૨૩. વેસ્સભૂબુદ્ધવંસવણ્ણના

સિખિસ્સ પન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અપરભાગે અન્તરહિતે તસ્સ સાસને સત્તતિવસ્સસહસ્સાયુકા મનુસ્સા અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા દસવસ્સાયુકા અહેસું. પુન વડ્ઢિત્વા અપરિમિતાયુકા હુત્વા અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાયુકા અહેસું. તદા વિજિતમનોભૂ સબ્બલોકાભિભૂ સયમ્ભૂ વેસ્સભૂ નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ. સો પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા અનોમનગરે સુપ્પતીતસ્સ સુપ્પતીતસ્સ નામ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા સીલવતિયા યસવતિયા નામ કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સો દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન અનુપમુય્યાને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. જાયમાનોવ જનં તોસેન્તો વસભનાદં નદિ. તસ્મા વસભનાદહેતુત્તા તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘વેસ્સભૂ’’તિ નામમકંસુ. સો છબ્બસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. રુચિ-સુરુચિ-રતિવડ્ઢનનામકા તયો પાસાદા તસ્સ અહેસું. સુચિત્તાદેવિપ્પમુખાનિ તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા સુચિત્તાય નામ દેવિયા સુપ્પબુદ્ધે નામ કુમારે ઉપ્પન્ને સુવણ્ણસિવિકાય ઉય્યાનદસ્સનત્થાય ગન્ત્વા દેવદત્તાનિ કાસાયાનિ ગહેત્વા પબ્બજિ. તં સત્તત્તિંસસહસ્સાનિ અનુપબ્બજિંસુ. અથ સો તેહિ પરિવુતો છ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય સુચિત્તનિગમે સન્દિસ્સમાનસરીરાય સિરિવડ્ઢનાય નામ દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે નરિન્દનાગરાજેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા સાલબોધિં પદક્ખિણતો ઉપાગમિ. તસ્સાપિ સાલસ્સ તદેવ પાટલિયા પમાણમેવ પમાણં અહોસિ. તથેવ પુપ્ફફલસિરિવિભવો વેદિતબ્બો. સો સાલમૂલમુપગન્ત્વા ચત્તાલીસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા વિગતનીવરણં સબ્બકામમદાવરણં અનાવરણઞાણં પટિલભિત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં તત્થેવ વીતિનામેત્વા અત્તનો કનિટ્ઠભાતિકસ્સ સોણકુમારસ્સ ઉત્તરકુમારસ્સ ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા દેવપથેન ગન્ત્વા અનોમનગરસમીપે અરુણુય્યાને ઓતરિત્વા ઉય્યાનપાલેન કુમારે પક્કોસાપેત્વા તેસં સપરિવારાનં મજ્ઝે ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તદા અસીતિયા કોટિસહસ્સાનં પઠમો અભિસમયો અહોસિ.

પુન જનપદચારિકં ચરન્તો ભગવા તત્થ તત્થ ધમ્મં દેસેન્તો સત્તતિયા કોટિસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સો દુતિયો અભિસમયો અહોસિ. અનોમનગરેયેવ દિટ્ઠિજાલં ભિન્દન્તો તિત્થિયમાનદ્ધજં પાતેન્તો માનમદં વિદ્ધંસેન્તો ધમ્મદ્ધજં સમુસ્સયન્તો નવુતિયોજનવિત્થતાય મનુસ્સપરિસાય પરિમાણરહિતાય દેવપરિસાય યમકપાટિહારિયં કત્વા દેવમનુસ્સે પસાદેત્વા સટ્ઠિકોટિયો ધમ્મામતેન તપ્પેસિ, સો તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘તત્થેવ મણ્ડકપ્પમ્હિ, અસમો અપ્પટિપુગ્ગલો;

વેસ્સભૂ નામ નામેન, લોકે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

૨. ‘‘આદિત્તં વત રાગગ્ગિ, તણ્હાનં વિજિતં તદા;

નાગોવ બન્ધનં છેત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

૩. ‘‘ધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે, વેસ્સભૂલોકનાયકે;

અસીતિકોટિસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહુ.

૪. ‘‘પક્કન્તે ચારિકં રટ્ઠે, લોકજેટ્ઠે નરાસભે;

સત્તતિકોટિસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહુ.

૫. ‘‘મહાદિટ્ઠિં વિનોદેન્તો, પાટિહેરં કરોતિ સો;

સમાગતા નરમરૂ, દસસહસ્સી સદેવકે.

૬. ‘‘મહાઅચ્છરિયં દિસ્વા, અબ્ભુતં લોમહંસનં;

દેવા ચેવ મનુસ્સા ચ, બુજ્ઝરે સટ્ઠિકોટિયો’’તિ.

