૨. સુમેધપત્થનાકથાવણ્ણના

ઇદાનિ –

૧-૨. ‘‘કપ્પે ચ સતસહસ્સે, ચતુરો ચ અસઙ્ખિયે;

અમરં નામ નગરં, દસ્સનેય્યં મનોરમ’’ન્તિ. –

આદિનયપ્પવત્તાય બુદ્ધવંસવણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. સા પનેસા બુદ્ધવંસવણ્ણના યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપવિચારણા તાવ વેદિતબ્બા. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો પુચ્છાવસિકો અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ. તત્થ યાનિ સુત્તાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેન કથેસિ. સેય્યથિદં – આકઙ્ખેય્યસુત્તં (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) વત્થસુત્તન્તિ (મ. નિ. ૧.૭૦ આદયો) એવમાદીનિ, તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

યાનિ વા પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિં આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૧) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં મનં બુજ્ઝનકભાવઞ્ચ ઓલોકેત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ. સેય્યથિદં – રાહુલોવાદસુત્તંધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩ આદયો; પટિ. મ. ૨.૩૦) એવમાદીનિ, તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તે તે દેવમનુસ્સા પઞ્હં પુચ્છન્તિ. એવં પુટ્ઠેન પન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ દેવતાસંયુત્ત (સં. નિ. ૧.૧ આદયો) બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ (સં. નિ. ૫.૧૮૨ આદયો) તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો.

યાનિ વા પન ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ દેસિતાનિ ધમ્મદાયાદ- (મ. નિ. ૧.૨૯ આદયો) પુત્તમંસૂપમાદીનિ (સં. નિ. ૨.૬૩), તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. એવમેતેસુ ચતૂસુ સુત્તનિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ બુદ્ધવંસસ્સ પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો. પુચ્છાવસેન હિ ભગવતા અયં નિક્ખિત્તો. કસ્સ પુચ્છાવસેન? આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ. વુત્તઞ્હેતં અસ્મિં નિદાનસ્મિં એવ –

‘‘સારિપુત્તો મહાપઞ્ઞો, સમાધિજ્ઝાનકોવિદો;

પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તો, પુચ્છતિ લોકનાયકં;

કીદિસો તે મહાવીર, અભિનીહારો નરુત્તમા’’તિ. (બુ. વં. ૧.૭૪-૭૫) –

આદિ. તેનેસા બુદ્ધવંસદેસના પુચ્છાવસિકાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ કપ્પે ચ સતસહસ્સેતિ એત્થ કપ્પ-સદ્દો પનાયં અભિસદ્દહનવોહારકાલપઞ્ઞત્તિછેદનવિકપ્પનલેસસમન્તભાવઆયુકપ્પમહાકપ્પાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ ‘‘ઓકપ્પનીયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ. યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અભિસદ્દહને દિસ્સતિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ચૂળવ. ૨૫૦) વોહારે. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) કાલે. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૯૮; ચૂળનિ. કપ્પમાણવપુચ્છા ૧૧૭; કપ્પમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬૧) ચ, ‘‘નિગ્રોધકપ્પો ઇતિ તસ્સ નામં, તયા કતં ભગવા બ્રાહ્મણસ્સા’’તિ ચ એવમાદીસુ (સુ. નિ. ૩૪૬) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘અલઙ્કતો કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ એવમાદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૩૬૮) છેદને. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૪૪૬) વિકપ્પે. ‘‘અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૮૦) લેસે. ‘‘કેવલકપ્પં જેતવનં ઓભાસેત્વા’’તિઆદીસુ સમન્તભાવે. ‘‘તિટ્ઠતુ, ભન્તે, ભગવા કપ્પં, તિટ્ઠતુ સુગતો કપ્પ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૧૭૮; ઉદા. ૫૧) એત્થ આયુકપ્પે. ‘‘કીવ દીઘો નુ ખો, ભન્તે, કપ્પો’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૮-૧૨૯) એત્થ મહાકપ્પે. આદિસદ્દેન ‘‘સત્થુકપ્પેન વત કિર, ભો, મયં સાવકેન સદ્ધિં મન્તયમાના ન જાનિમ્હા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬૦) એત્થ પટિભાગે. ‘‘કપ્પો નટ્ઠો હોતિ. કપ્પકતોકાસો જિણ્ણો હોતી’’તિ (પાચિ. ૩૭૧) એત્થ વિનયકપ્પે. ઇધ પન મહાકપ્પે દટ્ઠબ્બો. તસ્મા કપ્પે ચ સતસહસ્સેતિ મહાકપ્પાનં સતસહસ્સાનન્તિ અત્થો (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯; ૩.૨૭૫; સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૧૨૮; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મઙ્ગલસુત્ત, એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.મઙ્ગલસુત્તવણ્ણના; ચરિયા. અટ્ઠ. નિદાનકથા.૧; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના). ચતુરો ચ અસઙ્ખિયેતિ ‘‘ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે’’તિ વચનસેસો દટ્ઠબ્બો. કપ્પસતસહસ્સાધિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકેતિ અત્થો. અમરં નામ નગરન્તિ ‘‘અમર’’ન્તિ ચ ‘‘અમરવતી’’તિ ચ લદ્ધનામં નગરં અહોસિ. કેચિ પનેત્થ અઞ્ઞેનાપિ પકારેન વણ્ણયન્તિ, કિં તેહિ, નામમત્તં પનેતં તસ્સ નગરસ્સ. દસ્સનેય્યન્તિ સુવિભત્તવિચિત્ર-ચચ્ચરદ્વાર-ચતુક્કસિઙ્ઘાટિક-પાકાર-પરિક્ખેપપાસાદ- હમ્મિય-ભવન-સમલઙ્કતત્તા દસ્સનીયં. મનોરમન્તિ સમસુચિપરમરમણીયભૂમિભાગત્તા છાયૂદકસમ્પન્નત્તા સુલભાહારત્તા સબ્બોપકરણયુત્તત્તા ચ સમિદ્ધત્તા દેવમનુસ્સાદીનં મનો રમયતીતિ મનોરમં.

દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તન્તિ હત્થિસદ્દેન અસ્સસદ્દેન રથસદ્દેન ભેરિસદ્દેન સઙ્ખસદ્દેન મુદિઙ્ગસદ્દેન વીણાસદ્દેન ગીતસદ્દેન સમ્મતાળસદ્દેન ‘‘ભુઞ્જથ પિવથ ખાદથા’’તિ દસમેન સદ્દેનાતિ; ઇમેહિ દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તં અહોસિ, સબ્બકાલં અનુપમુસ્સવસમજ્જનાટકા કીળન્તીતિ અત્થો. અન્નપાનસમાયુતન્તિ અન્નેન ચતુબ્બિધેનાહારેન ચ પાનેન ચ સુટ્ઠુ આયુતં અન્નપાનસમાયુતં, ઇમિના સુભિક્ખતા દસ્સિતા, બહુઅન્નપાનસમાયુતન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ તે દસ સદ્દે વત્થુતો દસ્સનત્થં –

‘‘હત્થિસદ્દં અસ્સસદ્દં, ભેરિસઙ્ખરથાનિ ચ;

ખાદથ પિવથ ચેવ, અન્નપાનેન ઘોસિત’’ન્તિ. – વુત્તં;

તત્થ હત્થિસદ્દન્તિ હત્થીનં કોઞ્ચનાદસદ્દેન, કરણત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. એસ નયો સેસપદેસુપિ. ભેરિસઙ્ખરથાનિ ચાતિ ભેરિસદ્દેન ચ સઙ્ખસદ્દેન ચ રથસદ્દેન ચાતિ અત્થો. લિઙ્ગવિપરિયાસેન વુત્તં, ‘ખાદથ પિવથા’તિ એવમાદિનયપ્પવત્તેન અન્નપાનપટિસંયુત્તેન ઘોસિતં અભિનાદિતન્તિ અત્થો. એત્થાહ – તેસં પન સદ્દાનં એકદેસોવ દસ્સિતો, ન સકલોતિ? ન એકદેસો સકલો દસવિધો દસ્સિતોવ. કથં? ભેરિસદ્દેન મુદિઙ્ગસદ્દો સઙ્ગહિતો, સઙ્ખસદ્દેન વીણાગીતસમ્મતાળસદ્દા સઙ્ગહિતાતિ દસેવ દસ્સિતા.

