૨૪. કકુસન્ધબુદ્ધવંસવણ્ણના

વેસ્સભુમ્હિ સયમ્ભુમ્હિ પરિનિબ્બુતે તસ્મિં પન કપ્પે અતિક્કન્તે એકૂનત્તિંસકપ્પેસુ જિનદિવસકરા નુપ્પજ્જિંસુ. ઇમસ્મિં પન ભદ્દકપ્પે ચત્તારો બુદ્ધા નિબ્બત્તિંસુ. કતમે ચત્તારો? કકુસન્ધો કોણાગમનો કસ્સપો અમ્હાકં બુદ્ધોતિ. મેત્તેય્યો પન ભગવા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. એવમયં કપ્પો પઞ્ચહિ બુદ્ધુપ્પાદેહિ પટિમણ્ડિતત્તા ભદ્દકપ્પોતિ ભગવતા વણ્ણિતો. તત્થ કકુસન્ધો નામ ભગવા પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા ખેમવતીનગરે ખેમઙ્કરસ્સ નામ રઞ્ઞો અત્થધમ્માનુસાસકસ્સ અગ્ગિદત્તસ્સ નામ પુરોહિતસ્સ અગ્ગમહેસિયા વિસાખાય નામ બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. યદા પન ખત્તિયા બ્રાહ્મણે સક્કરોન્તિ ગરુકરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તદા બોધિસત્તા બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તન્તિ.

યદા પન બ્રાહ્મણા ખત્તિયે સક્કરોન્તિ ગરુકરોન્તિ માનેન્તિ પૂજેન્તિ, તદા ખત્તિયકુલે ઉપ્પજ્જન્તિ. તદા કિર બ્રાહ્મણા ખત્તિયેહિ સક્કરીયન્તિ ગરુકરીયન્તિ, તસ્મા સચ્ચસન્ધો કકુસન્ધો બોધિસત્તો વિભવસિરિસમુદયેનાકુલે અનાકુલે બ્રાહ્મણકુલે દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેન્તો કમ્પયન્તો ઉદપાદિ. હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારાનિ પાટિહારિયાનિ નિબ્બત્તિંસુ. તતો દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન ખેમવતુય્યાને માતુકુચ્છિતો સુવણ્ણલતાતો અગ્ગિજાલો વિય નિક્ખમિ. સો ચત્તારિ વસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તસ્સ કિર કામકામવણ્ણકામસુદ્ધિનામકા તયો પાસાદા અહેસું. રોચિનીબ્રાહ્મણીપમુખાનિ તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા રોચિનિયા બ્રાહ્મણિયા અનુત્તરે ઉત્તરે નામ કુમારે ઉપ્પન્ને પયુત્તેન આજઞ્ઞરથેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં ચત્તાલીસસહસ્સાનિ અનુપબ્બજિંસુ. સો તેહિ પરિવુતો અટ્ઠ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય સુચિરિન્ધનિગમે વજિરિન્ધબ્રાહ્મણસ્સ ધીતાય દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા ખદિરવને દિવાવિહારં કત્વા સાયન્હસમયે સુભદ્દેન નામ યવપાલકેન ઉપનીતા અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા સિરીસબોધિં પાટલિયા વુત્તપ્પમાણં દિબ્બગન્ધં ઉપવાયમાનં ઉપગન્ત્વા ચતુત્તિંસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા સમ્બોધિં પત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા અત્તના સહ પબ્બજિતાનં ચત્તાલીસાય ભિક્ખુસહસ્સાનં સચ્ચપ્પટિવેધસમત્થતં દિસ્વા એકાહેનેવ મકિલનગરસમીપે સમ્ભૂતં ઇસિપતનં નામ મિગદાયં પવિસિત્વા તેસં મજ્ઝગતો ભગવા ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તદા ચત્તાલીસાય કોટિસહસ્સાનં પઠમો ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