તત્થ આદિત્તન્તિ સકલમિદં લોકત્તયં સમ્પદિત્તં. રાગગ્ગીતિ રાગેન. તણ્હાનં વિજિતન્તિ તણ્હાનં વિજિતં રટ્ઠં વસવત્તિટ્ઠાનન્તિ એવં ઞત્વાતિ અત્થો. નાગોવ બન્ધનં છેત્વાતિ હત્થી વિય પૂતિલતાબન્ધનં છિન્દિત્વા સમ્બોધિં પત્તો અધિગતો. દસસહસ્સીતિ દસસહસ્સિયં. સદેવકેતિ સદેવકે લોકે. બુજ્ઝરેતિ બુજ્ઝિંસુ.

સોણુત્તરાનં પન દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં સમાગમે પબ્બજિતાનં અસીતિયા અરહન્તસહસ્સાનં મજ્ઝે માઘપુણ્ણમાયં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. યદા પન વેસ્સભુના સબ્બલોકાભિભુના સહ પબ્બજિતા સત્તત્તિંસસહસ્સસઙ્ખા ભિક્ખૂ ગણતો ઓહીનસમયે પક્કન્તા, તે વેસ્સભુસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ધમ્મચક્કપ્પવત્તિં સુત્વા સોરેય્યં નામ નગરં આગન્ત્વા ભગવન્તં અદ્દસંસુ. તેસં ભગવા ધમ્મં દેસેત્વા સબ્બેવ તે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બાજેત્વા ચતુરઙ્ગસમન્નાગતાય પરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ.

યદા પન નારિવાહનનગરે ઉપસન્તો નામ રાજપુત્તો રજ્જં કારેસિ, તસ્સાનુકમ્પાય ભગવા તત્થ અગમાસિ, સોપિ ભગવતો આગમનં સુત્વા સપરિવારો ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા નિમન્તેત્વા મહાદાનં દત્વા તસ્સ ધમ્મં સુત્વા પસન્નહદયો પબ્બજિ. તં સટ્ઠિસહસ્સસઙ્ખા પુરિસા અનુપબ્બજિંસુ. તે તેન સદ્ધિં અરહત્તં પાપુણિંસુ. સો તેહિ પરિવુતો વેસ્સભૂ ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૭. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, વેસ્સભુસ્સ મહેસિનો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૮. ‘‘અસીતિભિક્ખુસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો;

સત્તતિભિક્ખુસહસ્સાનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૯. ‘‘સટ્ઠિભિક્ખુસહસ્સાનં, તતિયો આસિ સમાગમો;

જરાદિભયતીતાનં, ઓરસાનં મહેસિનો’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો સરભવતીનગરે પરમપિયદસ્સનો સુદસ્સનો નામ રાજા હુત્વા વેસ્સભુમ્હિ લોકનાયકે સરભનગરમુપગતે તસ્સ ધમ્મં સુત્વા પસન્નહદયો દસનખસમોધાનસમુજ્જલં જલજામલાવિકલકમલમકુલસદિસમઞ્જલિં સિરસિ કત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ સચીવરં મહાદાનં દત્વા તત્થેવ ભગવતો નિવાસત્થાય ગન્ધકુટિં કત્વા તં પરિક્ખિપિત્વા વિહારસહસ્સં કારેત્વા સબ્બઞ્ચ વિભવજાતં ભગવતો સાસને પરિચ્ચજિત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા આચારગુણસમ્પન્નો તેરસધુતગુણેસુ નિરતો બોધિસમ્ભારપરિયેસનાય રતો બુદ્ધસાસનાભિરતો વિહાસિ. સોપિ તં ભગવા બ્યાકાસિ – ‘‘અનાગતે ઇતો એકત્તિંસકપ્પે અયં ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘અહં તેન સમયેન, સુદસ્સનો નામ ખત્તિયો;

નિમન્તેત્વા મહાવીરં, દાનં દત્વા મહારહં;

અન્નપાનેન વત્થેન, સસઙ્ઘં જિનપૂજયિં.

૧૧. ‘‘તસ્સ બુદ્ધસ્સ અસમસ્સ, ચક્કં વત્તિતમુત્તમં;

સુત્વાન પણિતં ધમ્મં, પબ્બજ્જમભિરોચયિં.

૧૨. ‘‘મહાદાનં પવત્તેત્વા, રત્તિન્દિવમતન્દિતો;

પબ્બજ્જં ગુણસમ્પન્નં, પબ્બજિં જિનસન્તિકે.

૧૩. ‘‘આચારગુણસમ્પન્નો, વત્તસીલસમાહિતો;

સબ્બઞ્ઞુતં ગવેસન્તો, રમામિ જિનસાસને.

૧૪. ‘‘સદ્ધાપીતિં ઉપગન્ત્વા, બુદ્ધં વન્દામિ સત્થરં;

પીતિ ઉપ્પજ્જતિ મય્હં, બોધિયાયેવ કારણા.

