૨૮. બુદ્ધપકિણ્ણકકથા

૧-૧૮. ‘‘અપરિમેય્યિતો કપ્પે, ચતુરો આસું વિનાયકા’’તિઆદિકા અટ્ઠારસગાથા સઙ્ગીતિકારકેહિ ઠપિતા નિગમનગાથાતિ વેદિતબ્બા. સેસગાથાસુ સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

વેમત્તકથા

ઇમસ્મિં પન સકલેપિ બુદ્ધવંસે નિદ્દિટ્ઠાનં પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં અટ્ઠ વેમત્તાનિ વેદિતબ્બાનિ. કતમાનિ અટ્ઠ? આયુવેમત્તં, પમાણવેમત્તં, કુલવેમત્તં, પધાનવેમત્તં, રસ્મિવેમત્તં, યાનવેમત્તં, બોધિવેમત્તં, પલ્લઙ્કવેમત્તન્તિ.

તત્થ આયુવેમત્તં નામ કેચિ દીઘાયુકા હોન્તિ કેચિ અપ્પાયુકા. તથા હિ દીપઙ્કરો કોણ્ડઞ્ઞો અનોમદસ્સી પદુમો પદુમુત્તરો અત્થદસ્સી ધમ્મદસ્સી સિદ્ધત્થો તિસ્સોતિ ઇમે નવ બુદ્ધા વસ્સસતસહસ્સાયુકા અહેસું. મઙ્ગલો સુમનો સોભિતો નારદો સુમેધો સુજાતો પિયદસ્સી ફુસ્સોતિ ઇમે અટ્ઠ બુદ્ધા નવુતિવસ્સસહસ્સાયુકા અહેસું. રેવતો વેસ્સભૂ ચાતિ ઇમે દ્વે બુદ્ધા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાયુકા અહેસું. વિપસ્સી ભગવા અસીતિવસ્સસહસ્સાયુકા અહોસિ. સિખી કકુસન્ધો કોણાગમનો કસ્સપોતિ ઇમે ચત્તારો બુદ્ધા યથાક્કમેન સત્તતિચત્તાલીસતિંસવીસવસ્સસહસ્સાયુકા અહેસું. અમ્હાકં પન ભગવતો વસ્સસતં આયુપ્પમાણં અહોસિ. ઉપચિતપુઞ્ઞસમ્ભારાનં દીઘાયુકસંવત્તનિયકમ્મસમુપેતાનમ્પિ બુદ્ધાનં યુગવસેન આયુપ્પમાણં અપ્પમાણં અહોસિ. અયં પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં આયુવેમત્તં નામ.

પમાણવેમત્તં નામ કેચિ દીઘા હોન્તિ કેચિ રસ્સા. તથા હિ દીપઙ્કર-રેવત-પિયદસ્સી-અત્થદસ્સી-ધમ્મદસ્સી-વિપસ્સીબુદ્ધાનં અસીતિહત્થુબ્બેધં સરીરપ્પમાણં અહોસિ. કોણ્ડઞ્ઞ-મઙ્ગલ-નારદ-સુમેધાનં અટ્ઠાસીતિહત્થુબ્બેધો કાયો અહોસિ. સુમનસ્સ નવુતિહત્થુબ્બેધં સરીરં અહોસિ. સોભિત-અનોમદસ્સી-પદુમ-પદુમુત્તર-ફુસ્સબુદ્ધાનં અટ્ઠપણ્ણાસહત્થુબ્બેધં સરીરં અહોસિ. સુજાતો પણ્ણાસહત્થુબ્બેધસરીરો અહોસિ. સિદ્ધત્થ-તિસ્સ-વેસ્સભુનો સટ્ઠિહત્થુબ્બેધા અહેસું. સિખી સત્તતિહત્થુબ્બેધો અહોસિ. કકુસન્ધ-કોણાગમન-કસ્સપા યથાક્કમેન ચત્તાલીસતિંસવીસતિહત્થુબ્બેધા અહેસું. અમ્હાકં ભગવા અટ્ઠારસહત્થુબ્બેધો અહોસિ. અયં પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં પમાણવેમત્તં નામ.

