવરદસના અસિતનયનકેસપાસા સુજાતઞ્જનાતિનીલકુટિલભમુકા સુજાતહંસસમસંહિતપયોધરા રતિકરનવકનકરજતવિરચિતવરમણિમેખલા પરિગતવિપુલઘનજઘનતટા કરિકરસન્નિભોરુયુગલા નચ્ચગીતવાદિતેસુ કુસલા સુરયુવતિસદિસરૂપસોભા વરયુવતિયો મધુરરવાનિ તુરિયાનિ ગહેત્વા મહાપુરિસં સમ્પરિવારેત્વા રમાપયન્તિયો નચ્ચગીતવાદિતાનિ પયોજયિંસુ. બોધિસત્તો પન કિલેસેસુ વિરત્તચિત્તતાય નચ્ચગીતાદીસુ અનભિરતો મુહુત્તં નિદ્દં ઓક્કમિ.

તા તં દિસ્વા ‘‘યસ્સત્થાય નચ્ચાદીનિ મયં પયોજેમ, સો નિદ્દં ઉપગતો, ઇદાનિ કિમત્થં કિલમામા’’તિ ગહિતાનિ તુરિયાનિ અજ્ઝોત્થરિત્વા નિપજ્જિંસુ, ગન્ધતેલપ્પદીપા ચ ઝાયન્તિ. બોધિસત્તો પબુજ્ઝિત્વા સયનપિટ્ઠે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો અદ્દસ તા ઇત્થિયો તુરિયભણ્ડાનિ અવત્થરિત્વા નિદ્દાયન્તિયો પગ્ઘરિતલાલા કિલિન્નકપોલગત્તા, એકચ્ચા દન્તે ખાદન્તિયો, એકચ્ચા કાકચ્છન્તિયો, એકચ્ચા વિપ્પલપન્તિયો, એકચ્ચા વિવટમુખા, એકચ્ચા અપગતવસનરસના, પાકટબીભચ્છસમ્બાધટ્ઠાના, એકચ્ચા વિમુત્તાકુલસિરોરુહા સુસાનરૂપરૂપં ધારયમાના સયિંસુ. મહાસત્તો તાસં તં વિપ્પકારં દિસ્વા ભિય્યોસોમત્તાય કામેસુ વિરત્તચિત્તો અહોસિ. તસ્સ પન અલઙ્કતપટિયત્તં દસસતનયનભવનસદિસં રુચિરસોભમ્પિ પાસાદવરતલં અપવિદ્ધમતસરીરકુણપભરિતં આમકસુસાનમિવ પરમપટિક્કૂલં ઉપટ્ઠાસિ. તયોપિ ભવા આદિત્તભવનસદિસા હુત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. ‘‘ઉપદ્દુતં વત, ભો, ઉપસ્સટ્ઠં વત ભો’’તિ ચ વાચં પવત્તેસિ. અતિવિય પબ્બજ્જાય ચિત્તં નમિ.

સો ‘‘અજ્જેવ મયા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિતું વટ્ટતી’’તિ સિરિસયનતો ઉટ્ઠાય દ્વારસમીપં ગન્ત્વા – ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. ઉમ્મારે સીસં કત્વા નિપન્નો છન્નો આહ – ‘‘અહં, અય્યપુત્ત, છન્નો’’તિ. અથ મહાપુરિસો – ‘‘અહં અજ્જ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિતુકામો, ન કઞ્ચિ પટિવેદિત્વા સીઘમેકં અતિજયં સિન્ધવં કપ્પેહી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ અસ્સભણ્ડકં ગહેત્વા અસ્સસાલં ગન્ત્વા ગન્ધતેલપ્પદીપેસુ જલન્તેસુ સુમનપટ્ટવિતાનસ્સ હેટ્ઠા પરમરમણીયે ભૂમિભાગે ઠિતં અરિમન્થકં કણ્ડકં તુરઙ્ગવરં દિસ્વા – ‘‘અજ્જ મયા અય્યપુત્તસ્સ નિક્ખમનત્થાય ઇમમેવ મઙ્ગલહયં કપ્પેતું વટ્ટતી’’તિ કણ્ડકં કપ્પેસિ. સો કપ્પિયમાનોવ અઞ્ઞાસિ – ‘‘અયં કપ્પના અતિગાળ્હા, અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ ઉય્યાનકીળં ગમનકાલે કપ્પના વિય ન હોતિ. નિસ્સંસયં અજ્જેવ અય્યપુત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિસ્સતી’’તિ. તતો તુટ્ઠમાનસો મહાહસિતં હસિ. સો નાદો તં સકલકપિલવત્થુપુરં ઉન્નાદં કરેય્ય, દેવતા પન સન્નિરુમ્ભિત્વા ન કસ્સચિ સોતું અદંસુ.

બોધિસત્તો ‘‘પુત્તં તાવ પસ્સિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ઉટ્ઠાય રાહુલમાતુયા વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ગબ્ભદ્વારં વિવરિ. તસ્મિં ખણે અન્તોગબ્ભે ગન્ધતેલપ્પદીપો ઝાયતિ. રાહુલમાતા સુમનમલ્લિકાદીનં અમ્બણમત્તેન અત્તિપ્પકિણ્ણે વરસયને પુત્તસ્સ મત્થકે હત્થં ઠપેત્વા નિદ્દાયતિ. બોધિસત્તો ઉમ્મારે પાદં ઠપેત્વા ઠિતકોવ ઓલોકેત્વા – ‘‘સચાહં દેવિયા હત્થં અપનેત્વા મમ પુત્તં ગણ્હિસ્સામિ, દેવી પબુજ્ઝિસ્સતિ, એવં મે અભિનિક્ખમનસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતિ. બુદ્ધો હુત્વાવ આગન્ત્વા પુત્તં પસ્સિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પાસાદતલતો ઓતરિત્વા અસ્સસ્સ સમીપં ગન્ત્વા એવમાહ – ‘‘તાત કણ્ડક, ત્વં અજ્જ એકરત્તિં મં તારય, અહં તં નિસ્સાય બુદ્ધો હુત્વા સદેવકં લોકં તારેસ્સામી’’તિ. તતો ઉલ્લઙ્ઘિત્વા કણ્ડકસ્સ પિટ્ઠિં અભિરુહિ. કણ્ડકો ગીવતો પટ્ઠાય આયામતો અટ્ઠારસહત્થો હોતિ તદનુરૂપેન ઉબ્બેધેન સમન્નાગતો રૂપગ્ગજવબલસમ્પન્નો સબ્બસેતો ધોતસઙ્ખસદિસદસ્સનીયવણ્ણો. તતો બોધિસત્તો વરતુરઙ્ગપિટ્ઠિગતો છન્નં અસ્સસ્સ વાલધિં ગાહાપેત્વા અડ્ઢરત્તસમયે નગરસ્સ મહાદ્વારં સમ્પત્તો.