પુન કણ્ણકુજ્જનગરદ્વારે મહાસાલરુક્ખમૂલે યમકપાટિહારિયં કત્વા તિંસકોટિસહસ્સાનં ધમ્મચક્ખું ઉપ્પાદેસિ, સો દુતિયો અભિસમયો અહોસિ. યદા પન ખેમવતીનગરસ્સાવિદૂરે અઞ્ઞતરસ્મિં દેવાયતને અભિમતનરદેવો નરદેવો નામ યક્ખો દિસ્સમાનમનુસ્સસરીરો હુત્વા કન્તારમજ્ઝે એકસ્સ કમલકુવલયુપ્પલસમલઙ્કતસલિલસીતલસ્સ પરમમધુરસિસિરવારિનો સબ્બજનસુરભિરમસ્સ સરસ્સ સમીપે ઠત્વા કમલકુવલયકલ્લહારાદીહિ સત્તે ઉપલાપેત્વા મનુસ્સે ખાદતિ. તસ્મિં મગ્ગે પચ્છિન્ને જનસમ્પાતરહિતે મહાઅટવિં પવિસિત્વા તત્થ સમ્પત્તે સત્તે ખાદતિ. સો લોકવિસ્સુતો મહાકન્તારમગ્ગો અહોસિ. ઉભતોકન્તારદ્વારે કિર મહાજનકાયો સન્નિપતિત્વા કન્તારનિત્થરણત્થાય અટ્ઠાસિ. અથ વિગતભવબન્ધો કકુસન્ધો સત્થા એકદિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં વોલોકેન્તો ઞાણજાલસ્સ અન્તોગતં તં મહેસક્ખં નરદેવયક્ખં તઞ્ચ જનસમૂહમદ્દસ. દિસ્વા ચ પન ગગનતલેન ગન્ત્વા તસ્સ જનકાયસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ ભગવા અનેકવિહિતં પાટિહારિયં કરોન્તો તસ્સ નરદેવયક્ખસ્સ ભવને ઓતરિત્વા તસ્સ મઙ્ગલપલ્લઙ્કે નિસીદિ.

અથ ખો સો મનુસ્સભક્ખો યક્ખો છબ્બણ્ણરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તં ઇન્દધનુપરિવુતમિવ દિવસકરં મુનિદિવસકરં પવનપથેનાગચ્છન્તં દિસ્વા – ‘‘દસબલો મમાનુકમ્પાય ઇધાગચ્છતી’’તિ પસન્નહદયો અત્તનો પરિવારયક્ખેહિ સદ્ધિં અનેકમિગગણવન્તં હિમવન્તં ગન્ત્વા નાનાવણ્ણગન્ધાનિ જલજથલજાનિ કુસુમાનિ પરમમનોરમાનિ સુગન્ધગન્ધે સમાહરિત્વા અત્તનો પલ્લઙ્કે નિસિન્નં વિગતરન્ધં કકુસન્ધં લોકનાયકં માલાગન્ધવિલેપનાદીહિ પૂજયિત્વા થુતિસઙ્ગીતાનિ પવત્તેન્તો સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ. તતો મનુસ્સા તં પાટિહારિયં દિસ્વા પસન્નહદયા સમાગમ્મ ભગવન્તં પરિવારેત્વા નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ. અથ અપ્પટિસન્ધો કકુસન્ધો ભગવા અભિપૂજિતનરદેવયક્ખં નરદેવયક્ખં કમ્મફલસમ્બન્ધદસ્સનેન સમુત્તેજેત્વા નિરયકથાય સન્તાસેત્વા ચતુસચ્ચકથં કથેસિ, તદા અપરિમિતાનં સત્તાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, અયં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘વેસ્સભુસ્સ અપરેન, સમ્બુદ્ધો દ્વિપદુત્તમો;

કકુસન્ધો નામ નામેન, અપ્પમેય્યો દુરાસદો.

૨. ‘‘ઉગ્ઘાટેત્વા સબ્બભવં, ચરિયાય પારમિં ગતો;

સીહોવ પઞ્જરં ભેત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

૩. ‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે, કકુસન્ધે લોકનાયકે;

ચત્તાલીસકોટિસહસ્સાનં, ધમ્માભિસમયો અહુ.