એવં એકેન પરિયાયેન નગરસમ્પત્તિં વણ્ણેત્વા પુન તમેવ દસ્સેતું –

૩. ‘‘નગરં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં, સબ્બકમ્મમુપાગતં, સત્તરતનસમ્પન્નં, નાનાજનસમાકુલં;

સમિદ્ધં દેવનગરંવ, આવાસં પુઞ્ઞકમ્મિન’’ન્તિ. – વુત્તં;

તત્થ સબ્બઙ્ગસમ્પન્નન્તિ પાકારગોપુરટ્ટાલકાદિસબ્બનગરાવયવસમ્પન્નં, પરિપુણ્ણસબ્બવિત્તૂપકરણધનધઞ્ઞતિણકટ્ઠોદકન્તિ વા અત્થો. સબ્બકમ્મમુપાગતન્તિ સબ્બકમ્મન્તેન ઉપગતં, સમુપગતસબ્બકમ્મન્તન્તિ અત્થો. સત્તરતનસમ્પન્નન્તિ પરિપુણ્ણમુત્તાદિસત્તરતનં, ચક્કવત્તિનિવાસભૂમિતો વા હત્થિરતનાદીહિ સત્તરતનેહિ સમ્પન્નં. નાનાજનસમાકુલન્તિ નાનાવિધદેસભાસેહિ જનેહિ સમાકુલં. સમિદ્ધન્તિ મનુસ્સોપભોગસબ્બોપકરણેહિ સમિદ્ધં ફીતં. દેવનગરં વાતિ દેવનગરં વિય આલકમન્દા વિય અમરવતી સમિદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. આવાસં પુઞ્ઞકમ્મિનન્તિ આવસન્તિ એત્થ પુઞ્ઞકમ્મિનો જનાતિ આવાસો. ‘‘આવાસો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘આવાસ’’ન્તિ લિઙ્ગભેદં કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પઞ્ઞાયતિ તેનાતિ પુઞ્ઞં, કુલરૂપમહાભોગિસ્સરિયવસેન પઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. પુનાતીતિ વા પુઞ્ઞં. સબ્બકુસલમલરજાપવાહકત્તા પુઞ્ઞં કમ્મં યેસં અત્થિ તે પુઞ્ઞકમ્મિનો, તેસં પુઞ્ઞકમ્મિનં આવાસભૂતન્તિ અત્થો.

તત્થ સુમેધો નામ બ્રાહ્મણો પટિવસતિ ઉભતો સુજાતો માતિતો ચ પિતિતો ચ, સંસુદ્ધગહણિકો યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા અક્ખિત્તો અનુપકુટ્ઠો જાતિવાદેન, અભિરૂપો દસ્સનીયો પાસાદિકો પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાય સમન્નાગતો, સો તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ અહોસિ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો અનવયો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ. તસ્સ પન દહરકાલેયેવ માતાપિતરો કાલમકંસુ. અથસ્સ રાસિવડ્ઢકો અમચ્ચો આયપોત્થકં આહરિત્વા સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદિવિવિધરતનભરિતે ગબ્ભે વિવરિત્વા – ‘‘એત્થકં તે, કુમાર, માતુ સન્તકં, એત્થકં પિતુ સન્તકં, એત્થકં અય્યકપય્યકાન’’ન્તિ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા ધનં આચિક્ખિત્વા – ‘‘એતં પટિપજ્જાહી’’તિ નિય્યાતેસિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો અગારં અજ્ઝાવસિ. તેન વુત્તં –

૪. ‘‘નગરે અમરવતિયા, સુમેધો નામ બ્રાહ્મણો;

અનેકકોટિસન્નિચયો, પહૂતધનધઞ્ઞવા.

૫. ‘‘અજ્ઝાયકો મન્તધરો, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સધમ્મે પારમિં ગતો’’તિ.

તત્થ નગરે અમરવતિયાતિ અમરવતીસઙ્ખાતે નગરે. સુમેધો નામાતિ એત્થ ‘‘મેધા’’તિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ. સા તસ્સ સુન્દરા પસત્થાતિ સુમેધોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. બ્રાહ્મણોતિ બ્રહ્મં અણતિ સિક્ખતીતિ બ્રાહ્મણો, મન્તે સજ્ઝાયતીતિ અત્થો. અક્ખરચિન્તકા પન ‘‘બ્રહ્મુનો અપચ્ચં બ્રાહ્મણો’’તિ વદન્તિ. અરિયા પન બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણાતિ. અનેકકોટિસન્નિચયોતિ કોટીનં સન્નિચયો કોટિસન્નિચયો, અનેકો કોટિસન્નિચયો યસ્સ સોયં અનેકકોટિસન્નિચયો, અનેકકોટિ ધનસન્નિચયોતિ અત્થો. પહૂતધનધઞ્ઞવાતિ બહુલધનધઞ્ઞવા. પુરિમં ભૂમિગતગબ્ભગતધનધઞ્ઞવસેન વુત્તં, ઇદં નિચ્ચપરિભોગૂપગતધનધઞ્ઞવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અજ્ઝાયકોતિ ન ઝાયતીતિ અજ્ઝાયકો, ઝાનભાવનારહિતોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ન દાનિમે ઝાયન્તીતિ. ન દાનિમે ઝાયન્તીતિ ખો, વાસેટ્ઠ, ‘અજ્ઝાયકા અજ્ઝાયકા’ ત્વેવ તતિયં અક્ખરં ઉપનિબ્બત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૩૨) એવં પઠમકપ્પિકકાલે ઝાનવિરહિતાનં બ્રાહ્મણાનં ગરહવચનં ઉપ્પન્નં. ઇદાનિ મન્તં ઝાયતીતિ અજ્ઝાયકો, મન્તે પરિવત્તેતીતિ ઇમિના અત્થેન પસંસવચનં કત્વા વોહરન્તિ. મન્તે ધારેતીતિ મન્તધરો. તિણ્ણં વેદાનન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાનં તિણ્ણં વેદાનં. અયં પન વેદ-સદ્દો ઞાણસોમનસ્સગન્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ – ‘‘યં બ્રાહ્મણં વેદગુમાભિજઞ્ઞા, અકિઞ્ચનં કામભવે અસત્ત’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૦૬૫) ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘યે વેદજાતા વિચરન્તિ લોકે’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૫૭) સોમનસ્સે. ‘‘તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાન’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૬) ગન્થે. ઇધાપિ ગન્થે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૫). પારગૂતિ તિણ્ણં વેદાનં ઓટ્ઠપહતકરણમત્તેન પારં ગતોતિ પારગૂ. લક્ખણેતિ ઇત્થિલક્ખણપુરિસલક્ખણમહાપુરિસલક્ખણાદિકે લક્ખણે. ઇતિહાસેતિ ઇતિહ આસ, ઇતિહ આસાતિ ઈદિસવચનપટિસંયુત્તે પુરાણસઙ્ખાતે ગન્થવિસેસે. સધમ્મેતિ બ્રાહ્મણાનં સકે ધમ્મે, સકે આચરિયકે વા. પારમિં ગતોતિ પારં ગતો, દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહોસીતિ અત્થો.

