૨૫. કોણાગમનબુદ્ધવંસવણ્ણના

કકુસન્ધસ્સ પન ભગવતો અપરભાગે તસ્સ સાસને ચ અન્તરહિતે સત્તેસુ તિંસવસ્સસહસ્સાયુકેસુ જાતેસુ પરહિતકોણાગમનો કોણાગમનો નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ. અથ વા કનકાગમનતો કોણાગમનો નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ. તત્થ ક-કારસ્સ કોઆદેસં કત્વા ન-કારસ્સ ણાદેસં કત્વા એકસ્સ ક-કારસ્સ લોપં કત્વા નિરુત્તિનયેન કનકસ્સ કનકાદિઆભરણસ્સ આગમનં પવસ્સનં યસ્સ ભગવતો ઉપ્પન્નકાલે સો કોણાગમનો નામ. એત્થ પન આયુ અનુપુબ્બેન પરિહીનસદિસં કતં, ન એવં પરિહીનં, પુન વડ્ઢિત્વા પરિહીનન્તિ વેદિતબ્બં. કથં? ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે કકુસન્ધો ભગવા ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાયુકકાલે નિબ્બત્તો, તં પન આયુ પરિહાયમાનં દસવસ્સકાલં પત્વા પુન અસઙ્ખ્યેય્યં પત્વા તતો પરિહાયમાનં તિંસવસ્સસહસ્સાયુકકાલે ઠિતં, તદા કોણાગમનો ભગવા લોકે ઉપ્પન્નોતિ વેદિતબ્બો.

સોપિ પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા સોભવતીનગરે યઞ્ઞદત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભરિયાય રૂપાદીહિ ગુણેહિ અનુત્તરાય ઉત્તરાય નામ બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન સુભવતીઉય્યાને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. જાયમાને પન તસ્મિં સકલજમ્બુદીપે દેવો કનકવસ્સં વસ્સિ. તેનસ્સ કનકાગમનકારણત્તા ‘‘કનકાગમનો’’તિ નામમકંસુ. તં પનસ્સ નામં અનુક્કમેન પરિણમમાનં કોણાગમનો’’તિ જાતં. સો પન તીણિ વસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તુસિત-સન્તુસિત-સન્તુટ્ઠનામકા પનસ્સ તયો પાસાદા અહેસું. રુચિગત્તાબ્રાહ્મણીપમુખાનિ સોળસ ઇત્થિસહસ્સાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા રુચિગત્તાય બ્રાહ્મણિયા સત્થવાહે નામ પુત્તે ઉપ્પન્ને હત્થિક્ખન્ધવરગતો હત્થિયાનેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં તિંસપુરિસસહસ્સાનિ અનુપબ્બજિંસુ. સો તેહિ પરિવુતો છ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાયં અગ્ગિસોનબ્રાહ્મણસ્સ ધીતાય અગ્ગિસોનબ્રાહ્મણકુમારિયા દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા ખદિરવને દિવાવિહારં કત્વા સાયન્હસમયે જટાતિન્દુકેન નામ યવપાલેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા ઉદુમ્બરબોધિં પુણ્ડરીકે વુત્તપ્પમાણં ફલવિભૂતિસમ્પન્નં દક્ખિણતો ઉપગન્ત્વા વીસતિહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા મારબલં વિદ્ધંસેત્વા દસબલઞાણાનિ પટિલભિત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા અત્તના સહ પબ્બજિતાનં તિંસભિક્ખુસહસ્સાનં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા ગગનપથેન ગન્ત્વા સુદસ્સનનગરસમીપે ઇસિપતને મિગદાયે ઓતરિત્વા તેસં મજ્ઝગતો ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, તદા તિંસકોટિસહસ્સાનં પઠમાભિસમયો અહોસિ.

પુન સુન્દરનગરદ્વારે મહાસાલરુક્ખમૂલે યમકપાટિહારિયં કત્વા વીસતિકોટિસહસ્સાનં ધમ્મામતં પાયેસિ, સો દુતિયો અભિસમયો અહોસિ. અત્તનો માતરં ઉત્તરં પમુખં કત્વા દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ દેવતાનં સમાગતાનં અભિધમ્મપિટકં દેસેન્તે ભગવતિ દસન્નં કોટિસહસ્સાનં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘કકુસન્ધસ્સ અપરેન, સમ્બુદ્ધો દ્વિપદુત્તમો;

કોણાગમનો નામ જિનો, લોકજેટ્ઠો નરાસભો.

૨. ‘‘દસ ધમ્મે પૂરયિત્વાન, કન્તારં સમતિક્કમિ;

પવાહિય મલં સબ્બં, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

૩. ‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે, કોણાગમનનાયકે;

તિંસકોટિસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહુ.

૪. ‘‘પાટિહીરં કરોન્તે ચ, પરવાદપ્પમદ્દને;

વીસતિકોટિસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહુ.

૫. ‘‘તતો વિકુબ્બનં કત્વા, જિનો દેવપુરં ગતો;

વસતે તત્થ સમ્બુદ્ધો, સિલાય પણ્ડુકમ્બલે.