૧૫. ‘‘અનિવત્તમાનસં ઞત્વા, સમ્બુદ્ધો એતદબ્રવિ;

એકત્તિંસે ઇતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૬. ‘‘અહુ કપિલવ્હયા રમ્મા…પે… હેસ્સામ સમ્મુખં ઇમં.

૧૭. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તત્થ ચક્કં વત્તિતન્તિ ધમ્મચક્કં પવત્તિતં. પણીતં ધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. પબ્બજ્જં ગુણસમ્પન્નન્તિ ઞત્વા પબ્બજિન્તિ અત્થો. વત્તસીલસમાહિતોતિ વત્તેસુ ચ સીલેસુ ચ સમાહિતો. તેસં તેસં પૂરણે સમાહિતોતિ અત્થો. રમામીતિ અભિરમિં. સદ્ધાપીતિન્તિ સદ્ધઞ્ચ પીતિઞ્ચ ઉપગન્ત્વા. વન્દામીતિ અભિવન્દિં, અતીતત્થે વત્તમાનવચનં દટ્ઠબ્બં. સત્થરન્તિ સત્થારં. અનિવત્તમાનસન્તિ અનોસક્કિયમાનમાનસં.

તસ્સ પન ભગવતો અનોમં નામ નગરં અહોસિ. સુપ્પતીતો નામસ્સ પિતા ખત્તિયો, યસવતી નામ માતા, સોણો ચ ઉત્તરો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, ઉપસન્તો નામુપટ્ઠાકો, રામા ચ સમાલા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, સાલરુક્ખો બોધિ, સરીરં સટ્ઠિહત્થુબ્બેધં અહોસિ. સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ આયુ, સુચિત્તા નામસ્સ ભરિયા, સુપ્પબુદ્ધો નામસ્સ પુત્તો, સુવણ્ણસિવિકાય નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૮. ‘‘અનોમં નામ નગરં, સુપ્પતીતો નામ ખત્તિયો;

માતા યસવતી નામ, વેસ્સભુસ્સ મહેસિનો.

૨૩. ‘‘સોણો ચ ઉત્તરો ચેવ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

ઉપસન્તો નામુપટ્ઠાકો, વેસ્સભુસ્સ મહેસિનો.

૨૪. ‘‘રામા ચેવ સમાલા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, મહાસાલોતિ વુચ્ચતિ.

૨૫. ‘‘સોત્થિકો ચેવ રમ્મો ચ, અહેસું અગ્ગુપટ્ઠકા;

ગોતમી સિરિમા ચેવ, અહેસું અગ્ગુપટ્ઠિકા.

૨૬. ‘‘સટ્ઠિરતનમુબ્બેધો, હેમયૂપસમૂપમો;

કાયા નિચ્છરતી રસ્મિ, રત્તિંવ પબ્બતે સિખી.

૨૭. ‘‘સટ્ઠિવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ તસ્સ મહેસિનો;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ, જનતં બહું.

૨૮. ‘‘ધમ્મં વિત્થારિકં કત્વા, વિભજિત્વા મહાજનં;

ધમ્મનાવં ઠપેત્વાન, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૨૯. ‘‘દસ્સનેય્યં સબ્બજનં, વિહારં ઇરિયાપથં;

સબ્બં તમન્તરહિતં, નનુ રિત્તા સબ્બસઙ્ખારા’’તિ.

તત્થ હેમયૂપસમૂપમોતિ સુવણ્ણત્થમ્ભસદિસોતિ અત્થો. નિચ્છરતીતિ ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ. રસ્મીતિ પભારસ્મિ. રત્તિંવ પબ્બતે સિખીતિ રત્તિયં પબ્બતમત્થકે અગ્ગિ વિય. રંસિવિજ્જોતા તસ્સ કાયેતિ અત્થો. વિભજિત્વાતિ વિભાગં કત્વા, ઉગ્ઘટિતાદિવસેન સોતાપન્નાદિવસેન ચાતિ અત્થો. ધમ્મનાવન્તિ અટ્ઠઙ્ગમગ્ગસઙ્ખાતં ધમ્મનાવં, ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય ઠપેત્વાતિ અત્થો. દસ્સનેય્યન્તિ દસ્સનીયો. સબ્બજનન્તિ સબ્બો જનો, સસાવકસઙ્ઘો સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ અત્થો. વિહારન્તિ વિહારો, સબ્બત્થ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં.

વેસ્સભૂ કિર ભગવા ઉસભવતીનગરે ખેમે મિગદાયે પરિનિબ્બાયિ. ધાતુયો પનસ્સ વિપ્પકિરિંસુ.

‘‘ઉસભવતિપુરે પુરુત્તમે, જિનવસભો ભગવા હિ વેસ્સભૂ;

ઉપવનવિહરે મનોરમે, નિરુપધિસેસમુપાગતો કિરા’’તિ.

સેસં સબ્બત્થ ગાથાસુ પાકટમેવાતિ.

વેસ્સભૂબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો એકવીસતિમો બુદ્ધવંસો.