૧૯. તિસ્સબુદ્ધવંસવણ્ણના

તસ્સ પન સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો અપરભાગે એકો કપ્પો બુદ્ધસુઞ્ઞો અહોસિ. ઇતો દ્વાનવુતિકપ્પમત્થકે તિસ્સો, ફુસ્સોતિ એકસ્મિં કપ્પે દ્વે બુદ્ધા નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ તિસ્સો નામ મહાપુરિસો પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા ખેમકનગરે જનસન્ધસ્સ નામ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પદુમદલસદિસનયનાય પદુમાનામાય દેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન અનોમુય્યાને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. સત્તવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તસ્સ ગુહાસેલ-નારિસય-નિસભનામકા તયો પાસાદા અહેસું. સુભદ્દાદેવિપ્પમુખાનિ તેત્તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા સુભદ્દાદેવિયા પુત્તે આનન્દકુમારે ઉપ્પન્ને સોનુત્તરં નામ અનુત્તરં તુરઙ્ગવરમારુય્હ મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં મનુસ્સાનં કોટિ અનુપબ્બજિ. સો તેહિ પરિવુતો અટ્ઠ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય વીરનિગમે વીરસેટ્ઠિસ્સ ધીતાય દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સલલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે વિજિતસઙ્ગામકેન નામ યવપાલેન ઉપનીતા અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા અસનબોધિં ઉપસઙ્કમિત્વા ચત્તાલીસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા તત્થ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા સમારં મારબલં વિધમિત્વા અધિગતસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેત્વા યસવતી નગરે બ્રહ્મદેવં ઉદયઞ્ચ દ્વે રાજપુત્તે સપરિવારે ઉપનિસ્સયસમ્પન્ને આકાસેન ગન્ત્વા યસવતીમિગદાયે ઓતરિત્વા ઉય્યાનપાલેન રાજપુત્તે પક્કોસાપેત્વા તેસં સપરિવારાનં અવિસારિના બ્યાપિના મધુરેન બ્રહ્મસ્સરેન દસસહસ્સિલોકધાતું વિઞ્ઞાપેન્તોવ ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, તદા કોટિસતાનં પઠમો ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘સિદ્ધત્થસ્સ અપરેન, અસમો અપ્પટિપુગ્ગલો;

અનન્તતેજો અમિતયસો, તિસ્સો લોકગ્ગનાયકો.

૨. ‘‘તમન્ધકારં વિધમિત્વા, ઓભાસેત્વા સદેવકં;

અનુકમ્પકો મહાવીરો, લોકે ઉપ્પજ્જિ ચક્ખુમા.

૩. ‘‘તસ્સાપિ અતુલા ઇદ્ધિ, અતુલં સીલં સમાધિ ચ;

સબ્બત્થ પારમિં ગન્ત્વા, ધમ્મચક્કં પવત્તયિ.

૪. ‘‘સો બુદ્ધો દસસહસ્સિમ્હિ, વિઞ્ઞાપેસિ ગિરં સુચિં;

કોટિસતાનિ અભિસમિંસુ, પઠમે ધમ્મદેસને’’તિ.

તત્થ સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ધમ્મેસુ પારં ગન્ત્વા. દસસહસ્સિમ્હીતિ દસસહસ્સિયં અથાપરેન સમયેન તિસ્સેન સત્થારા સદ્ધિં પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનં કોટિ મહાપુરિસસ્સ ગણવાસં પહાય બોધિમૂલમુપગમનસમયે અઞ્ઞત્ર ગતા. સા તિસ્સેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન ધમ્મચક્કં પવત્તિત’’ન્તિ સુત્વા યસવતીમિગદાયં આગન્ત્વા દસબલમભિવાદેત્વા તં પરિવારેત્વા નિસીદિ. તેસં ભગવા ધમ્મં દેસેસિ, તદા નવુતિયા કોટીનં દુતિયાભિસમયો અહોસિ. પુન મહામઙ્ગલસમાગમે મઙ્ગલપરિયોસાને સટ્ઠિયા કોટીનં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘દુતિયો નવુતિકોટીનં, તતિયો સટ્ઠિકોટિયો;

બન્ધનાતો પમોચેસિ, સત્તે નરમરૂ તદા’’તિ.