તદા પન રાજા પુબ્બેવ બોધિસત્તસ્સ ગમનપટિસેધનત્થાય દ્વીસુ દ્વારકવાટેસુ એકેકં પુરિસસહસ્સેન વિવરિતબ્બં કારેત્વા તત્થ બહુપુરિસે આરક્ખં ઠપેસિ. બોધિસત્તો કિર પુરિસગણનાય કોટિસતસહસ્સસ્સ બલં ધારેસિ, હત્થિગણનાય કોટિસહસ્સસ્સ. તસ્મા સો ચિન્તેસિ – ‘‘યદિ દ્વારં ન વિવરીયતિ, અજ્જ કણ્ડકસ્સ પિટ્ઠે નિસિન્નો છન્નં વાલધિં ગાહાપેત્વા તેન સદ્ધિંયેવ કણ્ડકં ઊરૂહિ નિપ્પીળેત્વા અટ્ઠારસહત્થં પાકારં ઉપ્પતિત્વા અતિક્કમેય્ય’’ન્તિ. છન્નો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે દ્વારં ન ઉગ્ઘાપયતિ, અહં અય્યપુત્તં ખન્ધે કત્વા કણ્ડકં દક્ખિણહત્થેન પરિક્ખિપન્તો ઉપકચ્છકે કત્વા ઉપ્પતિત્વા પાકારં અતિક્કમિસ્સામી’’તિ. કણ્ડકો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દ્વારે અવિવરિયમાને યથાનિસિન્નમેવ અય્યપુત્તં ગહિતવાલધિના છન્નેન સદ્ધિં ઉપ્પતિત્વા પાકારસ્સ પુરતો પતિટ્ઠહિસ્સામી’’તિ. એવમેવ તયો પુરિસા ચિન્તયિંસુ. દ્વારે અધિવત્થા દેવતા મહાદ્વારં વિવરિંસુ.

તસ્મિં ખણે મારો પાપિમા ‘‘મહાસત્તં નિવત્તેસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા ગગનતલે ઠત્વા આહ –

‘‘મા નિક્ખમ મહાવીર, ઇતો તે સત્તમે દિને;

દિબ્બં તુ ચક્કરતનં, અદ્ધા પાતુ ભવિસ્સતિ. –

દ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપરિવારાનં ચતુન્નં મહાદીપાનં રજ્જં કારેસ્સસિ, નિવત્ત, મારિસા’’તિ. મહાપુરિસો આહ ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ. અહં વસવત્તીતિ.

‘‘જાનામહં મહારાજ, મય્હં ચક્કસ્સ સમ્ભવં;

અનત્થિકોહં રજ્જેન, ગચ્છ ત્વં માર મા ઇધ.

‘‘સકલં દસસહસ્સમ્પિ, લોકધાતુમહં પન;

ઉન્નાદેત્વા ભવિસ્સામિ, બુદ્ધો લોકે વિનાયકો’’તિ. –

આહ. સો તત્થેવન્તરધાયિ.

મહાસત્તો એકૂનત્તિંસવસ્સકાલે હત્થગતં ચક્કવત્તિરજ્જં ખેળપિણ્ડં વિય અનપેક્ખો છડ્ડેત્વા ચક્કવત્તિસિરિનિવાસભૂતા રાજભવના નિક્ખમિત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમાય ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તે વત્તમાને નગરતો નિક્ખમિત્વા નગરં અપલોકેતુકામો અહોસિ. વિતક્કસમનન્તરમેવ ચસ્સ કુલાલચક્કં વિય સો ભૂમિપ્પદેસો પરિવત્તિ. યથાઠિતોવ મહાસત્તો કપિલવત્થુપુરં દિસ્વા તસ્સિં ભૂમિપ્પદેસે કણ્ડકનિવત્તનં નામ ચેતિયટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ગન્તબ્બમગાભિમુખંયેવ કણ્ડકં કત્વા પાયાસિ મહતા સક્કારેન ઉળારેન સિરિસમુદયેન. તદા મહાસત્તે ગચ્છન્તે તસ્સ પુરતો દેવતા સટ્ઠિ ઉક્કાસતસહસ્સાનિ ધારયિંસુ, તથા પચ્છતો સટ્ઠિ દક્ખિણતો સટ્ઠિ ઉક્કાસતસહસ્સાનિ, તથા વામપસ્સતો. અપરા દેવતા સુરભિકુસુમમાલાદામચન્દનચુણ્ણચામરધજપટાકાહિ સક્કરોન્તિયો પરિવારેત્વા અગમંસુ. દિબ્બાનિ સઙ્ગીતાનિ અનેકાનિ ચ તુરિયાનિ વજ્જિંસુ.