૪. ‘‘અન્તલિક્ખમ્હિ આકાસે, યમકં કત્વા વિકુબ્બનં;

તિંસકોટિસહસ્સાનં, બોધેસિ દેવમાનુસે.

૫. ‘‘નરદેવસ્સ યક્ખસ્સ, ચતુસચ્ચપ્પકાસને;

ધમ્માભિસમયો તસ્સ, ગણનાતો અસઙ્ખિયો’’તિ.

તત્થ ઉગ્ઘાટેત્વાતિ સમૂહનિત્વા. સબ્બભવન્તિ સબ્બં નવવિધં ભવં, ભવુપ્પત્તિનિમિત્તં કમ્મન્તિ અત્થો. ચરિયાય પારમિં ગતોતિ સબ્બપારમીનં પૂરણવસેન પારં ગતો. સીહોવ પઞ્જરં ભેત્વાતિ સીહો વિય પઞ્જરં મુનિકુઞ્જરો ભવપઞ્જરં વિનાસેત્વાતિ અત્થો. કકુસન્ધસ્સ વિદ્ધસ્તભવબન્ધનસ્સ એકોવ સાવકસન્નિપાતો અહોસિ. કણ્ણકુજ્જનગરે ઇસિપતને મિગદાયે અત્તના સહ પબ્બજિતેહિ ચત્તાલીસાય અરહન્તસહસ્સેહિ પરિવુતો માઘપુણ્ણમાયં ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘કકુસન્ધસ્સ ભગવતો, એકો આસિ સમાગમો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૭. ‘‘ચત્તાલીસસહસ્સાનં, તદા આસિ સમાગમો;

દન્તભૂમિમનુપ્પત્તાનં, આસવારિગણક્ખયા’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો ખેમો નામ રાજા હુત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ પત્તચીવરં મહાદાનં દત્વા અઞ્જનાદીનિ સબ્બભેસજ્જાનિ ચ અદાસિ. અઞ્ઞઞ્ચ સમણપરિક્ખારં દત્વા તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નહદયો હુત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિ. સો પન સત્થા – ‘‘અનાગતે ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૮. ‘‘અહં તેન સમયેન, ખેમો નામાસિ ખત્તિયો;

તથાગતે જિનપુત્તે, દાનં દત્વા અનપ્પકં.

૯. ‘‘પત્તઞ્ચ ચીવરં દત્વા, અઞ્જનં મધુલટ્ઠિકં;

ઇમેતં પત્થિતં સબ્બં, પટિયાદેમિ વરં વરં.

૧૦. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, કકુસન્ધો વિનાયકો;

ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૧. ‘‘અહુ કપિલવ્હયા રમ્મા…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૩. ‘‘નગરં ખેમવતી નામ, ખેમો નામાસહં તદા;

સબ્બઞ્ઞુતં ગવેસન્તો, પબ્બજિં તસ્સ સન્તિકે’’તિ.

તત્થ અઞ્જનં પાકટમેવ. મધુલટ્ઠિકન્તિ યટ્ઠિમધુકં. ઇમેતન્તિ ઇમં એતં. પત્થિતન્તિ ઇચ્છિતં. પટિયાદેમીતિ દજ્જામિ, અદાસિન્તિ અત્થો. વરં વરન્તિ સેટ્ઠં સેટ્ઠન્તિ અત્થો. ‘‘યદેતં પત્થિત’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્સ યં ઇચ્છતિ, એતં સબ્બં અદાસિન્તિ અત્થો. અયં સુન્દરતરો.

તસ્સ પન અદન્ધસ્સ કકુસન્ધસ્સ ભગવતો ખેમં નામ નગરં અહોસિ. અગ્ગિદત્તો નામ બ્રાહ્મણો પિતા, વિસાખા નામ બ્રાહ્મણી માતા, વિધુરો ચ સઞ્જીવો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, બુદ્ધિજો નામુપટ્ઠાકો, સામા ચ ચમ્પા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, મહાસિરીસરુક્ખો બોધિ, સરીરં ચત્તાલીસહત્થુબ્બેધં અહોસિ, સમન્તા દસયોજનાનિ સરીરપ્પભા નિચ્છરતિ, ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાનિ આયુ, ભરિયા પનસ્સ રોચિની નામ બ્રાહ્મણી, ઉત્તરો નામ પુત્તો, આજઞ્ઞરથેન નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૪. ‘‘બ્રાહ્મણો અગ્ગિદત્તો ચ, આસિ બુદ્ધસ્સ સો પિતા;

વિસાખા નામ જનિકા, કકુસન્ધસ્સ સત્થુનો.