તત્થ દુતિયો નવુતિકોટીનન્તિ દુતિયો અભિસમયો અહોસિ નવુતિકોટિપાણીનન્તિ અત્થો. બન્ધનાતોતિ બન્ધનતો, દસહિ સંયોજનેહિ પરિમોચેસીતિ અત્થો. ઇદાનિ પરિમોચિતે સત્તે સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘નરમરૂ’’તિ આહ. નરમરૂતિ નરામરે.

યસવતીનગરે કિર અન્તોવસ્સં પબ્બજિતાનં અરહન્તાનં સતસહસ્સેહિ પરિવુતો પવારેસિ, સો પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. ઉભતો સુજાતસ્સ સુજાતસ્સ નામ રઞ્ઞો નારિવાહનકુમારો નારિવાહનનગરં અનુપ્પત્તે ભગવતિ લોકનાથે સપરિવારો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા દસબલં સભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સત્તાહં અસદિસદાનં દત્વા અત્તનો રજ્જં પુત્તસ્સ નિય્યાતેત્વા સપરિવારો સબ્બલોકાધિપતિસ્સ તિસ્સસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકે એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિ. તસ્સ કિર સા પબ્બજ્જા સબ્બદિસાસુ પાકટા અહોસિ. તસ્મા તતો તતો આગન્ત્વા નારિવાહનકુમારં મહાજનો અનુપબ્બજિ. તદા તથાગતો નવુતિયા ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ મજ્ઝગતો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. પુન ખેમવતીનગરે ઞાતિસમાગમે બુદ્ધવંસધમ્મકથં સુત્વા અસીતિસતસહસ્સાનિ તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ, તેહિ પરિવુતો સુગતો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, તિસ્સે લોકગ્ગનાયકે;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૭. ‘‘ખીણાસવસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો;

નવુતિસતસહસ્સાનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૮. ‘‘અસીતિસતસહસ્સાનં, તતિયો આસિ સમાગમો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, પુપ્ફિતાનં વિમુત્તિયા’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો યસવતીનગરે સુજાતો નામ રાજા હુત્વા ઇદ્ધં ફીતં જનપદં અનેકકોટિધનસન્નિચયં અનુરાગમુપગતહદયઞ્ચ પરિજનં તિણનળમિવ પરિચ્ચજિત્વા જાતિઆદીસુ સંવિગ્ગહદયો નિક્ખમિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો હુત્વા ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા ફુટસરીરો હુત્વા સપતિસ્સો તિસ્સં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘હન્દાહં મન્દારવપારિચ્છત્તકાદીહિ દિબ્બકુસુમેહિ ભગવન્તં પૂજેસ્સામી’’તિ. અથ સો એવં ચિન્તેત્વા ઇદ્ધિયા સગ્ગલોકં ગન્ત્વા ચિત્તલતાવનં પવિસિત્વા પદુમપારિચ્છત્તકમન્દારવાદીહિ દિબ્બકુસુમેહિ રતનમયં ચઙ્કોટકં ગાવુતપ્પમાણં પૂરેત્વા ગહેત્વા ગગનતલેન આગન્ત્વા દિબ્બેહિ સુરભિકુસુમેહિ ભગવન્તં પૂજેસિ. એકઞ્ચ મણિદણ્ડકં સુવણ્ણમયકણ્ણિકં પદુમરાગમણિમયપણ્ણં સુગન્ધકેસરચ્છત્તં વિય પદુમચ્છત્તં ભગવતો સિરસિ ધારયન્તો ચતુપરિસમજ્ઝે અટ્ઠાસિ. અથ ભગવા નં – ‘‘ઇતો દ્વેનવુતે કપ્પે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૯. ‘‘અહં તેન સમયેન, સુજાતો નામ ખત્તિયો;

મહાભોગં છડ્ડયિત્વા, પબ્બજિં ઇસિપબ્બજં.

૧૦. ‘‘મયિ પબ્બજિતે સન્તે, ઉપ્પજ્જિ લોકનાયકો;

બુદ્ધોતિ સદ્દં સુત્વાન, પીતિ મે ઉપપજ્જથ.

૧૧. ‘‘દિબ્બં મન્દારવં પુપ્ફં, પદુમં પારિછત્તકં;

ઉભો હત્થેહિ પગ્ગય્હ, ધુનમાનો ઉપાગમિં.

૧૨. ‘‘ચાતુવણ્ણપરિવુતં, તિસ્સં લોકગ્ગનાયકં;

તમહં પુપ્ફં ગહેત્વા, મત્થકે ધારયિં જિનં.