ઇમિના સિરિસમુદયેન ગચ્છન્તો બોધિસત્તો એકરત્તેનેવ તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમ્મ તિંસયોજનિકં મગ્ગં ગન્ત્વા અનોમાનદીતીરં સમ્પાપુણિ. અથ બોધિસત્તો નદીતીરે ઠત્વા છન્નં પુચ્છિ – ‘‘કા નામાયં નદી’’તિ? ‘‘અનોમા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘અમ્હાકમ્પિ પબ્બજ્જા અનોમા ભવિસ્સતી’’તિ પણ્હિયા અસ્સં ઘટ્ટેન્તો અસ્સસ્સ સઞ્ઞં અદાસિ. અસ્સો ઉલ્લઙ્ઘિત્વા અટ્ઠઉસભવિત્થારાય નદિયા પારિમતીરે અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો અસ્સપિટ્ઠિતો ઓરુય્હ મુત્તરાસિસદિસે વાલુકાપુલિને ઠત્વા છન્નં આમન્તેસિ – ‘‘સમ્મ છન્ન, ત્વં મય્હં આભરણાનિ ચેવ કણ્ડકઞ્ચ આદાય ગચ્છ, અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. છન્નો, ‘‘અહમ્પિ, દેવ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ. બોધિસત્તો આહ – ‘‘ન લબ્ભા તયા પબ્બજિતું, ગચ્છેવ ત્વ’’ન્તિ તિક્ખત્તું નિવારેત્વા આભરણાનિ ચેવ કણ્ડકઞ્ચ પટિચ્છાપેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે મય્હં કેસા સમણસારુપ્પા ન હોન્તિ, તે ખગ્ગેન છિન્દિસ્સામી’’તિ દક્ખિણેન હત્થેન પરમનિસિતમસિવરં ગહેત્વા વામહત્થેન મોળિયા સદ્ધિં ચૂળં ગહેત્વા છિન્દિ, કેસા દ્વઙ્ગુલમત્તા હુત્વા દક્ખિણતો આવટ્ટમાના સીસે અલ્લીયિંસુ. તેસં પન કેસાનં યાવજીવં તદેવ પમાણં અહોસિ, મસ્સુ ચ તદનુરૂપં, પુન કેસમસ્સુઓહારણકિચ્ચમ્પિસ્સ નાહોસિ. બોધિસત્તો સહ મોળિયા ચૂળં ગહેત્વા – ‘‘સચાહં બુદ્ધો ભવિસ્સામિ, આકાસે તિટ્ઠતુ, નો ચે, ભૂમિયં પતતૂ’’તિ આકાસે ખિપિ. તં ચૂળામણિબન્ધનં યોજનપ્પમાણં ઠાનં ગન્ત્વા આકાસે અટ્ઠાસિ.

અથ સક્કો દેવરાજા દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તો યોજનિકેન રતનચઙ્કોટકેન તં પટિગ્ગહેત્વા તાવતિંસભવને તિયોજનં સત્તરતનમયં ચૂળામણિચેતિયં નામ પતિટ્ઠાપેસિ. યથાહ –

‘‘છેત્વાન મોળિં વરગન્ધવાસિતં, વેહાયસં ઉક્ખિપિ અગ્ગપુગ્ગલો;

સહસ્સનેત્તો સિરસા પટિગ્ગહિ, સુવણ્ણચઙ્કોટવરેન વાસવો’’તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૨; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા);

પુન બોધિસત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમાનિ કાસિકવત્થાનિ મહગ્ઘાનિ, ન મય્હં સમણસારુપ્પાની’’તિ. અથસ્સ કસ્સપબુદ્ધકાલે પુરાણસહાયકો ઘટિકારમહાબ્રહ્મા એકં બુદ્ધન્તરં વિનાસભાવાપ્પત્તેન મિત્તભાવેન ચિન્તેસિ – ‘‘અજ્જ મે સહાયકો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તો, સમણપરિક્ખારમસ્સ ગહેત્વા ગચ્છિસ્સામી’’તિ.

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનઞ્ચ અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૪; ૨.૩૪૯; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૮; પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫ પદભાજનીયવણ્ણના; અપ. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; જા. અટ્ઠ. ૧.અવિદૂરેનિદાનકથા; મહાનિ. અટ્ઠ. ૨૦૬) –

ઇમે અટ્ઠ સમણપરિક્ખારે આહરિત્વા અદાસિ. મહાપુરિસો અરહદ્ધજં નિવાસેત્વા ઉત્તમં પબ્બજ્જાવેસં ગહેત્વા સાટકયુગલં આકાસે ખિપિ. તં મહાબ્રહ્મા પટિગ્ગહેત્વા બ્રહ્મલોકે દ્વાદસયોજનિકં સબ્બરતનમયં ચેતિયં કત્વા તં અન્તો પક્ખિપિત્વા ઠપેસિ. અથ નં મહાસત્તો – ‘‘છન્ન, મમ વચનેન માતાપિતૂનં આરોગ્યં વદેહી’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. તતો છન્નો મહાપુરિસં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા પક્કામિ. કણ્ડકો પન છન્નેન સદ્ધિં મન્તયમાનસ્સ બોધિસત્તસ્સ વચનં સુણન્તો ઠત્વા – ‘‘નત્થિ દાનિ મય્હં પુન સામિનો દસ્સન’’ન્તિ ચક્ખુપથમસ્સ વિજહન્તો વિયોગદુક્ખમધિવાસેતું અસક્કોન્તો હદયેન ફલિતેન કાલં કત્વા સુરરિપુદુરભિભવને તાવતિંસભવને કણ્ડકો નામ દેવપુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ ઉપ્પત્તિ વિમલત્થવિલાસિનિયા વિમાનવત્થુટ્ઠકથાય ગહેતબ્બા. છન્નસ્સ પઠમં એકોવ સોકો અહોસિ. સો કણ્ડકસ્સ કાલકિરિયાય દુતિયેન સોકેન પીળિયમાનો રોદન્તો પરિદેવન્તો દુક્ખેન અગમાસિ.

બોધિસત્તોપિ પબ્બજિત્વા તસ્મિંયેવ પદેસે અનુપિયં નામ અમ્બવનં અત્થિ, તત્થેવ સત્તાહં પબ્બજ્જાસુખેન વીતિનામેત્વા તતો પચ્છા સઞ્ઝાપ્પભાનુરઞ્જિતસલિલધરસંવુતો સરદસમયે પરિપુણ્ણરજનિકરો વિય કાસાવવરસંવુતો એકકોપિ અનેકજનપરિવુતો વિય વિરોચમાનો તં વનવાસિમિગપક્ખીનં નયનામતપાનમિવ કરોન્તો એકચરો સીહો વિય નરસીહો મત્તમાતઙ્ગવિલાસગામી સમસ્સાસેન્તો વિય વસુન્ધરં પાદતલેહિ એકદિવસેનેવ તિંસયોજનિકં મગ્ગં ગન્ત્વા ઉત્તુઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગં અસઙ્ગં ગઙ્ગં નદિં ઉત્તરિત્વા રતનજુતિવિસરવિરાજિતવરરુચિરરાજગહં રાજગહં નામ નગરં પાવિસિ. પવિસિત્વા ચ પન સપદાનં પિણ્ડાય ચરિ. સકલં પન તં નગરં બોધિસત્તસ્સ રૂપદસ્સનેન ધનપાલકે પવિટ્ઠે તં નગરં વિય અસુરિન્દે પવિટ્ઠે દેવનગરં વિય સઙ્ખોભમગમાસિ. પિણ્ડાય ચરન્તે મહાપુરિસે નગરવાસિનો મનુસ્સા મહાસત્તસ્સ રૂપદસ્સનેન સઞ્જાતપીતિસોમનસ્સા જાતવિમ્હિતા બોધિસત્તસ્સ રૂપદસ્સનાવજ્જિતહદયા અહેસું.