૬. ‘‘પકરણે સત્ત દેસેન્તો, વસ્સં વસતિ સો મુનિ;

દસકોટિસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ દસ ધમ્મે પૂરયિત્વાનાતિ દસ પારમિધમ્મે પૂરયિત્વા. કન્તારં સમતિક્કમીતિ જાતિકન્તારં સમતિક્કમિ. પવાહિયાતિ પવાહેત્વા. મલં સબ્બન્તિ રાગાદિમલત્તયં. પાટિહીરં કરોન્તે ચ, પરવાદપ્પમદ્દનેતિ પરવાદિવાદપ્પમદ્દને, ભગવતિ પાટિહારિયં કરોન્તેતિ અત્થો. વિકુબ્બનન્તિ વિકુબ્બનિદ્ધિં, સુન્દરનગરદ્વારે યમકપાટિહારિયં કત્વા દેવપુરં ગતો તત્થ પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસિ. કથં વસીતિ? પકરણે સત્ત દેસેન્તોતિ તત્થ દેવાનં સત્તપ્પકરણસઙ્ખાતં અભિધમ્મપિટકં દેસેન્તો વસિ. એવં તત્થ અભિધમ્મં દેસેન્તે ભગવતિ દસકોટિસહસ્સાનં દેવાનં અભિસમયો અહોસીતિ અત્થો.

પરિસુદ્ધપારમિપૂરણાગમનસ્સ કોણાગમનસ્સપિ એકો સાવકસન્નિપાતો અહોસિ. સુરિન્દવતીનગરે સુરિન્દવતુય્યાને વિહરન્તો ભિય્યસસ્સ રાજપુત્તસ્સ ચ ઉત્તરસ્સ ચ રાજપુત્તસ્સ દ્વિન્નમ્પિ તિંસસહસ્સપરિવારાનં ધમ્મં દેસેત્વા સબ્બેવ તે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા તેસં મજ્ઝગતો માઘપુણ્ણમાયં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. તેન વુત્તં –

૭. ‘‘તસ્સાપિ દેવદેવસ્સ, એકો આસિ સમાગમો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૮. ‘‘તિંસભિક્ખુસહસ્સાનં, તદા આસિ સમાગમો;

ઓઘાનમતિક્કન્તાનં, ભિજ્જિતાનઞ્ચ મચ્ચુયા’’તિ.

તત્થ ઓઘાનન્તિ કામોઘાદીનં, ચતુન્નમોઘાનમેતં અધિવચનં. યસ્સ પન તે સંવિજ્જન્તિ, તં વટ્ટસ્મિં ઓહનન્તિ ઓસીદાપેન્તીતિ ઓઘા, તેસં ઓઘાનં, ઉપયોગત્થે સામિવચનં દટ્ઠબ્બં. ચતુબ્બિધે ઓઘે અતિક્કન્તાનન્તિ અત્થો. ભિજ્જિતાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. મચ્ચુયાતિ મચ્ચુનો.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો મિથિલનગરે પબ્બતો નામ રાજા અહોસિ, તદા ‘‘સરણગતસબ્બપાણાગમનં કોણાગમનં મિથિલનગરમનુપ્પત્ત’’ન્તિ સુત્વા સપરિવારો રાજા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા વન્દિત્વા દસબલં નિમન્તેત્વા મહાદાનં દત્વા તત્થ ભગવન્તં વસ્સાવાસત્થાય યાચિત્વા તેમાસં સસાવકસઙ્ઘં સત્થારં ઉપટ્ઠહિત્વા પત્તુણ્ણચીનપટ્ટકમ્બલકોસેય્યદુકૂલકપ્પાસિકાદીનિ મહગ્ઘાનિ ચેવ સુખુમવત્થાનિ ચ સુવણ્ણપાદુકા ચેવ અઞ્ઞઞ્ચ બહુપરિક્ખારમદાસિ. સોપિ નં ભગવા બ્યાકાસિ – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ ભદ્દકપ્પે અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. અથ સો મહાપુરિસો તસ્સ ભગવતો બ્યાકરણં સુત્વા મહારજ્જં પરિચ્ચજિત્વા તસ્સેવ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિ. તેન વુત્તં –

૯. ‘‘અહં તેન સમયેન, પબ્બતો નામ ખત્તિયો;

મિત્તામચ્ચેહિ સમ્પન્નો, અનન્તબલવાહનો.

૧૦. ‘‘સમ્બુદ્ધદસ્સનં ગન્ત્વા, સુત્વા ધમ્મમનુત્તરં;

નિમન્તેત્વા સજિનસઙ્ઘં, દાનં દત્વા યદિચ્છકં.

૧૧. ‘‘પત્તુણ્ણં ચીનપટ્ટઞ્ચ, કોસેય્યં કમ્બલમ્પિ ચ;

સુવણ્ણપાદુકઞ્ચેવ, અદાસિં સત્થુસાવકે.

૧૨. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, સઙ્ઘમજ્ઝે નિસીદિય;

ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૩. ‘‘અહુ કપિલવ્હયા રમ્મા…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૪. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં દસપારમિપૂરિયા.