૧૩. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, જનમજ્ઝે નિસીદિય;

દ્વેનવુતે ઇતો કપ્પે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૪. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૫. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તત્થ મયિ પબ્બજિતેતિ મયિ પબ્બજિતભાવં ઉપગતે. ‘‘મમ પબ્બજિતં સન્ત’’ન્તિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ, સો પમાદલેખોતિ વેદિતબ્બો. ઉપપજ્જથાતિ ઉપ્પજ્જિત્થ. ઉભો હત્થેહીતિ ઉભેહિ હત્થેહિ. પગ્ગય્હાતિ ગહેત્વાન. ધુનમાનોતિ વાકચીરાનિ વિધુનમાનોવ. ચાતુવણ્ણપરિવુતન્તિ ચતુપરિસપરિવુતં, ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિસમણપરિવુતન્તિ અત્થો. ‘‘ચતુવણ્ણેહિ પરિવુત’’ન્તિ પઠન્તિ કેચિ.

તસ્સ પન ભગવતો ખેમં નામ નગરં અહોસિ. જનસન્ધો નામ ખત્તિયો પિતા, પદુમા નામ જનિકા, બ્રહ્મદેવો ચ ઉદયો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, સમઙ્ગો નામુપટ્ઠાકો, ફુસ્સા ચ સુદત્તા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, અસનરુક્ખો બોધિ, સરીરં સટ્ઠિહત્થુબ્બેધં અહોસિ, વસ્સસતસહસ્સં આયુ, સુભદ્દા નામ અગ્ગમહેસી, આનન્દો નામ પુત્તો, તુરઙ્ગયાનેન નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૬. ‘‘ખેમકં નામ નગરં, જનસન્ધો નામ ખત્તિયો;

પદુમા નામ જનિકા, તિસ્સસ્સ ચ મહેસિનો.

૨૧. ‘‘બ્રહ્મદેવો ચ ઉદયો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સમઙ્ગો નામુપટ્ઠાકો, તિસ્સસ્સ ચ મહેસિનો.

૨૨. ‘‘ફુસ્સા ચેવ સુદત્તા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, અસનોતિ પવુચ્ચતિ.

૨૪. ‘‘સો બુદ્ધો સટ્ઠિરતનો, અહુ ઉચ્ચત્તને જિનો;

અનૂપમો અસદિસો, હિમવા વિય દિસ્સતિ.

૨૫. ‘‘તસ્સાપિ અતુલતેજસ્સ, આયુ આસિ અનુત્તરો;

વસ્સસતસહસ્સાનિ, લોકે અટ્ઠાસિ ચક્ખુમા.

૨૬. ‘‘ઉત્તમં પવરં સેટ્ઠં, અનુભોત્વા મહાયસં;

જલિત્વા અગ્ગિક્ખન્ધોવ, નિબ્બુતો સો સસાવકો.

૨૭. ‘‘વલાહકોવ અનિલેન, સૂરિયેન વિય ઉસ્સવો;

અન્ધકારોવ પદીપેન, નિબ્બુતો સો સસાવકો’’તિ.

તત્થ ઉચ્ચત્તનેતિ ઉચ્ચભાવેન. હિમવા વિય દિસ્સતીતિ હિમવાવ પદિસ્સતિ. અયમેવ વા પાઠો. યથા યોજનાનં સતાનુચ્ચો હિમવા પઞ્ચપબ્બતો સુદૂરે ઠિતાનમ્પિ ઉચ્ચભાવેન ચ સોમ્મભાવેન ચ અતિરમણીયો હુત્વા દિસ્સતિ, એવં ભગવાપિ દિસ્સતીતિ અત્થો. અનુત્તરોતિ નાતિદીઘો નાતિરસ્સો. આયુ વસ્સસતસહસ્સન્તિ અત્થો. ઉત્તમં પવરં સેટ્ઠન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. ઉસ્સવોતિ હિમબિન્દુ વલાહકઉસ્સવઅન્ધકારા વિય અનિલસૂરિયદીપેહિ અનિચ્ચતાનિલસૂરિયદીપેહિ ઉપદ્દુતો પરિનિબ્બુતો સસાવકો ભગવાતિ અત્થો.

તિસ્સો કિર ભગવા સુનન્દવતીનગરે સુનન્દારામે પરિનિબ્બાયિ. સેસમેત્થ ગાથાસુ પાકટમેવાતિ.

તિસ્સબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો સત્તરસમો બુદ્ધવંસો.