કુલવેમત્તં નામ કેચિ ખત્તિયકુલે નિબ્બત્તિંસુ કેચિ બ્રાહ્મણકુલે. તથા હિ કકુસન્ધકોણાગમનકસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધા બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિંસુ. દીપઙ્કરાદિગોતમબુદ્ધપરિયન્તા દ્વાવીસતિ બુદ્ધા ખત્તિયકુલેયેવ નિબ્બત્તિંસુ. અયં પઞ્ચવીસતિયા બુદ્ધાનં કુલવેમત્તં નામ.

પધાનવેમત્તં નામ દીપઙ્કર-કોણ્ડઞ્ઞ-સુમન-અનોમદસ્સી-સુજાતસિદ્ધત્થ-કકુસન્ધાનં દસમાસિકા પધાનચરિયા. મઙ્ગલ-સુમેધતિસ્સ સિખીનં અટ્ઠમાસિકા. રેવતસ્સ સત્તમાસિકા. સોભિતસ્સ ચત્તારો માસા. પદુમઅત્થદસ્સી વિપસ્સીનં અડ્ઢમાસિકા. નારદ-પદુમુત્તર-ધમ્મદસ્સી-કસ્સપાનં સત્તાહાનિ. પિયદસ્સી-ફુસ્સ-વેસ્સભૂ કોણાગમનાનં છમાસિકા. અમ્હાકં બુદ્ધસ્સ છબ્બસ્સાનિ પધાનચરિયા અહોસિ. અયં પધાનવેમત્તં નામ.

રસ્મિવેમત્તં નામ મઙ્ગલસ્સ કિર સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સરીરસ્મિ દસસહસ્સિલોકધાતું ફરિત્વા અટ્ઠાસિ. પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ દ્વાદસયોજનિકા અહોસિ. વિપસ્સિસ્સ ભગવતો સત્તયોજનિકા અહોસિ. સિખિસ્સ તિયોજનપ્પમાણા. કકુસન્ધસ્સ દસયોજનિકા. અમ્હાકં ભગવતો સમન્તતો બ્યામપ્પમાણા. સેસાનં અનિયતા અહોસિ. અયં રસ્મિવેમત્તં નામ અજ્ઝાસયપટિબદ્ધં, યો યત્તકં ઇચ્છતિ, તસ્સ સરીરપ્પભા તત્તકં ફરતિ, પટિવિદ્ધગુણે પન કસ્સચિ વેમત્તં નામ નત્થિ. અયં રસ્મિવેમત્તં નામ.

યાનવેમત્તં નામ કેચિ હત્થિયાનેન કેચિ અસ્સયાનેન કેચિ રથપદ-પાસાદ-સિવિકાદીસુ અઞ્ઞતરેન નિક્ખમન્તિ. તથા હિ દીપઙ્કર-સુમન-સુમેધ-ફુસ્સ-સિખી-કોણાગમના હત્થિયાનેન નિક્ખમિંસુ. કોણ્ડઞ્ઞ-રેવત-પદુમ-પિયદસ્સી-વિપસ્સી-કકુસન્ધા રથયાનેન. મઙ્ગલ-સુજાત-અત્થદસ્સી-તિસ્સ-ગોતમા અસ્સયાનેન. અનોમદસ્સીસિદ્ધત્થવેસ્સભુનો સિવિકાયાનેન. નારદો પદસા નિક્ખમિ. સોભિત-પદુમુત્તર-ધમ્મદસ્સી-કસ્સપા પાસાદેન નિક્ખમિંસુ. અયં યાનવેમત્તં નામ.