અથેકદિવસં સો દસગુણગણારાધિતપણ્ડિતો સુમેધપણ્ડિતો ઉપરિપાસાદવરતલે રહોગતો હુત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસિન્નો ચિન્તેસિ – ‘‘પુનબ્ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણં નામ દુક્ખં, તથા નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરભેદનં, અહઞ્ચ જાતિધમ્મો, જરાધમ્મો, બ્યાધિધમ્મો, મરણધમ્મો, એવંભૂતેન મયા અજાતિં અજરં અબ્યાધિં અમરણં સુખં સિવં નિબ્બાનં પરિયેસિતું વટ્ટતિ, અવસ્સં ભવચારકતો મુચ્ચિત્વા નિબ્બાનગામિના એકેન મગ્ગેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘રહોગતો નિસીદિત્વા, એવં ચિન્તેસહં તદા;

દુક્ખો પુનબ્ભવો નામ, સરીરસ્સ ચ ભેદનં.

૭. ‘‘જાતિધમ્મો જરાધમ્મો, બ્યાધિધમ્મો સહં તદા;

અજરં અમરં ખેમં, પરિયેસિસ્સામિ નિબ્બુતિં.

૮. ‘‘યંનૂનિમં પૂતિકાયં, નાનાકુણપપૂરિતં;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છેય્યં, અનપેક્ખો અનત્થિકો.

૯. ‘‘અત્થિ હેહિતિ સો મગ્ગો, ન સો સક્કા ન હેતુયે;

પરિયેસિસ્સામિ તં મગ્ગં, ભવતો પરિમુત્તિયા’’તિ.

એત્થ પન ગાથાસમ્બન્ધઞ્ચ અનુત્તાનપદાનમત્થઞ્ચ વત્વાવ ગમિસ્સામ. તત્થ રહોગતોતિ રહસિ ગતો, રહસિ ઠાને નિસિન્નો. એવં ચિન્તેસહન્તિ એવં ચિન્તેસિં અહં. એવન્તિ ઇમિના ચિન્તનાકારં દસ્સેતિ. તદાતિ તસ્મિં સુમેધપણ્ડિતકાલે. ‘‘એવં ચિન્તેસહ’’ન્તિ ભગવા ઇમિના અત્તના સદ્ધિં સુમેધપણ્ડિતં એકત્તં કરોતિ. તસ્મા તદા સો સુમેધો અહમેવાતિ પકાસેન્તો ‘‘એવં ચિન્તેસહં તદા’’તિ ભગવા ઉત્તમપુરિસવસેનાહ. જાતિધમ્મોતિ જાતિસભાવો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. નિબ્બુતિન્તિ નિબ્બાનં.

યંનૂનાતિ પરિવિતક્કનત્થે નિપાતો, યદિ પનાહન્તિ અત્થો. પૂતિકાયન્તિ પૂતિભૂતં કાયં. નાનાકુણપપૂરિતન્તિ મુત્ત-કરીસ-પુબ્બલોહિત-પિત્ત-સેમ્હ-ખેળસિઙ્ઘાણિકાદિઅનેકકુણપપૂરિતં. અનપેક્ખોતિ અનાલયો. અત્થીતિ અવસ્સં ઉપલબ્ભતિ. હેહિતીતિ ભવિસ્સતિ, પરિવિતક્કનવચનમિદં. ન સો સક્કા ન હેતુયેતિ તેન મગ્ગેન ન સક્કા ન ભવિતું. સો પન મગ્ગો હેતુયેતિ હેતુભાવાય ન ન હોતિ, હેતુયેવાતિ અત્થો. ભવતો પરિમુત્તિયાતિ ભવબન્ધનવિમુત્તિયાતિ અત્થો.

ઇદાનિ અત્તના પરિવિતક્કિતમત્થં સમ્પાદયિતું ‘‘યથાપી’’તિ આદિમાહ. યથા હિ લોકે દુક્ખસ્સ પટિપક્ખભૂતં સુખં નામ અત્થિ, એવં ભવે સતિ તપ્પટિપક્ખેન વિભવેનાપિ ભવિતબ્બં, યથા ચ ઉણ્હે સતિ તસ્સ વૂપસમભૂતં સીતલમ્પિ અત્થિ, એવં રાગાદિઅગ્ગીનં વૂપસમેન નિબ્બાનેન ભવિતબ્બં. યથા ચ પાપસ્સ લામકસ્સ ધમ્મસ્સ પટિપક્ખભૂતો કલ્યાણો અનવજ્જધમ્મોપિ અત્થિયેવ, એવમેવ પાપિકાય જાતિયા સતિ સબ્બજાતિખેપનતો અજાતિસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેનાપિ ભવિતબ્બમેવાતિ. તેન વુત્તં –

૧૦. ‘‘યથાપિ દુક્ખે વિજ્જન્તે, સુખં નામપિ વિજ્જતિ;

એવં ભવે વિજ્જમાને, વિભવોપિચ્છિતબ્બકો.

૧૧. ‘‘યથાપિ ઉણ્હે વિજ્જન્તે, અપરં વિજ્જતિ સીતલં;

એવં તિવિધગ્ગિ વિજ્જન્તે, નિબ્બાનં ઇચ્છિતબ્બકં.

૧૨. ‘‘યથાપિ પાપે વિજ્જન્તે, કલ્યાણમપિ વિજ્જતિ;

એવમેવ જાતિ વિજ્જન્તે, અજાતિપિચ્છિતબ્બક’’ન્તિ.

તત્થ યથાપીતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો. સુખન્તિ કાયિકચેતસિકસુખં, સુટ્ઠુ દુક્ખં ખણતીતિ સુખં. ભવેતિ જનને. વિભવોતિ અજનનં, જનને વિજ્જમાને અજનનધમ્મોપિ ઇચ્છિતબ્બો. તિવિધગ્ગિ વિજ્જન્તેતિ તિવિધે રાગાદિકે અગ્ગિમ્હિ વિજ્જમાનેતિ અત્થો. નિબ્બાનન્તિ તસ્સ તિવિધસ્સ રાગાદિઅગ્ગિસ્સ નિબ્બાપનં ઉપસમનં નિબ્બાનઞ્ચ ઇચ્છિતબ્બં. પાપેતિ અકુસલે લામકે. કલ્યાણમપીતિ કુસલમપિ. એવમેવાતિ એવમેવં. જાતિ વિજ્જન્તેતિ જાતિયા વિજ્જમાનાયાતિ અત્થો. લિઙ્ગભેદઞ્ચ વિભત્તિલોપઞ્ચ કત્વા વુત્તં. અજાતિપીતિ જાતિખેપનં અજાતિનિબ્બાનમ્પિ ઇચ્છિતબ્બં.