તેસં મનુસ્સાનં અઞ્ઞતરો અઞ્ઞતરમેવમાહ – ‘‘કિન્નુ યં, ભો, રાહુભયેન નિગૂળ્હકિરણજાલો પુણ્ણચન્દો મનુસ્સલોકમાગતો’’તિ. તમઞ્ઞો સિતં કત્વા એવમાહ – ‘‘કિં કથેસિ, સમ્મ, કદા નામ તયા પુણ્ણચન્દો મનુસ્સલોકમાગતો દિટ્ઠપુબ્બો, નનુ એસ કુસુમકેતુકામદેવો વેસન્તરમાદાય અમ્હાકં મહારાજસ્સ નાગરાનઞ્ચ પરમલીળાવિભૂતિં દિસ્વા કીળિતુમાગતો’’તિ. તમઞ્ઞો સિતં કત્વા એવમાહ – ‘‘કિં, ભો, ત્વં ઉમ્મત્તોસિ, નનુ કામો ઇસ્સરકોધહુતાસનપરિદડ્ઢસરીરો સુરપતિદસસતનયનો એસો અમરપુરસઞ્ઞાય ઇધાગતો’’તિ! તમઞ્ઞો ઈસકં હસિત્વા – ‘‘કિં વદેસિ, ભો, તે પુબ્બાપરવિરોધં, કુતો પનસ્સ દસસતનયનાનિ, કુતો વજિરં, કુતો એરાવણો. અદ્ધા બ્રહ્મા એસ બ્રાહ્મણજનં પમત્તં ઞત્વા વેદવેદઙ્ગાદીસુ નિયોજનત્થાય આગતો’’તિ. તે સબ્બેપિ અપસાદેત્વા અઞ્ઞો પણ્ડિતજાતિકો એવમાહ – ‘‘નેવાયં પુણ્ણચન્દો, ન ચ કામદેવો, નાપિ દસસતનયનો, ન ચાપિ બ્રહ્મા, સબ્બલોકનાયકો સત્થા એસ અચ્છરિયમનુસ્સો’’તિ.

એવં સલ્લપન્તેસુ એવ નાગરેસુ રાજપુરિસા ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ આરોચેસું – ‘‘દેવ, દેવો વા ગન્ધબ્બો વા ઉદાહુ નાગરાજા વા યક્ખો વા કો નુ વા અમ્હાકં નગરે પિણ્ડાય ચરતી’’તિ. રાજા તં સુત્વા ઉપરિપાસાદતલે ઠત્વા મહાપુરિસં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતો રાજપુરિસે આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છથ, ભણે, તં વીમંસથ, સચે અમનુસ્સો ભવિસ્સતિ, નગરા નિક્ખમિત્વા અન્તરધાયિસ્સતિ, સચે દેવતા ભવિસ્સતિ, આકાસેન ગમિસ્સતિ, સચે નાગરાજા ભવિસ્સતિ, પથવિયં નિમુજ્જિત્વા ગમિસ્સતિ, સચે મનુસ્સો ભવિસ્સતિ, યથાલદ્ધં ભિક્ખં પરિભુઞ્જિસ્સતી’’તિ.

મહાપુરિસોપિ સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો રૂપસોભાય મહાજનસ્સ નયનાનિ આકડ્ઢેન્તો વિય યુગમત્તં પેક્ખમાનો મિસ્સકભત્તં યાપનમત્તં સંહરિત્વા પવિટ્ઠદ્વારેનેવ નગરા નિક્ખમિત્વા પણ્ડવપબ્બતચ્છાયાય પુરત્થાભિમુખો નિસીદિત્વા આહારં પચ્ચવેક્ખિત્વા નિબ્બિકારો પરિભુઞ્જિ. તતો રાજપુરિસા ગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસું. તતો દૂતવચનં સુત્વા મગધાધિપતિ રાજા બાલજનેહિ દુરનુસારો મેરુમન્દારસારો સત્તસારો બિમ્બિસારો બોધિસત્તસ્સ ગુણસ્સવનેનેવ સઞ્જાતદસ્સનકુતૂહલો વેગેન નગરતો નિક્ખમિત્વા પણ્ડવપબ્બતાભિમુખો ગન્ત્વા યાના ઓરુય્હ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તેન કતાનુઞ્ઞો બન્ધુજનસિનેહસીતલે સિલાતલે નિસીદિત્વા બોધિસત્તસ્સ ઇરિયાપથે પસીદિત્વા કતપટિસન્થારો નામગોત્તાદીનિ પુચ્છિત્વા બોધિસત્તસ્સ સબ્બં ઇસ્સરિયં નિય્યાતેસિ. બોધિસત્તો – ‘‘મય્હં, મહારાજ, વત્થુકામેહિ વા કિલેસકામેહિ વા અત્થો નત્થિ. અહઞ્હિ પરમાભિસમ્બોધિં પત્થયન્તો નિક્ખન્તો’’તિ આહ. રાજા અનેકપ્પકારેન યાચન્તોપિ તસ્સ ચિત્તં અલભિત્વા – ‘‘અદ્ધા બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, બુદ્ધભૂતેન પન તયા પઠમં મમ વિજિતં આગન્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા નગરં પવિટ્ઠો.

‘‘અથ રાજગહં વરરાજગહં, નરરાજવરે નગરં તુ ગતે;

ગિરિરાજવરો મુનિરાજવરો, મિગરાજગતો સુગતોપિ ગતો’’.