બોધિવેમત્તં નામ દીપઙ્કરસ્સ ભગવતો કપીતનરુક્ખો બોધિ; કોણ્ડઞ્ઞસ્સ ભગવતો સાલકલ્યાણિરુક્ખો, મઙ્ગલ-સુમન-રેવત-સોભિતાનં નાગરુક્ખો, અનોમદસ્સિસ્સ અજ્જુનરુક્ખો, પદુમનારદાનં મહાસોણરુક્ખો, પદુમુત્તરસ્સ સલલરુક્ખો, સુમેધસ્સ નીપો, સુજાતસ્સ વેળુ, પિયદસ્સિનો કકુધો, અત્થદસ્સિસ્સ ચમ્પકરુક્ખો, ધમ્મદસ્સિસ્સ રત્તકુરવકરુક્ખો, સિદ્ધત્થસ્સ કણિકારરુક્ખો, તિસ્સસ્સ અસનરુક્ખો, ફુસ્સસ્સ આમલકરુક્ખો, વિપસ્સિસ્સ પાટલિરુક્ખો, સિખિસ્સ પુણ્ડરીકરુક્ખો, વેસ્સભુસ્સ સાલરુક્ખો, કકુસન્ધસ્સ સિરીસરુક્ખો, કોણાગમનસ્સ ઉદુમ્બરરુક્ખો, કસ્સપસ્સ નિગ્રોધો, ગોતમસ્સ અસ્સત્થોતિ અયં બોધિવેમત્તં નામ.

પલ્લઙ્કવેમત્તં નામ દીપઙ્કર-રેવત-પિયદસ્સી-અત્થદસ્સી-ધમ્મદસ્સી-વિપસ્સીનં તેપણ્ણાસહત્થપલ્લઙ્કા અહેસું; કોણ્ડઞ્ઞ-મઙ્ગલ-નારદ-સુમેધાનં સત્તપણ્ણાસહત્થા; સુમનસ્સ સટ્ઠિહત્થો પલ્લઙ્કો અહોસિ; સોભિત-અનોમદસ્સી-પદુમ-પદુમુત્તર-ફુસ્સાનં અટ્ઠત્તિંસહત્થા, સુજાતસ્સ દ્વત્તિંસહત્થો, સિદ્ધત્થ-તિસ્સ-વેસ્સભૂનં ચત્તાલીસહત્થા, સિખિસ્સ દ્વત્તિંસહત્થો, કકુસન્ધસ્સ છબ્બીસતિહત્થો, કોણાગમનસ્સ વીસતિહત્થો, કસ્સપસ્સ પન્નરસહત્થો, ગોતમસ્સ ચુદ્દસહત્થો પલ્લઙ્કો અહોસિ. અયં પલ્લઙ્કવેમત્તં નામ. ઇમાનિ અટ્ઠ વેમત્તાનિ નામ.

અવિજહિતટ્ઠાનકથા

સબ્બબુદ્ધાનં પન ચત્તારિ અવિજહિતટ્ઠાનાનિ નામ હોન્તિ. સબ્બબુદ્ધાનઞ્હિ બોધિપલ્લઙ્કો અવિજહિતો એકસ્મિંયેવ ઠાને હોતિ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં ઇસિપતને મિગદાયે અવિજહિતમેવ હોતિ. દેવોરોહણકાલે સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પઠમક્કપાદટ્ઠાનં અવિજહિતમેવ હોતિ. જેતવને ગન્ધકુટિયા ચત્તારિ મઞ્ચપાદટ્ઠાનાનિ અવિજહિતાનેવ હોન્તિ. વિહારો પન ખુદ્દકોપિ મહન્તોપિ હોતિ. વિહારો ન વિજહતિયેવ, નગરં પન વિજહતિ.