૧૫. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતં ગવેસન્તો, દાનં દત્વા નરુત્તમે;

ઓહાયાહં મહારજ્જં, પબ્બજિં જિનસન્તિકે’’તિ.

તત્થ અનન્તબલવાહનોતિ બહુકં અનન્તં મય્હં બલં અસ્સહત્થિઆદિકં વાહનઞ્ચાતિ અત્થો. સમ્બુદ્ધદસ્સનન્તિ સમ્બુદ્ધદસ્સનત્થાય. યદિચ્છકન્તિ યાવદિચ્છકં બુદ્ધપ્પમુખં સઙ્ઘં ચતુબ્બિધેન આહારેન ‘‘અલમલ’’ન્તિ પવારાપેત્વા, હત્થેન પિદહાપેત્વાતિ અત્થો. સત્થુસાવકેતિ સત્થુનો ચેવ સાવકાનઞ્ચ અદાસિં. નરુત્તમેતિ નરુત્તમસ્સ. ઓહાયાતિ પહાય પરિચ્ચજિત્વા.

તસ્સ પન કોણાગમનસ્સ ભગવતો સોભવતી નામ નગરં અહોસિ, યઞ્ઞદત્તો નામ બ્રાહ્મણો પિતા, ઉત્તરા નામ બ્રાહ્મણી માતા, ભિય્યસો ચ ઉત્તરો ચાતિ દ્વે અગ્ગસાવકા, સોત્થિજો નામુપટ્ઠાકો, સમુદ્દા ચ ઉત્તરા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, ઉદુમ્બરરુક્ખો બોધિ, સરીરં તિંસહત્થુબ્બેધં અહોસિ, તિંસવસ્સસહસ્સાનિ આયુ, ભરિયા પનસ્સ રુચિગત્તા નામ બ્રાહ્મણી, સત્થવાહો નામ પુત્તો, હત્થિયાનેન નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૬. ‘‘નગરં સોભવતી નામ, સોભો નામાસિ ખત્તિયો;

વસતે તત્થ નગરે, સમ્બુદ્ધસ્સ મહાકુલં.

૧૭. ‘‘બ્રાહ્મણો યઞ્ઞદત્તો ચ, આસિ બુદ્ધસ્સ સો પિતા;

ઉત્તરા નામ જનિકા, કોણાગમનસ્સ સત્થુનો;

૨૨. ‘‘ભિય્યસો ઉત્તરો નામ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સોત્થિજો નામુપટ્ઠાકો, કોણાગમનસ્સ સત્થુનો.

૨૩. ‘‘સમુદ્દા ઉત્તરા ચેવ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, ઉદુમ્બરોતિ પવુચ્ચતિ.

૨૫. ‘‘ઉચ્ચત્તનેન સો બુદ્ધો, તિંસહત્થસમુગ્ગતો;

ઉક્કામુખે યથા કમ્બુ, એવં રંસીહિ મણ્ડિતો.

૨૬. ‘‘તિંસવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ બુદ્ધસ્સ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૭. ‘‘ધમ્મચેતિં સમુસ્સેત્વા, ધમ્મદુસ્સવિભૂસિતં;

ધમ્મપુપ્ફગુળં કત્વા, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૨૮. ‘‘મહાવિલાસો તસ્સ જનો, સિરિધમ્મપ્પકાસનો;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ ઉક્કામુખેતિ કમ્મારુદ્ધને. યથા કમ્બૂતિ સુવણ્ણનિક્ખં વિય. એવં રંસીહિ મણ્ડિતોતિ એવં રસ્મીહિ પટિમણ્ડિતો સમલઙ્કતો. ધમ્મચેતિં સમુસ્સેત્વાતિ સત્તત્તિંસબોધિપક્ખિયધમ્મમયં ચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા. ધમ્મદુસ્સવિભૂસિતન્તિ ચતુસચ્ચધમ્મપટાકવિભૂસિતં. ધમ્મપુપ્ફગુળં કત્વાતિ ધમ્મમયપુપ્ફમાલાગુળં કત્વા. મહાજનસ્સ વિપસ્સનાચેતિયઙ્ગણે ઠિતસ્સ નમસ્સનત્થાય ધમ્મચેતિયં પતિટ્ઠાપેત્વા સસાવકસઙ્ઘો સત્થા પરિનિબ્બાયીતિ અત્થો. મહાવિલાસોતિ મહાઇદ્ધિવિલાસપ્પત્તો. તસ્સાતિ તસ્સ ભગવતો. જનોતિ સાવકજનો. સિરિધમ્મપ્પકાસનોતિ લોકુત્તરધમ્મપ્પકાસનો સો ભગવા ચ સબ્બં તમન્તરહિતન્તિ અત્થો.

‘‘સુખેન કોણાગમનો ગતાસવો, વિકામપાણાગમનો મહેસી;

વને વિવેકે સિરિનામધેય્યે, વિસુદ્ધવંસાગમનો વસિત્થ’’.

સેસગાથાસુ સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

કોણાગમનબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો તેવીસતિમો બુદ્ધવંસો.