અથ બોધિસત્તો અનુપુબ્બેન ચારિકં ચરમાનો આળારઞ્ચ કાલામં ઉદકઞ્ચ રામપુત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા – ‘‘નાયં મગ્ગો બોધિયા’’તિ તં સમાપત્તિભાવનં અનલઙ્કરિત્વા મહાપધાનં પદહિતુકામો ઉરુવેલં ગન્ત્વા – ‘‘રમણીયો વતાયં ભૂમિભાગો’’તિ તત્થેવ વાસં ઉપગન્ત્વા મહાપધાનં પદહિ. લક્ખણપરિગ્ગાહકબ્રાહ્મણાનં ચત્તારો પુત્તા કોણ્ડઞ્ઞો બ્રાહ્મણો ચાતિ ઇમે પઞ્ચ જના પઠમંયેવ પબ્બજિતા ગામનિગમરાજધાનીસુ ભિક્ખાચરિયં ચરન્તા તત્થ બોધિસત્તં સમ્પાપુણિંસુ. અથ નં છબ્બસ્સાનિ મહાપધાનં પદહન્તં – ‘‘ઇદાનિ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, ઇદાનિ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ પરિવેણસમ્મજ્જનાદિકાય વત્તપટિપત્તિયા ઉપટ્ઠહમાના સન્તિકાવચરાવસ્સ અહેસું. બોધિસત્તોપિ – ‘‘કોટિપ્પત્તં દુક્કરં કરિસ્સામી’’તિ એકતિલતણ્ડુલાદીહિ વીતિનામેસિ. સબ્બસોપિ આહારુપચ્છેદં અકાસિ. દેવતાપિ લોમકૂપેહિ દિબ્બોજં ઉપહારયમાના પક્ખિપિંસુ.

અથસ્સ તાય નિરાહારતાય પરમકિસભાવપ્પત્તકાયસ્સ સુવણ્ણવણ્ણો કાયો કાળવણ્ણો અહોસિ, દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિચ્છન્નાનિ અહેસું. અથ બોધિસત્તો દુક્કરકારિકાય અન્તં ગન્ત્વા – ‘‘નાયં મગ્ગો બોધિયા’’તિ ઓળારિકં આહારં આહારેતું ગામનિગમેસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા આહારં આહરિ. અથસ્સ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ પાકતિકાનિ અહેસું, કાયો સુવણ્ણવણ્ણો અહોસિ. અથ પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ તં દિસ્વા – ‘‘અયં છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં કરોન્તોપિ સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિતું નાસક્ખિ, ઇદાનિ ગામનિગમરાજધાનીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા ઓળારિકં આહારં આહરિયમાનો કિં સક્ખિસ્સતિ, બાહુલ્લિકો એસ પધાનવિબ્ભન્તો, કિં નો ઇમિના’’તિ મહાપુરિસં પહાય બારાણસિયં ઇસિપતનં અગમંસુ.

અથ મહાપુરિસો વિસાખપુણ્ણમાય ઉરુવેલાયં સેનાનિગમે સેનાકુટુમ્બિકસ્સ ગેહે નિબ્બત્તા સુજાતા નામ દારિકા અહોસિ. તાય સમ્પસાદનજાતાય દિન્નં પક્ખિત્તદિબ્બોજં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સુવણ્ણપાતિં ગહેત્વા નેરઞ્જરાય પટિસોતં ખિપિત્વા કાળનાગરાજં સુપન્તં બોધેસિ. અથ બોધિસત્તો નેરઞ્જરાતીરે સુરભિકુસુમસમલઙ્કતે નીલોભાસે મનોરમે સાલવને દિવાવિહારં કત્વા સાયન્હસમયે દેવતાહિ અલઙ્કતેન મગ્ગેન બોધિરુક્ખાભિમુખો પાયાસિ. દેવનાગયક્ખસિદ્ધાદયો દિબ્બેહિ માલાગન્ધવિલેપનેહિ પૂજયિંસુ. તસ્મિં સમયે સોત્થિયો નામ તિણહારકો તિણં આદાય પટિપથે આગચ્છન્તો મહાપુરિસસ્સ આકારં ઞત્વા અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો અદાસિ. બોધિસત્તો તિણં ગહેત્વા અસિતઞ્જનગિરિસઙ્કાસં આચરન્તમિવ દિનકરજાલં સકહદયમિવ કરુણાસીતલં સીતચ્છાયં વિવિધવિહગગણસમ્પાતવિરહિતં મન્દમારુતેરિતાય ઘનસાખાય સમલઙ્કતં નચ્ચન્તમિવ પીતિયા રઞ્જમાનમિવ ચ તરુગણાનં વિરોચમાનવિજયતરુમસ્સત્થબોધિરુક્ખમૂલમુપગન્ત્વા અસ્સત્થદુમરાજં તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા પુબ્બુત્તરદિસાભાગે ઠિતો તાનિ તિણાનિ અગ્ગે ગહેત્વા ચાલેસિ. તાવદેવ ચુદ્દસહત્થો પલ્લઙ્કો અહોસિ. તાનિ ચ તિણાનિ ચિત્તકારેન લેખાગહિતાનિ વિય અહેસું. બોધિસત્તો તત્થ ચુદ્દસહત્થે તિણસન્થરે તિસન્ધિપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતવીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા સુવણ્ણપીઠે ઠપિતરજતક્ખન્ધં વિય ચ પઞ્ઞાસહત્થં બોધિક્ખન્ધં પિટ્ઠિતો કત્વા ઉપરિ મણિછત્તેન વિય બોધિસાખાહિ ધારિયમાનો નિસીદિ. સુવણ્ણવણ્ણે પનસ્સ ચીવરે બોધિઅઙ્કુરા પતમાના સુવણ્ણપટ્ટે પવાળા વિય નિક્ખિત્તા વિરોચયિંસુ.