સહજાતપરિચ્છેદ-નક્ખત્તપરિચ્છેદકથા

અપરં પન અમ્હાકંયેવ ભગવતો સહજાતપરિચ્છેદઞ્ચ નક્ખત્તપરિચ્છેદઞ્ચ દીપેસું. અમ્હાકં સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેન કિર સદ્ધિં રાહુલમાતા આનન્દત્થેરો છન્નો કણ્ડકો અસ્સરાજા નિધિકુમ્ભો મહાબોધિ કાળુદાયીતિ ઇમાનિ સત્ત સહજાતાનિ. અયં સહજાતપરિચ્છેદો. મહાપુરિસો પન ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેનેવ માતુકુચ્છિં ઓક્કમિ, મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ, ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, યમકપાટિહારિયં અકાસિ. વિસાખનક્ખત્તેન જાતો ચ અભિસમ્બુદ્ધો ચ પરિનિબ્બુતો ચ. માઘનક્ખત્તેન તસ્સ સાવકસન્નિપાતો ચ આયુસઙ્ખારવોસજ્જનઞ્ચ અહોસિ. અસ્સયુજનક્ખત્તેન દેવોરોહણં. અયં નક્ખત્તપરિચ્છેદોતિ.

સધમ્મતાકથા

ઇદાનિ પન સબ્બેસં બુદ્ધાનં સાધારણધમ્મતં પકાસયિસ્સામ. સબ્બબુદ્ધાનં સમત્તિંસવિધા ધમ્મતા. સેય્યથિદં – પચ્છિમભવિકબોધિસત્તસ્સ સમ્પજાનસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનં, માતુકુચ્છિયં પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા બહિમુખોલોકનં, ઠિતાય બોધિસત્તમાતુયા વિજાયનં, અરઞ્ઞેયેવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનં, કઞ્ચનપટ્ટેસુ પતિટ્ઠિતપાદાનં ઉત્તરાભિમુખાનં સત્તપદવીતિહારાનં ગન્ત્વા ચતુદ્દિસં ઓલોકેત્વા સીહનાદનદનં, ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા જાતમત્તપુત્તાનં મહાસત્તાનં મહાભિનિક્ખમનં, અરહદ્ધજમાદાય પબ્બજિત્વા સબ્બહેટ્ઠિમેન પરિચ્છેદેન સત્તાહં પધાનચરિયા, સમ્બોધિં પાપુણનદિવસે પાયાસભોજનં, તિણસન્થરે નિસીદિત્વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમો, આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનપરિકમ્મં, મારબલવિદ્ધંસનં, બોધિપલ્લઙ્કેયેવ તિસ્સો વિજ્જા આદિં કત્વા અસાધારણઞાણાદિગુણપટિલાભો, સત્તસત્તાહં બોધિસમીપેયેવ વીતિનામનં, મહાબ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનત્થાય આયાચનં, ઇસિપતને મિગદાયે ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, માઘપુણ્ણમાય ચતુરઙ્ગિકસન્નિપાતે પાતિમોક્ખુદ્દેસો, જેતવનટ્ઠાને નિબદ્ધવાસો, સાવત્થિનગરદ્વારે યમકપાટિહારિયકરણં, તાવતિંસભવને અભિધમ્મદેસના, સઙ્કસ્સનગરદ્વારે દેવલોકતો ઓતરણં સતતં ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનં, દ્વીસુ વારેસુ વેનેય્યજનાવલોકનં, ઉપ્પન્ને વત્થુમ્હિ સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં ઉપ્પન્નાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા જાતકકથનં, ઞાતિસમાગમે બુદ્ધવંસકથનં, આગન્તુકેહિ ભિક્ખૂહિ પટિસન્થારકરણં, નિમન્તિતાનં વુટ્ઠવસ્સાનં અનાપુચ્છા અગમનં, દિવસે દિવસે પુરેભત્તપચ્છાભત્તપઠમમજ્ઝિમપચ્છિમયામકિચ્ચકરણં, પરિનિબ્બાનદિવસે મંસરસભોજનં, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાનન્તિ ઇમા સમત્તિંસ સબ્બબુદ્ધાનં ધમ્મતાતિ.