અથાહં પરમ્પિ ચિન્તેસિં – ‘‘યથા નામ ગૂથરાસિમ્હિ નિમુગ્ગેન પુરિસેન દૂરતોવ કમલકુવલયપુણ્ડરીકસણ્ડમણ્ડિતં વિમલસલિલં તળાકં દિસ્વા – ‘કતરેન નુ ખો મગ્ગેન તત્થ ગન્તબ્બ’ન્તિ તળાકં ગવેસિતું યુત્તં. યં તસ્સ અગવેસનં, ન સો તસ્સ તળાકસ્સ દોસો, તસ્સ પુરિસસ્સેવ દોસો. એવમેવ કિલેસમલધોવને અમતમહાતળાકે વિજ્જમાને યં તસ્સ અગવેસનં, ન સો અમતસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનમહાતળાકસ્સ દોસો, પુરિસસ્સેવ દોસો. યથા પન ચોરેહિ સંપરિવારિતો પુરિસો પલાયનમગ્ગે વિજ્જમાનેપિ સચે સો ન પલાયતિ, ન સો તસ્સ મગ્ગસ્સ દોસો, તસ્સ પુરિસસ્સેવ દોસો. એવમેવ કિલેસચોરેહિ પરિવારેત્વા ગહિતસ્સ પુરિસસ્સ વિજ્જમાનેયેવ નિબ્બાનમહાનગરગામિમ્હિ સિવે મહામગ્ગે તસ્સ મગ્ગસ્સ અગવેસનં નામ ન મગ્ગસ્સ દોસો, પુરિસસ્સેવ દોસો. યથા બ્યાધિપીળિતો પુરિસો વિજ્જમાને બ્યાધિતિકિચ્છકે વેજ્જે સચે તં વેજ્જં ગવેસિત્વા તં બ્યાધિં ન તિકિચ્છાપેતિ, ન સો વેજ્જસ્સ દોસો, તસ્સ પુરિસસ્સેવ દોસો. એવમેવ પન યો કિલેસબ્યાધિપરિપીળિતો કિલેસવૂપસમમગ્ગકોવિદં વિજ્જમાનમેવ આચરિયં ન ગવેસતિ, તસ્સેવ દોસો, ન કિલેસબ્યાધિવિનાયકસ્સ આચરિયસ્સ દોસો’’તિ. તેન વુત્તં –

૧૩. ‘‘યથા ગૂથગતો પુરિસો, તળાકં દિસ્વાન પૂરિતં;

ન ગવેસતિ તં તળાકં, ન દોસો તળાકસ્સ સો.

૧૪. ‘‘એવં કિલેસમલધોવં, વિજ્જન્તે અમતન્તળે;

ન ગવેસતિ તં તળાકં, ન દોસો અમતન્તળે.

૧૫. ‘‘યથા અરીહિ પરિરુદ્ધો, વિજ્જન્તે ગમનમ્પથે;

ન પલાયતિ સો પુરિસો, ન દોસો અઞ્જસસ્સ સો.

૧૬. ‘‘એવં કિલેસપરિરુદ્ધો, વિજ્જમાને સિવે પથે;

ન ગવેસતિ તં મગ્ગં, ન દોસો સિવમઞ્જસે.

૧૭. ‘‘યથાપિ બ્યાધિતો પુરિસો, વિજ્જમાને તિકિચ્છકે;

ન તિકિચ્છાપેતિ તં બ્યાધિં, ન દોસો સો તિકિચ્છકે.

૧૮. ‘‘એવં કિલેસબ્યાધીહિ, દુક્ખિતો પતિપીળિતો;

ન ગવેસતિ તં આચરિયં, ન દોસો સો વિનાયકે’’તિ.

તત્થ ગૂથગતોતિ ગૂથકૂપગતો, ગૂથેન ગતો મક્ખિતો વા. કિલેસમલધોવન્તિ કિલેસમલસોધને, ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં. અમતન્તળેતિ અમતસઙ્ખાતસ્સ તળાકસ્સ, સામિઅત્થે ભુમ્મવચનં દટ્ઠબ્બં, અનુસ્સરં પક્ખિપિત્વા વુત્તં. અરીહીતિ પચ્ચત્થિકેહિ. પરિરુદ્ધોતિ સમન્તતો નિરુદ્ધો. ગમનમ્પથેતિ ગમનપથે. છન્દાવિનાસત્થં અનુસ્સરાગમનં કત્વા વુત્તં. ન પલાયતીતિ યદિ ન પલાયેય્ય. સો પુરિસોતિ સો ચોરેહિ પરિરુદ્ધો પુરિસો. અઞ્જસસ્સાતિ મગ્ગસ્સ. મગ્ગસ્સ હિ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ. (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧) –

બહૂનિ નામાનિ. સ્વાયમિધ અઞ્જસનામેન વુત્તો. સિવેતિ સબ્બુપદ્દવાભાવતો સિવે. સિવમઞ્જસેતિ સિવસ્સ અઞ્જસસ્સાતિ અત્થો. તિકિચ્છકેતિ વેજ્જે. ન તિકિચ્છાપેતીતિ ન તિકિચ્છાપેય્ય. ન દોસો સો તિકિચ્છકેતિ તિકિચ્છકસ્સ દોસો નત્થિ, બ્યાધિતસ્સેવ દોસોતિ અત્થો. દુક્ખિતોતિ સઞ્જાતકાયિકચેતસિકદુક્ખો. આચરિયન્તિ મોક્ખમગ્ગાચરિયં. વિનાયકેતિ આચરિયસ્સ.

એવં પનાહં ચિન્તેત્વા ઉત્તરિમ્પિ એવં ચિન્તેસિં – ‘‘યથાપિ મણ્ડનકજાતિકો પુરિસો કણ્ઠે આસત્તં કુણપં છડ્ડેત્વા સુખી ગચ્છેય્ય, એવં મયાપિ ઇમં પૂતિકાયં છડ્ડેત્વા અનપેક્ખેન નિબ્બાનમહાનગરં પવિસિતબ્બં. યથા ચ નરનારિયો ઉક્કારભૂમિયં ઉચ્ચારપસ્સાવં કત્વા ન તં ઉચ્છઙ્ગેન વા આદાય દસન્તે વા વેઠેત્વા આદાય ગચ્છન્તિ, અથ ખો જિગુચ્છમાના ઓલોકેતુમ્પિ અનિચ્છન્તા અનપેક્ખા છડ્ડેત્વા ગચ્છન્તિ, એવં મયાપિ ઇમં પૂતિકાયં અનપેક્ખેન છડ્ડેત્વા અમતં નિબ્બાનનગરં પવિસિતું વટ્ટતિ. યથા ચ નાવિકા નામ જજ્જરં નાવં ઉદકગાહિનિં છડ્ડેત્વા અનપેક્ખાવ ગચ્છન્તિ, એવમહમ્પિ ઇમં નવહિ વણમુખેહિ પગ્ઘરન્તં કાયં છડ્ડેત્વા અનપેક્ખો નિબ્બાનમહાનગરં પવિસિસ્સામિ. યથા ચ કોચિ પુરિસો મુત્તામણિવેળુરિયાદીનિ નાનાવિધાનિ રતનાનિ આદાય ચોરેહિ સદ્ધિં મગ્ગં ગચ્છન્તો અત્તનો રતનવિનાસભયેન તે ચોરે છડ્ડેત્વા ખેમં મગ્ગં ગણ્હાતિ, એવમયમ્પિ પૂતિકાયો રતનવિલોપકચોરસદિસો. સચાહં એત્થ તણ્હં કરિસ્સામિ, અરિયમગ્ગકુસલધમ્મરતનાનિ મે નસ્સિસ્સન્તિ, તસ્મા મયા ઇમં મહાચોરસદિસં કરજકાયં છડ્ડેત્વા નિબ્બાનમહાનગરં પવિસિતું વટ્ટતી’’તિ. તેન વુત્તં –

૧૯. ‘‘યથાપિ કુણપં પુરિસો, કણ્ઠે બદ્ધં જિગુચ્છિય;

મોચયિત્વાન ગચ્છેય્ય, સુખી સેરી સયંવસી.