બોધિસત્તે પન તત્થ નિસિન્નેયેવ વસવત્તિમારો દેવપુત્તો – ‘‘સિદ્ધત્થકુમારો મમ વિસયમતિક્કમિતુકામો, ન દાનાહમતિક્કમિતુમસ્સ દસ્સામી’’તિ મારબલસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા મારબલમાદાય નિક્ખમિ. સા કિર મારસેના મારસ્સ પુરતો દ્વાદસયોજના અહોસિ, તથા દક્ખિણતો ચ વામપસ્સતો ચ, પચ્છતો પન ચક્કવાળપરિયન્તં કત્વા ઠિતા, ઉદ્ધં નવયોજનુબ્બેધા અહોસિ. યસ્સા પન ઉન્નદન્તિયા સદ્દો નવયોજનસહસ્સતો પટ્ઠાય પથવિઉન્દ્રિયનસદ્દો વિય સુય્યતિ. તસ્મિં સમયે સક્કો દેવરાજા વિજયુત્તરં નામ સઙ્ખં ધમમાનો અટ્ઠાસિ. સો કિર સઙ્ખો વીસહત્થસતિકો અહોસિ. પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો તિગાવુતાયતં બેળુવપણ્ડુવીણં આદાય વાદયમાનો મઙ્ગલયુત્તાનિ ગીતાનિ ગાયમાનો અટ્ઠાસિ. સુયામો દેવરાજા તિગાવુતાયતં સરદસમયરજનિકરસસ્સિરિકં દિબ્બચામરં ગહેત્વા મન્દં મન્દં બીજયમાનો અટ્ઠાસિ. બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ તિયોજનવિત્થતં દુતિયમિવ પુણ્ણચન્દં સેતચ્છત્તં ભગવતો ઉદ્ધં ધારેત્વા અટ્ઠાસિ. મહાકાળોપિ નાગરાજા અસીતિયા નાગનાટકસહસ્સેહિ પરિવુતો થુતિસઙ્ગીતાનિ પવત્તેન્તો મહાસત્તં નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ દેવતાયો નાનાવિધેહિ સુરભિકુસુમદામધૂપચુણ્ણાદીહિ પૂજયમાના સાધુકારં પવત્તયમાના અટ્ઠંસુ.

અથ મારો દેવપુત્તો દિયડ્ઢયોજનસતિકં હિમગિરિસિખરસદિસં પરમરુચિરદસ્સનં ગિરિમેખલં નામ રતનખચિતવરવારણં અરિવારણવારણં અભિરુહિત્વા બાહુસહસ્સં માપેત્વા અગ્ગહિતગ્ગહણેન નાનાવુધાનિ અગ્ગહાપેસિ. મારપરિસાપિ અસિફરસુસરસત્તિસબલા સમુસ્સિતધનુમુસલ-ફાલ-સઙ્કુ-કુન્ત-તોમર-ઉપલ-લગુળ-વલય-કણય-કપ્પણ-ચક્કકટકધારારુરુ- સીહ-ખગ્ગ-સરભ-વરાહ-બ્યગ્ઘ-વાનરોરગ-મજ્જારોલૂકવદના મહિંસ-પસદ-તુરઙ્ગ-દિરદાદિવદના ચ નાનાભીમવિરૂપબીભચ્છકાયા મનુસ્સયક્ખપિસાચસદિસકાયા ચ મહાસત્તં બોધિસત્તં બોધિમૂલે નિસિન્નં અજ્ઝોત્થરમાના ગન્ત્વા પરિવારયિત્વા મારસ્સ સન્દેસં સમુદિક્ખમાના અટ્ઠાસિ.

તતો મારબલે બોધિમણ્ડમુપસઙ્કમન્તેયેવ તેસં સક્કાદીનં એકોપિ ઠાતું નાસક્ખિ. સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ પલાયિંસુ. સક્કો પન દેવરાજા તં વિજયુત્તરસઙ્ખં પિટ્ઠિયં કત્વા પલાયિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં અટ્ઠાસિ. મહાબ્રહ્મા સેતચ્છત્તં ચક્કવાળકોટિયં ઠપેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ અગમાસિ. કાળો નાગરાજા સબ્બનાટકાનિ છડ્ડેત્વા પથવિયં નિમુજ્જિત્વા પઞ્ચયોજનસતિકં મઞ્જેરિકનાગભવનં ગન્ત્વા હત્થેન મુખં પિદહિત્વા નિપજ્જિ. એકદેવતાપિ તત્થ ઠાતું સમત્થા નામ નાહોસિ. મહાપુરિસો પન સુઞ્ઞવિમાને મહાબ્રહ્મા વિય એકકોવ નિસીદિ. ‘‘ઇદાનિ મારો આગમિસ્સતી’’તિ પઠમમેવ અનેકરૂપાનિ અનિટ્ઠાનિ દુન્નિમિત્તાનિ પાતુરહેસું.

‘‘પમત્તબન્ધુસ્સ ચ યુદ્ધકાલે, તિલોકબન્ધુસ્સ ચ વત્તમાને;

ઉક્કા સમન્તા નિપતિંસુ ઘોરા, ધૂમન્ધકારા ચ દિસા અહેસું.

‘‘અચેતનાયમ્પિ સચેતના યથા, ગતા વિયોગં પતિનેવ કામિની;

લતેવ વાતાભિહતા સસાગરા, પકમ્પિ નાનાસધરા ધરા મહી.

‘‘અહેસુમુદ્ધૂતજલા સમુદ્દા, વહિંસુ નજ્જો પટિલોમમેવ;

કૂટાનિ નાનાતરુસઙ્ઘટાનિ, ભેત્વા ગિરીનં પથવિં ભજિંસુ.

‘‘પવાયિ વાતો ફરુસો સમન્તા, નિઘટ્ટસદ્દો તુમુલો અહોસિ;

ભજિત્થ ઘોરં રવિરન્ધકારં, કબન્ધરૂપં ગગને ચરિત્થ.

‘‘એવંપકારં અસિવં અનિટ્ઠં, આકાસગં ભૂમિગતઞ્ચ ઘોરં;

અનેકરૂપં કિર દુન્નિમિત્તં, અહોસિ મારાગમને સમન્તા.

‘‘તં દેવદેવં અભિહન્તુકામં, કામં તુ દિસ્વા પન દેવસઙ્ઘા;

હાહાતિ સદ્દં અનુકમ્પમાના, અકંસુ સદ્ધિં અમરઙ્ગનાહિ.

‘‘પચ્છાપિ પસ્સિંસુ સુદન્તરૂપં, દિસાવિદિસાસુ પલાયમાનં;

સઅન્તકં તં સબલં અનેકં, હત્થે ચ થરૂ ચ પાતા તયિંસુ.

‘‘વિહઙ્ગમાનં ગરુળોવ મજ્ઝે, મજ્ઝે મિગાનં પરમોવ સીહો;

મહાયસો મારબલસ્સ મજ્ઝે, વિસારદો વીતભયો નિસીદિ’’.

