૧૭. ધમ્મદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના

અત્થદસ્સિમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે અન્તરકપ્પે ચ વીતિવત્તે અપરિમિતાયુકેસુ સત્તેસુ અનુપુબ્બેન પરિહાયિત્વા વસ્સસતસહસ્સાયુકેસુ જાતેસુ ધમ્મદસ્સી નામ સત્થા લોકાલોકકરો લોભાદિલોકમલવિનયકરો લોકેકનાયકો લોકે ઉદપાદિ. સોપિ ભગવા પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા સરણનગરે સબ્બલોકસરણસ્સ સરણસ્સ નામ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા સુનન્દાય નામ દેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. સો દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન સરણુય્યાને માતુકુચ્છિતો પાવુસ્સકાલે સલિલધરવિવરગતો પુણ્ણચન્દો વિય નિક્ખમિ. મહાપુરિસે પન માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તમત્તેયેવ અધિકરણવોહારસત્થપોત્થકેસુ અધમ્મિયા વોહારા સયમેવ અન્તરધાયિંસુ. ધમ્મિકવોહારાયેવ અટ્ઠંસુ. તેનસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘ધમ્મદસ્સી’’તિ નામમકંસુ. સો અટ્ઠવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તસ્સ કિર અરજ-વિરજ-સુદસ્સનનામકા તયો પાસાદા અહેસું. વિચિકોળિદેવિપ્પમુખાનં ઇત્થીનં વીસતિસહસ્સાધિકં સતસહસ્સં અહોસિ.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા વિચિકોળિદેવિયા પુઞ્ઞવડ્ઢને નામ પુત્તે ઉપ્પન્ને દેવકુમારો વિય અતિવિય સુખુમાલો દેવસમ્પત્તિમિવ સમ્પત્તિમનુભવમાનો મજ્ઝિમયામે વુટ્ઠાય સિરિસયને નિસિન્નો નિદ્દોપગતાનં ઇત્થીનં વિપ્પકારં દિસ્વા સઞ્જાતસંવેગો મહાભિનિક્ખમનાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. ચિત્તુપ્પાદસમનન્તરમેવસ્સ સુદસ્સનપાસાદો ગગનતલમબ્ભુગ્ગન્ત્વા ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય પરિવુતો દુતિયો દિવસકરો વિય દિબ્બવિમાનં વિય ચ ગન્ત્વા રત્તકુરવકતરુબોધિસમીપેયેવ ઓતરિત્વા અટ્ઠાસિ. મહાપુરિસો કિર બ્રહ્મુના ઉપનીતાનિ કાસાયાનિ ગહેત્વા પબ્બજિત્વા પાસાદતો ઓતરિત્વા અવિદૂરે અટ્ઠાસિ. પાસાદો પુન આકાસેન ગન્ત્વા બોધિરુક્ખં અન્તોકત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. ઇત્થિયોપિ સપરિવારા પાસાદતો ઓતરિત્વા અડ્ઢગાવુતમત્તં ગન્ત્વા અટ્ઠંસુ. તત્થ ઇત્થિયો ચ તાસં પરિચારિકા ચેટિકાયો ચ ઠપેત્વા સબ્બે મનુસ્સા તં અનુપબ્બજિંસુ. ભિક્ખૂનં કોટિસતસહસ્સં અહોસિ.

અથ ધમ્મદસ્સી બોધિસત્તો સત્તાહં પધાનચરિયં ચરિત્વા વિચિકોળિદેવિયા દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા બદરવને દિવાવિહારં કત્વા સાયન્હસમયે સિરિવડ્ઢનેન નામ યવપાલકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા બિમ્બિજાલબોધિં ઉપગન્ત્વા તેપણ્ણાસહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વાવ બોધિસમીપે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા કતબ્રહ્મયાચનો અત્તના સદ્ધિં પબ્બજિતસ્સ ભિક્ખૂનં કોટિસતસહસ્સસ્સ સદ્ધમ્મપ્પટિવેધસમત્થતં ઞત્વા અટ્ઠારસયોજનિકમગ્ગં એકાહેનેવ ઇસિપતનં ગન્ત્વા તેહિ પરિવુતો તત્થ ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, તદા કોટિસતસહસ્સાનં પઠમાભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘તત્થેવ મણ્ડકપ્પમ્હિ, ધમ્મદસ્સી મહાયસો;

તમન્ધકારં વિધમિત્વા, અતિરોચતિ સદેવકે.

૨. ‘‘તસ્સાપિ અતુલતેજસ્સ, ધમ્મચક્કપ્પવત્તને;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ તમન્ધકારન્તિ તમસઙ્ખાતં મોહન્ધકારન્તિ અત્થો.