૨૦. ‘‘તથેવિમં પૂતિકાયં, નાનાકુણપસઞ્ચયં;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છેય્યં, અનપેક્ખો અનત્થિકો.

૨૧. ‘‘યથા ઉચ્ચારટ્ઠાનમ્હિ, કરીસં નરનારિયો;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છન્તિ, અનપેક્ખા અનત્થિકા.

૨૨. ‘‘એવમેવાહં ઇમં કાયં, નાનાકુણપપૂરિતં;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છિસ્સં, વચ્ચં કત્વા યથા કુટિં.

૨૩. ‘‘યથાપિ જજ્જરં નાવં, પલુગ્ગં ઉદગાહિનિં;

સામી છડ્ડેત્વા ગચ્છન્તિ, અનપેક્ખા અનત્થિકા.

૨૪. ‘‘એવમેવાહં ઇમં કાયં, નવચ્છિદ્દં ધુવસ્સવં;

છડ્ડયિત્વાન ગચ્છિસ્સં, જિણ્ણનાવંવ સામિકા.

૨૫. ‘‘યથાપિ પુરિસો ચોરેહિ, ગચ્છન્તો ભણ્ડમાદિય;

ભણ્ડચ્છેદભયં દિસ્વા, છડ્ડયિત્વાન ગચ્છતિ.

૨૬. ‘‘એવમેવ ઇમં કાયો, મહાચોરસમો વિય;

પહાયિમં ગમિસ્સામિ, કુસલચ્છેદનાભયા’’તિ.

તત્થ યથાપિ કુણપં પુરિસોતિ યથાપિ દહરો યુવા મણ્ડનકજાતિકો પુરિસો અહિકુણપેન વા કુક્કુરકુણપેન વા મનુસ્સકુણપેન વા કણ્ઠે આસત્તેન અટ્ટીયિત્વા હરાયિત્વા જિગુચ્છિત્વા તં કુણપં મોચેત્વા ગચ્છેય્ય. સુખીતિ સુખિતો. સેરીતિ યથિચ્છકવિહારી. નાનાકુણપસઞ્ચયન્તિ અનેકવિધકુણપરાસિભૂતં ‘‘નાનાકુણપપૂરિત’’ન્તિપિ પાઠો.

ઉચ્ચારટ્ઠાનમ્હીતિ ઉચ્ચારેન્તિ વચ્ચં કરોન્તિ એત્થાતિ ઉચ્ચારો, ઉચ્ચારો ચ સો ઠાનં ચેતિ ઉચ્ચારટ્ઠાનં. અથ વા ઉસ્સાસિય્યતીતિ ઉસ્સાસો, વચ્ચસ્સેતં નામં, તસ્સ ઠાનં ઉસ્સાસટ્ઠાનં, તસ્મિં ઉસ્સાસટ્ઠાનમ્હિ, ઉક્કારટ્ઠાનેતિ અત્થો. વચ્ચં કત્વા યથા કુટિન્તિ વચ્ચં કત્વા કુટિં નરનારિયો વિયાતિ અત્થો.

જજ્જરન્તિ જિણ્ણં. પલુગ્ગન્તિ પલુજ્જન્તિં, વિકિરન્તિન્તિ અત્થો. ઉદગાહિનિન્તિ ઉદકગાહિનિં. સામીતિ નાવાસામિકા. નવચ્છિદ્દન્તિ ચક્ખુસોતાદીહિ નવહિ વણમુખેહિ છિદ્દાવચ્છિદ્દેહિ યુત્તત્તા નવચ્છિદ્દં. ધુવસ્સવન્તિ ધુવનિસ્સન્દં, નિચ્ચં પગ્ઘરણાસુચિન્તિ અત્થો.

ભણ્ડમાદિયાતિ યંકિઞ્ચિ રતનાદિકં ભણ્ડં આદિય. ભણ્ડચ્છેદભયં દિસ્વાતિ ભણ્ડસ્સ અચ્છિન્દનેન ભયં દિસ્વાતિ અત્થો. એવમેવાતિ સો ભણ્ડમાદાય ગચ્છન્તો પુરિસો વિય. અયં કાયોતિ અયં પન કુચ્છિતાનં પરમજેગુચ્છાનં આયોતિ કાયો. આયોતિ ઉપત્તિટ્ઠાનં. આયન્તિ તતોતિ આયો, કુચ્છિતા કેસાદયો. ઇતિ કુચ્છિતાનં કેસાદીનં આયોતિ કાયો. મહાચોરસમો વિયાતિ ચક્ખુઆદીહિ રૂપાદીસુ પિયરૂપેસુ સારજ્જનાદિવસેન પાણાતિપાતાદિન્નાદાનાદિચોરો હુત્વા સબ્બકુસલં વિલુમ્પતીતિ મહાચોરસમો. તસ્મા યથા સો રતનભણ્ડમાદાય ચોરેહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તો પુરિસો તે ચોરે પહાય ગચ્છતિ, એવમેવાહમ્પિ ઇમં મહાચોરસમં કાયં પહાય અત્તનો સોત્થિભાવકરં મગ્ગં ગવેસિતું ગમિસ્સામીતિ અત્થસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. કુસલચ્છેદનાભયાતિ કુસલધમ્મવિલોપનભયેનાતિ અત્થો.

અથેવં સુમેધપણ્ડિતો નાનાવિધાહિ ઉપમાહિ નેક્ખમ્મકારણં ચિન્તેત્વા પુનપિ ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મહાધનરાસિં સંહરિત્વા મય્હં પિતુપિતામહાદયો પરલોકં ગચ્છન્તા એકકહાપણમ્પિ ગહેત્વા ન ગતા, મયા પન ગહેત્વા ગમનકારણં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ – ‘‘અહં, મહારાજ, જાતિજરાદીહિ ઉપદ્દુતહદયો અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિસ્સામિ, મય્હં અનેકકોટિસતસહસ્સં ધનં અત્થિ, તં દેવો પટિપજ્જતૂ’’તિ. રાજા આહ – ‘‘ન મય્હં તે ધનેન અત્થો, ત્વંયેવ યથિચ્છકં કરોહી’’તિ.