અથ મારો – ‘‘સિદ્ધત્થં ભિંસાપેત્વા પલાપેસ્સામી’’તિ વાતવસ્સં પહરણવસ્સં પાસાણવસ્સં પુન અઙ્ગારકુક્કુળવાલુકકલલન્ધકારવુટ્ઠીહિ નવહિ મારઇદ્ધીહિ બોધિસત્તં પલાપેતું અસક્કોન્તો કુદ્ધમાનસો – ‘‘કિં, ભણે, તિટ્ઠથ, ઇમં સિદ્ધત્થમસિદ્ધત્થં કરોથ, ગણ્હથ હનથ છિન્દથ બન્ધથ ન મુઞ્ચથ પલાપેથા’’તિ મારપરિસં આણાપેત્વા સયઞ્ચ ગિરિમેખલસ્સ ખન્ધે નિસીદિત્વા એકેન કરેન સરં ભમયન્તો બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘ભો સિદ્ધત્થ, ઉટ્ઠહ પલ્લઙ્કા’’તિ આહ. મારપરિસાપિ મહાસત્તસ્સ અતિઘોરં પીળમકાસિ. અથ મહાપુરિસો – ‘‘કદા તે પૂરિતા, માર, પલ્લઙ્કત્થાય પારમી’’તિઆદીનિ વચનાનિ વત્વા દક્ખિણહત્થં પથવિં નિન્નામેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ચુદ્દસસહસ્સાધિકાનિ દસસતસહસ્સયોજનબહલાનિ પથવિસન્ધારકાનિ વાતુદકાનિ પઠમં કમ્પેત્વા તદન્તરં ચતુનહુતાધિકદ્વિયોજનસતસહસ્સબહલા અયં મહાપથવી છધા પકમ્પિત્થ. ઉપરિ આકાસે અનેકસહસ્સાનિ વિજ્જુલતા ચ અસની ચ ફલિંસુ. અથ ગિરિમેખલદિરદો જણ્ણુકેન પતિ. મારો ગિરિમેખલક્ખન્ધે નિસિન્નો ભૂમિયં પતિ. મારપરિસાપિ દિસાવિદિસાસુ ભુસમુટ્ઠિ વિય વિકિરિંસુ.

અથ મહાપુરિસોપિ તં સમારં મારબલં ખન્તિમેત્તાવીરિયપઞ્ઞાદીનં અત્તનો પારમીનમાનુભાવેન વિદ્ધંસેત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્ચૂસસમયે સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણે પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તમેવ પાદકં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અધિગતેન ચતુત્થમગ્ગેન સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા સબ્બબુદ્ધગુણે પટિવિજ્ઝિત્વા સબ્બબુદ્ધાચિણ્ણં –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) –

ઉદાનં ઉદાનેસિ.

સન્તિકેનિદાનકથા

ઉદાનં ઉદાનેત્વા નિસિન્નસ્સ ભગવતો એતદહોસિ – ‘‘અહં કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ ઇમસ્સ પલ્લઙ્કસ્સ કારણા સન્ધાવિં, અયં મે પલ્લઙ્કો વિજયપલ્લઙ્કો મઙ્ગલપલ્લઙ્કો, એત્થ મે નિસિન્નસ્સ યાવ સઙ્કપ્પો ન પરિપુણ્ણો, ન તાવ ઇતો વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ અનેકકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો સત્તાહં તત્થેવ નિસીદિ. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ ખો ભગવા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસીદિ વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી’’તિ (મહાવ. ૧).

અથેકચ્ચાનં દેવતાનં – ‘‘અજ્જાપિ તાવ નૂન સિદ્ધત્થસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં અત્થિ. પલ્લઙ્કસ્મિઞ્હિ આલયં ન વિજહતી’’તિ પરિવિતક્કો ઉદપાદિ. અથ સત્થા દેવતાનં વિતક્કં ઞત્વા તાસં વિતક્કૂપસમનત્થં વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેસિ. એવં ઇમિના પાટિહારિયેન દેવતાનં વિતક્કં વૂપસમેત્વા પલ્લઙ્કતો ઈસકં પાચીનનિસ્સિતે ઉત્તરદિસાભાગે ઠત્વા – ‘‘ઇમસ્મિં વત મે પલ્લઙ્કે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિદ્ધ’’ન્તિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પૂરિતાનં પારમીનં ફલાધિગમનટ્ઠાનં પલ્લઙ્કઞ્ચ બોધિરુક્ખઞ્ચ અનિમિસેહિ અક્ખીહિ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં અનિમિસચેતિયં નામ જાતં.

અથ પલ્લઙ્કસ્સ ચ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરા ચઙ્કમં માપેત્વા પુરત્થિમપચ્છિમતો આયતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનચઙ્કમચેતિયં નામ જાતં.

ચતુત્થે પન સત્તાહે બોધિતો પચ્છિમુત્તરદિસાભાગે દેવતા રતનઘરં માપયિંસુ. તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા અભિધમ્મપિટકં વિચિનન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં પન ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતં.

એવં ભગવા બોધિસમીપેયેવ ચત્તારિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા પઞ્ચમે સત્તાહે બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ. તત્રાપિ ધમ્મં વિચિનન્તો વિમુત્તિસુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તો નિસીદિ.

સત્થા તત્થ સત્તાહં વીતિનામેત્વા મુચલિન્દમૂલં અગમાસિ. તત્થ સત્તાહવદ્દલિકાય ઉપ્પન્નાય સીતાદિપટિબાહનત્થં મુચલિન્દેન નાગરાજેન સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિત્તો અસમ્બાધાય ગન્ધકુટિયા વિહરન્તો વિય વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદિયમાનો તત્થ સત્તાહં વીતિનામેત્વા રાજાયતનમૂલં ઉપસઙ્કમિ. તત્થપિ વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદિયમાનોવ સત્તાહં નિસીદિ. એત્તાવતા સત્ત સત્તાહાનિ પરિપુણ્ણાનિ. એત્થન્તરે ભગવતો નેવ મુખધોવનં ન સરીરપટિજગ્ગનં નાહારકિચ્ચં અહોસિ, ફલસુખેનેવ વીતિવત્તેસિ. અથ સત્તસત્તાહમત્થકે એકૂનપઞ્ઞાસતિમે દિવસે સક્કેન દેવાનમિન્દેન ઉપનીતેન નાગલતાદન્તકટ્ઠેન ચ અનોતત્તદહોદકેન ચ મુખં ધોવિત્વા તત્થેવ રાજાયતનમૂલે નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે તપુસ્સભલ્લિકા નામ દ્વે વાણિજા ઞાતિસાલોહિતાય દેવતાય સત્થુ આહારદાને ઉસ્સાહિતા મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ આદાય – ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ ભગવા ઇમં આહારં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠંસુ. ભગવા પાયાસપટિગ્ગહણદિવસેયેવ દેવદત્તિયસ્સ પત્તસ્સ અન્તરહિતત્તા – ‘‘ન ખો તથાગતા હત્થેસુ આહારં પટિગ્ગણ્હન્તિ, કિમ્હિ નુ ખો અહં ઇમં પટિગ્ગણ્હેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ ભગવતો અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ચતૂહિ દિસાહિ ચત્તારો મહારાજાનો ઇન્દનીલમણિમયે ચત્તારો પત્તે ઉપનામેસું. ભગવા તે પટિક્ખિપિ. પુન મુગ્ગવણ્ણે સિલામયે ચત્તારો પત્તે ઉપનામેસું. ભગવા તેસં ચતુન્નમ્પિ દેવપુત્તાનં અનુકમ્પં ઉપાદાય પટિગ્ગહેત્વા એકીભાવં ઉપનેત્વા તસ્મિં પચ્ચગ્ઘે સેલમયે પત્તે આહારં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિત્વા અનુમોદનમકાસિ. તે દ્વે ભાતરો વાણિજા બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સરણં ગન્ત્વા દ્વેવાચિકા ઉપાસકા અહેસું.