અનન્તરાયિકધમ્મકથા

સબ્બબુદ્ધાનં ચત્તારો અનન્તરાયિકા ધમ્મા. કતમે ચત્તારો? બુદ્ધાનં ઉદ્દિસ્સ અભિહટાનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયો કાતું. બુદ્ધાનં આયુનો ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયો કાતું. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં પરૂપક્કમેન તથાગતં જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૨). બુદ્ધાનં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનં અસીતિયા અનુબ્યઞ્જનાનઞ્ચ ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયો કાતું. બુદ્ધરંસીનં ન સક્કા કેનચિ અન્તરાયો કાતુન્તિ. ઇમે ચત્તારો અનન્તરાયિકા ધમ્મા નામાતિ.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ગતા સિદ્ધિં, બુદ્ધવંસસ્સ વણ્ણના;

સુવણ્ણપદવિઞ્ઞાતવિચિત્તનયસોભિતા.

પોરાણટ્ઠકથામગ્ગં, પાળિઅત્થપ્પકાસકં;

આદાયેવ કતા બુદ્ધ-વંસસ્સટ્ઠકથા મયા.

પપઞ્ચત્થં વિવજ્જેત્વા, મધુરત્થસ્સ સબ્બસો;

સમ્પકાસનતો તસ્મા, મધુરત્થપ્પકાસિની.

કાવીરજલસમ્પાત-પરિપૂતમહીતલે;

કાવીરપટ્ટને રમ્મે, નાનાનારિનરાકુલે.

કારિતે કણ્હદાસેન, સણ્હવાચેન સાધુના;

વિહારે વિવિધાકાર-ચારુપાકારગોપુરે.

છાયાસલિલસમ્પન્ને, દસ્સનીયે મનોરમે;

હતદુજ્જનસમ્બાધે, પવિવેકસુખે સિવે.

તત્થ પાચીનપાસાદ-તલે પરમસીતલે;

વસતા બુદ્ધવંસસ્સ, મયા સંવણ્ણના કતા.

યથા બુદ્ધવંસસ્સ સંવણ્ણનાયં, ગતા સાધુ સિદ્ધિં વિના અન્તરાયં;

તથા ધમ્મયુત્તા જનાનં વિતક્કા, વિનાવન્તરાયેન સિદ્ધિં વજન્તુ.

ઇમં બુદ્ધવંસસ્સ સંવણ્ણનં મે, કરોન્તેન યં પત્થિતં પુઞ્ઞજાતં;

સદા તસ્સ દેવાનુભાવેન લોકો, ધુવં સન્તમચ્ચન્તમત્થં પયાતં.

વિનસ્સન્તુ રોગા મનુસ્સેસુ સબ્બે, પવસ્સન્તુ દેવાપિ વસ્સન્તકાલે;

સુખં હોતુ નિચ્ચં વરં નારકાપિ, પિસાચાપયાતા પિપાસા ભવન્તુ.

સુરા અચ્છરાનં ગણાદીહિ સદ્ધિં, ચિરં દેવલોકે સુખં ચાનુભોન્તુ;

ચિરં ઠાતુ ધમ્મો મુનિન્દસ્સ લોકે, સુખં લોકપાલા મહિં પાલયન્તુ.

ગરૂહિ ગીતનામેન, બુદ્ધદત્તોતિ વિસ્સુતો;

થેરો કત્વા અટ્ઠકથં, મધુરત્થવિલાસિનિં.

પોત્થકં ઠપયિત્વેમં, પરમ્પરે હિતાવહં;

અચિરટ્ઠિતભાવેન, અહો મચ્ચુવસં ગતો.

ઇતિ ભાણવારવસેન છબ્બીસતિભાણવારા, ગન્થવસેન પઞ્ચસતાધિકછસહસ્સગન્થા, અક્ખરવસેન તિસહસ્સાધિકાનિ દ્વેસતસહસ્સક્ખરાનિ.

અન્તરાયં વિના એસા, યથા નિટ્ઠં ઉપાગતા;

તથા સિજ્ઝન્તુ સઙ્કપ્પા, સત્તાનં ધમ્મનિસ્સિતાતિ.

ઇતિ મધુરત્થવિલાસિની નામ

બુદ્ધવંસ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.