યદા પન તગરનામકે નગરે સઞ્જયો નામ રાજા કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મં ખેમતો ચ દિસ્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તં નવુતિકોટિયો અનુપબ્બજિંસુ. તે સબ્બેયેવ પઞ્ચાભિઞ્ઞાઅટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો અહેસું. અથ સત્થા ધમ્મદસ્સી તેસં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં દિસ્વા આકાસેન ગન્ત્વા સઞ્જયસ્સ તાપસસ્સ અસ્સમપદં ગન્ત્વા આકાસે ઠત્વા તેસં તાપસાનં અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં દેસેત્વા ધમ્મચક્ખું ઉપ્પાદેસિ, સો દુતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૩. ‘‘યદા બુદ્ધો ધમ્મદસ્સી, વિનેસિ સઞ્જયં ઇસિં;

તદા નવુતિકોટીનં, દુતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

યદા પન સક્કો દેવાનમિન્દો દસબલસ્સ ધમ્મં સોતુકામો તં ઉપસઙ્કમિ, તદા અસીતિયા કોટીનં તતિયો અભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૪. ‘‘યદા સક્કો ઉપગઞ્છિ, સપરિસો વિનાયકં;

તદા અસીતિકોટીનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

યદા પન સરણનગરે વેમાતિકભાતિકં પદુમકુમારં ફુસ્સદેવકુમારઞ્ચ સપરિવારે પબ્બાજેસિ, તસ્મિં અન્તોવસ્સે પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનં કોટિસતસહસ્સાનં મજ્ઝે વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસિ, સો પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ. પુન ભગવતો દેવલોકતો ઓરોહણે સતકોટીનં દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. યદા પન સુદસ્સનારામે તેરસન્નં ધુતગુણાનં ગુણે આનિસંસે પકાસેત્વા હારિતં નામ મહાસાવકં એતદગ્ગે ઠપેસિ, તદા અસીતિયા કોટીનં મજ્ઝે ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘તસ્સાપિ દેવદેવસ્સ, સન્નિપાતા તયો અહું;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૬. ‘‘યદા બુદ્ધો ધમ્મદસ્સી, સરણે વસ્સં ઉપાગમિ;

તદા કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો.

૭. ‘‘પુનાપરં યદા બુદ્ધો, દેવતો એતિ માનુસં;

તદાપિ સતકોટીનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૮. ‘‘પુનાપરં યદા બુદ્ધો, પકાસેસિ ધુતે ગુણે;

તદા અસીતિકોટીનં, તતિયો આસિ સમાગમો’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો સક્કો દેવરાજા હુત્વા દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવેહિ પરિવુતો આગન્ત્વા દિબ્બેહિ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ દિબ્બતુરિયેહિ ચ તથાગતં પૂજેસિ. સોપિ નં સત્થા – ‘‘અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૯. ‘‘અહં તેન સમયેન, સક્કો આસિં પુરિન્દદો;

દિબ્બેન ગન્ધમાલેન, તુરિયેનાભિપૂજયિં.

૧૦. ‘‘સોપિ મં તદા બ્યાકાસિ, દેવમજ્ઝે નિસીદિય;

અટ્ઠારસે કપ્પસતે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૧. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૨. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તસ્સ પન ભગવતો સરણં નામ નગરં અહોસિ. સરણો નામ રાજા પિતા, સુનન્દા નામ માતા, પદુમો ચ ફુસ્સદેવો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, સુનેત્તો નામ ઉપટ્ઠાકો, ખેમા ચ સબ્બનામા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, બિમ્બિજાલરુક્ખો બોધિ, સરીરં પનસ્સ અસીતિહત્થુબ્બેધં અહોસિ, આયુ વસ્સસતસહસ્સં, વિચિકોળિદેવી નામસ્સ અગ્ગમહેસી, પુઞ્ઞવડ્ઢનો નામસ્સ પુત્તો, પાસાદેન નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૩. ‘‘સરણં નામ નગરં, સરણો નામ ખત્તિયો;

સુનન્દા નામ જનિકા, ધમ્મદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૧૮. ‘‘પદુમો ફુસ્સદેવો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સુનેત્તો નામુપટ્ઠાકો, ધમ્મદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૧૯. ‘‘ખેમા ચ સબ્બનામા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, બિમ્બિજાલોતિ વુચ્ચતિ.

૨૧. ‘‘સોપિ બુદ્ધો અસમસમો, અસીતિહત્થમુગ્ગતો;

અતિરોચતિ તેજેન, દસસહસ્સિમ્હિ ધાતુયા.

૨૨. ‘‘સુફુલ્લો સાલરાજાવ, વિજ્જૂવ ગગને યથા;

મજ્ઝન્હિકેવ સૂરિયો, એવં સો ઉપસોભથ.

૨૩. ‘‘તસ્સાપિ અતુલતેજસ્સ, સમકં આસિ જીવિકં;

વસ્સસતસહસ્સાનિ, લોકે અટ્ઠાસિ ચક્ખુમા.

૨૪. ‘‘ઓભાસં દસ્સયિત્વાન, વિમલં કત્વાન સાસનં;

ચવિ ચન્દોવ ગગને, નિબ્બુતો સો સસાવકો’’તિ.

તત્થ બિમ્બિજાલોતિ રત્તકુરવકરુક્ખો. દસસહસ્સિમ્હિ ધાતુયાતિ દસસહસ્સિયા લોકધાતુયા. વિજ્જૂવાતિ વિજ્જુલતા વિય. ઉપસોભથાતિ યથા ગગને વિજ્જુ ચ મજ્જન્હિકે સૂરિયો ચ ઉપસોભતિ, એવં સો ભગવા ઉપસોભિત્થાતિ અત્થો. સમકન્તિ સબ્બેહિ નરસત્તેહિ સમમેવ તસ્સ આયુ અહોસીતિ અત્થો. ચવીતિ ચુતો. ચન્દોવાતિ ગગનતો ચન્દિમા વિય ચવીતિ અત્થો. ધમ્મદસ્સી કિર ભગવા સાલવતીનગરે કેસારામે પરિનિબ્બાયિ સેસમેત્થ ગાથાસુ પાકટમેવાતિ.

ધમ્મદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો પન્નરસમો બુદ્ધવંસો.