અથ સત્થા પુન અજપાલનિગ્રોધમેવ ગન્ત્વા નિગ્રોધમૂલે નિસીદિ. અથસ્સ તત્થ નિસિન્નમત્તસ્સેવ અધિગતસ્સ ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણો – ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૬૪; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭) પરેસં ધમ્મં અદેસેતુકામતાકારપ્પત્તો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ. અથ બ્રહ્મા સહમ્પતિ ‘‘નસ્સતિ વત ભો લોકો, વિનસ્સતિ વત ભો લોકો’’તિ (દી. નિ. ૨.૬૬; મ. નિ. ૧.૨૮૨; ૨.૩૩૮; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૮) દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ સક્કસુયામસન્તુસિતનિમ્માનરતિપરનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માનો ચ ગહેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા – ‘‘દેસેતુ, ભન્તે, ભગવા ધમ્મ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૬૬; મ. નિ. ૧.૨૮૨; ૨.૩૩૮; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૮) નયેન ધમ્મદેસનં આયાચિ.

અથ સત્થા તસ્સ પટિઞ્ઞં દત્વા – ‘‘કસ્સ નુ ખો અહં પઠમં ધમ્મં દેસેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેન્તો આળારુદકાનં કાલઙ્કતભાવં ઞત્વા – ‘‘બહૂપકારા ખો મે પઞ્ચવગ્ગિયા ભિક્ખૂ’’તિ પઞ્ચવગ્ગિયે આરબ્ભ મનસિકારં કત્વા – ‘‘કહં નુ ખો તે એતરહિ વિહરન્તી’’તિ આવજ્જેન્તો – ‘‘બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે’’તિ ઞત્વા – ‘‘તત્થ ગન્ત્વા ધમ્મચક્કં પવત્તેસ્સામી’’તિ કતિપાહં બોધિમણ્ડસામન્તેયેવ પિણ્ડાય ચરન્તો વિહરિત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમિયં બારાણસિં ગમિસ્સામી’’તિ પત્તચીવરમાદાય અટ્ઠારસયોજનમગ્ગં પટિપજ્જિ. અન્તરામગ્ગે હટ્ઠતુપગં ઉપકં નામ આજીવકં દિસ્વા તસ્સ અત્તનો બુદ્ધભાવં આચિક્ખિત્વા તંદિવસંયેવ સાયન્હસમયે ઇસિપતનં અગમાસિ.

પઞ્ચવગ્ગિયા પન તથાગતં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા – ‘‘અયં, આવુસો, સમણો ગોતમો પચ્ચયબાહુલ્લાય આવત્તો પરિપુણ્ણકાયો પીણિન્દ્રિયો સુવણ્ણવણ્ણો હુત્વા આગચ્છતિ, ઇમસ્સ અભિવાદનાદીનિ ન કરિસ્સામ, આસનમત્તં પન પઞ્ઞાપેય્યામા’’તિ કતિકં અકંસુ. ભગવા તેસં ચિત્તાચારં ઞત્વા સબ્બસત્તેસુ અનોધિસ્સકવસેન ફરણસમત્થં મેત્તચિત્તં સંખિપિત્વા ઓધિસ્સકવસેન મેત્તચિત્તેન ફરિ. તે ભગવતો મેત્તચિત્તેન ફુટ્ઠા તથાગતે ઉપસઙ્કમન્તે સકાય કતિકાય સણ્ઠાતું અસક્કોન્તા અભિવાદનાદીનિ સબ્બકિચ્ચાનિ અકંસુ. વિત્થારકથા વિનયમહાવગ્ગાદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

અથ ભગવા અત્તનો બુદ્ધભાવં તે ઞાપેત્વા પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તયોગે વત્તમાને અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ પરિવુતો પઞ્ચવગ્ગિયે થેરે આમન્તેત્વા ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તં દેસેસિ. તેસુ અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞો દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેન્તો સુત્તપરિયોસાને અટ્ઠારસહિ બ્રહ્મકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘અહમેતરહિ સમ્બુદ્ધો, ગોતમો સક્યવડ્ઢનો;

પધાનં પદહિત્વાન, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

૨. ‘‘બ્રહ્મુના યાચિતો સન્તો, ધમ્મચક્કં પવત્તયિં;

અટ્ઠારસન્નં કોટીનં, પઠમાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ અહન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. એતરહીતિ અસ્મિં કાલે. સક્યવડ્ઢનોતિ સાકિયકુલવડ્ઢનો. ‘‘સક્યપુઙ્ગવો’’તિપિ પાઠો. પધાનન્તિ વીરિયં વુચ્ચતિ. પદહિત્વાનાતિ ઘટેત્વા વાયમિત્વા, દુક્કરકારિકં કત્વાતિ અત્થો. અટ્ઠારસન્નં કોટીનન્તિ બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તકથાય અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરપ્પમુખાનં અટ્ઠારસન્નં બ્રહ્મકોટીનં પઠમાભિસમયો અહોસીતિ અત્થો.

ઇદાનિ ભગવા અતીતં કથેત્વા અનાગતં અભિસમયં કથેન્તો –