સો ચ ‘‘સાધુ દેવા’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા મહાજનસ્સ દાનં દત્વા વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ પહાય અમરવરનગરસદિસતો અમરનગરતો નિક્ખમિત્વા એકકોવ નાનામિગગણવન્તે હિમવન્તે ધમ્મિકં નામ પબ્બતં નિસ્સાય અસ્સમં કત્વા તત્થ પણ્ણસાલં કત્વા પઞ્ચદોસવિવજ્જિતં ચઙ્કમં માપેત્વા અટ્ઠગુણસમુપેતં અભિઞ્ઞાબલં સમાહરિતું નવદોસસમન્નાગતં સાટકં પજહિત્વા દ્વાદસગુણમુપાગતં વાકચીરં નિવાસેત્વા પબ્બજિ. એવં પન સો પબ્બજિતો અટ્ઠદોસસમાકિણ્ણં પણ્ણસાલં પહાય દસગુણસમન્નાગતં રુક્ખમૂલં ઉપગન્ત્વા સબ્બધઞ્ઞવિકતિં પહાય પવત્તફલભોજનો હુત્વા નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમનવસેન પધાનં પદહન્તો સત્તાહબ્ભન્તરેયેવ અટ્ઠન્નં સમાપત્તીનં પઞ્ચન્નઞ્ચ અભિઞ્ઞાનં લાભી અહોસિ. તેન વુત્તં –

૨૭. ‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, નેકકોટિસતં ધનં;

નાથાનાથાનં દત્વાન, હિમવન્તમુપાગમિં.

૨૮. ‘‘હિમવન્તસ્સાવિદૂરે, ધમ્મિકો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા.

૨૯. ‘‘ચઙ્કમં તત્થ માપેસિં, પઞ્ચદોસવિવજ્જિતં.

અટ્ઠગુણસમુપેતં, અભિઞ્ઞાબલમાહરિં.

૩૦. ‘‘સાટકં પજહિં તત્થ, નવદોસમુપાગતં;

વાકચીરં નિવાસેસિં, દ્વાદસગુણમુપાગતં.

૩૧. ‘‘અટ્ઠદોસસમાકિણ્ણં, પજહિં પણ્ણસાલકં;

ઉપાગમિં રુક્ખમૂલં, ગુણે દસહુપાગતં.

૩૨. ‘‘વાપિતં રોપિતં ધઞ્ઞં, પજહિં નિરવસેસતો;

અનેકગુણસમ્પન્નં, પવત્તફલમાદિયિં.

૩૩. ‘‘તત્થપ્પધાનં પદહિં, નિસ્સજ્જટ્ઠાનચઙ્કમે;

અબ્ભન્તરમ્હિ સત્તાહે, અભિઞ્ઞાબલપાપુણિ’’ન્તિ.

તત્થ એવાહન્તિ એવં અહં, હેટ્ઠા વુત્તપ્પકારેન ચિન્તેત્વાતિ અત્થો. નાથાનાથાનન્તિ સનાથાનમનાથાનઞ્ચ અડ્ઢાનઞ્ચેવ દલિદ્દાનઞ્ચ ‘‘અત્થિકા ગણ્હન્તૂ’’તિ સહ કોટ્ઠાગારેહિ દત્વાતિ અત્થો. હિમવન્તસ્સાવિદૂરેતિ હિમવન્તપબ્બતરાજસ્સ અવિદૂરે સમીપે. ધમ્મિકો નામ પબ્બતોતિ એવંનામકો પબ્બતો. કસ્મા પનાયં ધમ્મિકોતિ? યેભુય્યેન પન બોધિસત્તા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તં પબ્બતં ઉપનિસ્સાય અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા સમણધમ્મં અકંસુ. તસ્મા સમણધમ્મસ્સ નિસ્સયભૂતત્તા ‘‘ધમ્મિકો’’ત્વેવ પાકટો અહોસિ. અસ્સમો સુકતો મય્હન્તિઆદિના સુમેધપણ્ડિતેન અસ્સમપણ્ણસાલા ચઙ્કમા સહત્થા માપિતા વિય વુત્તા, ન ચ પન સહત્થા માપિતા, કિન્તુ સક્કેન દેવેન પેસિતે વિસ્સકમ્મુના દેવપુત્તેન નિમ્મિતા. ભગવા પન તદા અત્તનો પુઞ્ઞાનુભાવેન નિબ્બત્તં તં સમ્પદં સન્ધાય – ‘‘સારિપુત્ત, તસ્મિં પબ્બતે –

‘અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા;

ચઙ્કમં તત્થ માપેસિં, પઞ્ચદોસવિવજ્જિત’’’ન્તિ. – આદિમાહ;

તત્થ પણ્ણસાલાતિ પણ્ણછદનસાલા. તત્થાતિ તસ્મિં અસ્સમપદે. પઞ્ચદોસવિવજ્જિતન્તિ પઞ્ચહિ ચઙ્કમદોસેહિ વિવજ્જિતં. કતમે પઞ્ચ ચઙ્કમદોસા નામ? થદ્ધવિસમતા, અન્તોરુક્ખતા, ગહનચ્છન્નતા, અતિસમ્બાધતા, અતિવિસાલતાતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ દોસેહિ વિવજ્જિતં. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન દીઘતો સટ્ઠિરતનો વિત્થારતો દિયડ્ઢરતનો ચઙ્કમો વુત્તો. અથ વા પઞ્ચદોસવિવજ્જિતન્તિ પઞ્ચહિ નીવરણદોસેહિ વિવજ્જિતં પરિહીનં અભિઞ્ઞાબલમાહરિન્તિ ઇમિના ઉત્તરપદેન સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા, સુમેધકથા). અટ્ઠગુણસમુપેતન્તિ ‘‘એવં સમાહિતે ચિત્તે પરિસુદ્ધે પરિયોદાતે અનઙ્ગણે વિગતૂપક્કિલેસે મુદુભૂતે કમ્મનિયે ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ એવં વુત્તેહિ અટ્ઠગુણેહિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૩૮૪-૩૮૬, ૪૩૧-૪૩૩; પારા. ૧૨-૧૪) સમન્નાગતં અભિઞ્ઞાબલં આહરિં આનેસિન્તિ અત્થો.

કેચિ પન ‘‘અટ્ઠહિ સમણસુખેહિ ઉપેતં, અટ્ઠિમાનિ સમણસુખાનિ નામ ધનધઞ્ઞપરિગ્ગહાભાવો, અનવજ્જપિણ્ડપાતપરિયેસનભાવો, નિબ્બુતપિણ્ડભુઞ્જનભાવો, રટ્ઠં પીળેત્વા ધનધઞ્ઞાદીસુ ગણ્હન્તેસુ રાજપુરિસેસુ રટ્ઠપીળનકિલેસાભાવો, ઉપકરણેસુ નિચ્છન્દરાગભાવો, ચોરવિલોપને નિબ્ભયભાવો, રાજરાજમહામત્તેહિ અસંસટ્ઠભાવો, ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતભાવોતિ ઇમેહિ અટ્ઠહિ સમણસુખેહિ (અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાન, સુમેધકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ઉપેતં સમુપેતં અસ્સમં માપેસિ’’ન્તિ અસ્સમેન સમ્બન્ધં કત્વા વદન્તિ, તં પાળિયા ન સમેતિ.