૧૫. ‘‘વસતે તત્થ ખેમે પુરે, સમ્બુદ્ધસ્સ મહાકુલં;

નરાનં પવરં સેટ્ઠં, જાતિમન્તં મહાયસં.

૨૦. ‘‘વિધુરો ચ સઞ્જીવો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

બુદ્ધિજો નામુપટ્ઠાકો, કકુસન્ધસ્સ સત્થુનો.

૨૧. ‘‘સામા ચ ચમ્પાનામા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, સિરીસોતિ પવુચ્ચતિ.

૨૩. ‘‘ચત્તાલીસરતનાનિ, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

કનકપ્પભા નિચ્છરતિ, સમન્તા દસયોજનં.

૨૪. ‘‘ચત્તાલીસવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ તસ્સ મહેસિનો;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૫. ‘‘ધમ્માપણં પસારેત્વા, નરનારીનં સદેવકે;

નદિત્વા સીહનાદંવ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૨૬. ‘‘અટ્ઠઙ્ગવચનસમ્પન્નો, અચ્છિદ્દાનિ નિરન્તરં;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ વસતે તત્થ ખેમે પુરેતિ અયં ગાથા કકુસન્ધસ્સ જાતનગરસન્દસ્સનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. મહાકુલન્તિ ઉદિતોદિતં ભગવતો પિતુકુલં. નરાનં પવરં સેટ્ઠન્તિ જાતિવસેન સબ્બમનુસ્સાનં પવરં સેટ્ઠન્તિ અત્થો. જાતિમન્તન્તિ અભિજાતિવન્તં, ઉત્તમાભિજાતં. મહાયસન્તિ મહાપરિવારં, કિં તં બુદ્ધસ્સ મહાકુલં? તત્થ મહાકુલં ખેમે પુરે વસતેતિપદેન સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો.

સમન્તા દસયોજનન્તિ સમન્તતો દસ યોજનાનિ ફરિત્વા નિચ્ચકાલં સરીરતો નિક્ખમિત્વા સુવણ્ણવણ્ણા પભા નિચ્છરતીતિ અત્થો. ધમ્માપણન્તિ ધમ્મસઙ્ખાતં આપણં. પસારેત્વાતિ ભણ્ડવિક્કિણનત્થં નાનાભણ્ડસમિદ્ધમાપણં વિય ધમ્માપણં પસારેત્વાતિ અત્થો. નરનારીનન્તિ વેનેય્યનરનારીનં ઝાનસમાપત્તિમગ્ગફલરતનવિસેસાધિગમત્થાય. સીહનાદં વાતિ સીહનાદં વિય, અભયનાદં નદિત્વા. અટ્ઠઙ્ગવચનસમ્પન્નોતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસરો સત્થા. અચ્છિદ્દાનીતિ છિદ્દાદિભાવરહિતાનિ સીલાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ. અથ વા અચ્છિદ્દાનિ અવિવરાનિ સાવકયુગળાદીનિ. નિરન્તરન્તિ સતતં સબ્બકાલં. સબ્બં તમન્તરહિતન્તિ સત્થા ચ સાવકયુગળાદીનિ ચ તં સબ્બં મુનિભાવમુપગન્ત્વા અદસ્સનભાવમુપગતન્તિ અત્થો.

‘‘અપેતબન્ધો કકુસન્ધબુદ્ધો, અદન્ધપઞ્ઞો ગતસબ્બરન્ધો;

તિલોકસન્ધો કિર સચ્ચસન્ધો, ખેમે પને વાસમકપ્પયિત્થ’’.

સેસગાથાસુ સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

કકુસન્ધબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો બાવીસતિમો બુદ્ધવંસો.