સાટકન્તિ વત્થં. તત્થાતિ તસ્મિં અસ્સમે. નવદોસમુપાગતન્તિ, સારિપુત્ત, તત્થ વસન્તો અત્તનો નિવત્થપારુતં મહગ્ઘસાટકં પજહિં પરિચ્ચજિં. સાટકં પજહન્તો ચ તત્થ નવ દોસે દિસ્વા પજહિન્તિ દીપેતિ. તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિતાનઞ્હિ સાટકસ્મિં નવ દોસા પકાસિતા. કતમે નવ? સાટકસ્સ મહગ્ઘભાવો, પરપટિબદ્ધભાવો, પરિભોગેન લહુકં કિલિસ્સનભાવો, કિલિટ્ઠો ચ ધોવિતબ્બો પુન રજિતબ્બો ચ હોતિ પરિભોગેન જીરણભાવો, જિણ્ણસ્સ પુન તુન્નકરણં વા અગ્ગળદાનં વા કાતબ્બં હોતિ પુન પરિયેસનાય દુરભિસમ્ભવભાવો, તાપસપબ્બજ્જાય અનનુચ્છવિકભાવો, પચ્ચત્થિકાનં સાધારણભાવો, યથા નં ન પચ્ચત્થિકા ગણ્હન્તિ, એવં ગોપેતબ્બો હોતિ પરિદહતો વિભૂસનટ્ઠાનભાવો, ગહેત્વા ચરન્તસ્સ મહિચ્છભાવોતિ એતેહિ નવહિ દોસેહિ (અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાન, સુમેધકથા) ઉપગતં સાટકં પહાય વાકચીરં નિવાસેસિન્તિ દીપેતિ. વાકચીરન્તિ મુઞ્જતિણં હીરાહીરં કત્વા ગન્થેત્વા કતં વાકમયચીરં નિવાસનપારુપનત્થાય આદિયિન્તિ અત્થો. દ્વાદસગુણમુપાગતન્તિ દ્વાદસહિ આનિસંસેહિ ઉપેતં. એત્થ ગુણ-સદ્દો આનિસંસટ્ઠો ‘‘સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) વિય. મ-કારો પદસન્ધિકરો. વાકચીરસ્મિં દ્વાદસાનિસંસા અપ્પગ્ઘતા, અપરાયત્તતા, સહત્થા કાતું સક્કુણેય્યતા, પરિભોગેન જિણ્ણેપિ સિબ્બિતબ્બાભાવો, ચોરભયાભાવો પરિયેસન્તસ્સ સુખેન કરણભાવો, તાપસપબ્બજ્જાય સારુપ્પભાવો, સેવમાનસ્સ વિભૂસનટ્ઠાનાભાવો, ચીવરપ્પચ્ચયે અપ્પિચ્છભાવો, પરિભોગસુખભાવો, વાકુપ્પત્તિયા સુલભભાવો, વાકચીરે નટ્ઠેપિ અનપેક્ખભાવોતિ ઇમેહિ દ્વાદસહિ ગુણેહિ સમ્પન્નં (અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાન, સુમેધકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા).

અથ સુમેધપણ્ડિતો તત્થ પણ્ણસાલાયં વિહરન્તો પચ્ચૂસસમયે પચ્ચુટ્ઠાય અત્તનો નિક્ખમનકારણં પચ્ચવેક્ખમાનો એવં કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પન નવકનકકટકનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિત-મધુરહસિતકથિતગેહજનરમણીયં ઉળારવિભવસોભિતં સુરવરભવનાકારમગારં ખેળપિણ્ડં વિય પહાય વિવેકારામતાય સબ્બજનપાપપવાહનં તપોવનં પવિટ્ઠોસ્મિ, ઇધ પન મે પણ્ણસાલાય વાસો દુતિયો ઘરાવાસો વિય હોતિ, હન્દાહં રુક્ખમૂલે વસેય્ય’’ન્તિ. તેન વુત્તં –

૩૧. ‘‘અટ્ઠદોસસમાકિણ્ણં, પજહિં પણ્ણસાલક’’ન્તિ.

તત્થ અટ્ઠદોસસમાકિણ્ણન્તિ અટ્ઠહિ દોસેહિ સમાકિણ્ણં સંયુત્તં. કતમેહિ અટ્ઠહિ? મહાસમ્ભારેહિ નિપ્ફાદનીયતા, તિણપણ્ણમત્તિકાદીહિ નિચ્ચં પટિજગ્ગનીયતા, સેનાસનં નામ મહલ્લકસ્સ પાપુણાતીતિ અવેલાય વુટ્ઠાપિયમાનસ્સ ચિત્તેકગ્ગતા ન હોતીતિ વુટ્ઠાપનીયભાવો, સીતુણ્હસ્સ પટિઘાતેન કાયસ્સ સુખુમાલકરણભાવો, ઘરં પવિટ્ઠેન યં કિઞ્ચિ પાપં સક્કા કાતુન્તિ ગરહપટિચ્છાદનકરણભાવો, ‘‘મય્હમિદ’’ન્તિ સપરિગ્ગહભાવો, ગેહસ્સ અત્થિભાવો સદુતિયકવાસો, ઊકામઙ્ગુલઘરગોળિકાદીનં સાધારણતાય બહુસાધારણભાવોતિ ઇતિ ઇમે અટ્ઠ આદીનવે (અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાન, સુમેધકથા) દિસ્વા મહાસત્તો પણ્ણસાલં પજહિં.

ગુણે દસહુપાગતન્તિ છન્નં પટિક્ખિપિત્વા દસહિ ગુણેહિ ઉપેતં, રુક્ખમૂલં ઉપગતોસ્મીતિ અત્થો. કતમેહિ દસહિ? અપ્પસમારમ્ભતા, ઉપગમનમત્તમેવેત્થ હોતીતિ સુલભાનવજ્જતા, અભિણ્હં તરુપણ્ણવિકારદસ્સનેન અનિચ્ચસઞ્ઞાસમુટ્ઠાપનતા, સેનાસનમચ્છેરાભાવો, તત્થ હિ પાપં કરોન્તો લજ્જતીતિ પાપકરણારહાભાવો, પરિગ્ગહકરણાભાવો, દેવતાહિ સહ વાસો, છન્નપટિક્ખેપો, પરિભોગસુખતા, રુક્ખમૂલસેનાસનસ્સ ગતગતટ્ઠાને સુલભતાય અનપેક્ખભાવોતિ ઇતિ ઇમે દસ ગુણે (અપ. અટ્ઠ. ૧.દૂરેનિદાન, સુમેધકથા) દિસ્વા રુક્ખમૂલં ઉપગતોસ્મીતિ વદતિ. આહ ચ –

‘‘વણ્ણિતો બુદ્ધસેટ્ઠેન, નિસ્સયોતિ ચ ભાસિતો;

નિવાસો પવિવિત્તસ્સ, રુક્ખમૂલસમો કુતો.

‘‘આવાસમચ્છેરહરે, દેવતાપરિપાલિતે;

પવિવિત્તે વસન્તો હિ, રુક્ખમૂલમ્હિ સુબ્બતો.

‘‘અભિરત્તાનિ નીલાનિ, પણ્ડૂનિ પતિતાનિ ચ;

પસ્સન્તો તરુપણ્ણાનિ, નિચ્ચસઞ્ઞં પનૂદતિ.

‘‘તસ્મા હિ બુદ્ધદાયજ્જં, ભાવનાભિરતાલયં;

વિવિત્તં નાતિમઞ્ઞેય્ય, રુક્ખમૂલં વિચક્ખણો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૨);

અથ સુમેધપણ્ડિતો પણ્ણસાલાય દિટ્ઠદોસો હુત્વા રુક્ખમૂલસેનાસને લદ્ધાનિસંસો વિહરન્તો ઉત્તરિપિ ચિન્તેસિ – ‘‘આહારત્થાય મે ગામગમનં આહારપરિયેસનદુક્ખં, નાહં કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન નિક્ખમિત્વા આહારત્થાય પબ્બજિતો, આહારપરિયેસનમૂલસ્સ ચ દુક્ખસ્સ પમાણં નત્થિ, યંનૂનાહં પવત્તફલેન યાપેય્ય’’ન્તિ. ઇમં પન અત્થવિસેસં દીપેન્તો –

૩૨-૩૩. ‘‘વાપિતં રોપિતં ધઞ્ઞં, પજહિં નિરવસેસતો.

અનેકગુણસમ્પન્નં, પવત્તફલમાદિયિ’’ન્તિ. – આદિમાહ;

તત્થ વાપિતન્તિ વપિત્વા નિપ્ફન્નં. રોપિતન્તિ રોપિત્વા નિપ્ફન્નં, વપનરોપનવસેન દુવિધાવ સસ્સનિપ્ફત્તિ, તં દુવિધમ્પિ અત્તનો અપ્પિચ્છતાય પહાય પવત્તફલેન યાપેસિં. પવત્તફલન્તિ સયમેવ પતિતફલં. આદિયિન્તિ પરિભુઞ્જિં.

‘‘પવત્તફલસન્તુટ્ઠો, અપરાયત્તજીવિકો;

પહીનાહારલોલુપ્પો, હોતિ ચાતુદ્દિસો મુનિ.

‘‘જહાતિ રસતણ્હઞ્ચ, આજીવો તસ્સ સુજ્ઝતિ;

તસ્મા હિ નાતિમઞ્ઞેય્ય, પવત્તફલભોજન’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬ થોકં વિસદિસં) –

એવં પવત્તમાનો સુમેધપણ્ડિતો નચિરસ્સેવ અન્તોસત્તાહે અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો ચ પાપુણિ. ઇમમત્થં પકાસેન્તેન ‘‘તત્થપ્પધાનં પદહિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં અસ્સમે. પધાનન્તિ વીરિયં, વીરિયઞ્હિ પદહિતબ્બતો પધાનભાવકરણતો વા ‘‘પધાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પદહિન્તિ વીરિયમારભિં. નિસ્સજ્જટ્ઠાનચઙ્કમેતિ નિસજ્જાય ચ ઠાનેન ચ ચઙ્કમેન ચ.

સુમેધપણ્ડિતો પન સેય્યં પટિક્ખિપિત્વા નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમેહેવ રત્તિન્દિવં વીતિનામેત્વા સત્તાહબ્ભન્તરેયેવ અભિઞ્ઞાબલં પાપુણિ. એવં પન અભિઞ્ઞાબલં પત્વા સુમેધતાપસે સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તે તદા સબ્બજનસઙ્ગહકરો મારબલભયંકરો ઞાણદીપઙ્કરો દીપઙ્કરો નામ સત્થા લોકે ઉદપાદિ.

સઙ્ખેપેનેવ તસ્સાયમાનુપુબ્બિકથા – અયં કિર દીપઙ્કરો નામ મહાસત્તો સમત્તિંસ પારમિયો પૂરેત્વા વેસ્સન્તરત્તભાવસદિસે અત્તભાવે ઠિતો પથવિકમ્પનાદીનિ મહાદાનાનિ દત્વા આયુપરિયોસાને તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા દસસહસ્સચક્કવાળદેવતાહિ સન્નિપતિત્વા –

‘‘કાલો ખો તે મહાવીર, ઉપ્પજ્જ માતુકુચ્છિયં;

સદેવકં તારયન્તો, બુજ્ઝસ્સુ અમતં પદ’’ન્તિ. (બુ. વં. ૧.૬૭) –

વુત્તે તતો સો દેવતાનં વચનં સુત્વા ચ પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા તતો ચુતો રમ્મવતીનગરે અત્તનો યસવિભૂતિયા વિજિતવાસુદેવસ્સ નરદેવસ્સ સુદેવસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે સુમેધાય દેવિયા કુચ્છિસ્મિં આસાળ્હિપુણ્ણમિયા ઉત્તરાસાળ્હનક્ખત્તેન પટિસન્ધિં ગહેત્વા મહતા પરિવારેન પરિહરિયમાનો મહાદેવિયા કુચ્છિમ્હિ મણિકૂટગતો વિય કેનચિ અસુચિના અમક્ખિતો દસ માસે વસિત્વા સલિલધરવિવરગતો સરદકાલચન્દો વિય તસ્સા ઉદરતો નિક્ખમિ.

દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ

તસ્સ પન દીપઙ્કરકુમારસ્સ પટિસન્ધિક્ખણેપિ વિજાતક્ખણેપિ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ પાટિહારિયાનિ પાતુરહેસું. સબ્બસબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તેસુ માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તેસુ નિક્ખમન્તેસુ સમ્બુજ્ઝન્તેસુ ધમ્મચક્કં પવત્તન્તેસૂતિ ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ દ્વત્તિંસ પાટિહારિયાનિ પવત્તન્તેવ. તસ્મા મયા પાકટત્તા દીપઙ્કરકુમારસ્સ જાતિયં દસ્સિતાનિ –

‘‘દીપઙ્કરે ચારુકરે કુમારે, સિવંકરે સન્તિકરેવ જાતે;

પકમ્પિ સઙ્કમ્પિ તદા સમન્તા, સહસ્સસઙ્ખ્યા દસલોકધાતુ.

‘‘ચક્કવાળસહસ્સેસુ, દસસહસ્સેવ દેવતા;

એકસ્મિં ચક્કવાળસ્મિં, તદા સન્નિપતિંસુ તા.

‘‘બોધિસત્તં મહાસત્તં, જાતમત્તન્તુ દેવતા;

પઠમં પટિગ્ગણ્હિંસુ, પચ્છા તં મનુજા પન.

‘‘અવાદિતા કેનચિ ચમ્મનદ્ધા, સુપોક્ખરા દુન્દુભિયો ચ વીણા;

અઘટ્ટિતાનાભરણાનિ તસ્મિં, ખણે સમન્તા મધુરં રવિંસુ.

‘‘છિજ્જિંસુ સબ્બત્થ ચ બન્ધનાનિ, સયં વિગચ્છિંસુ ચ સબ્બરોગા;

રૂપાનિ પસ્સિંસુ ચ જાતિઅન્ધા, સદ્દં સમન્તા બધિરા સુણિંસુ.

‘‘અનુસ્સતિં જાતિજળા મનુસ્સા, લભિંસુ યાનં પદસાવ પઙ્ગુલા;

વિદેસયાતા સયમેવ નાવા, સપટ્ટનં સીઘમુપાગમિંસુ.

‘‘આકાસટ્ઠં ભૂમિગતઞ્ચ સબ્બં, સયં સમન્તા રતનં વિરોચિ;

નિબ્બાયિ ઘોરે નિરયે હુતાસો, નદીસુ તોયમ્પિ ચ નપ્પવત્તિ.