૧૬. અત્થદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના

પિયદસ્સિમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે તસ્સ સાસને ચ અન્તરહિતે પરિહાયિત્વા વડ્ઢિત્વા અપરિમિતાયુકેસુ મનુસ્સેસુ અનુક્કમેન પરિહાયિત્વા વસ્સસતસહસ્સાયુકેસુ જાતેસુ પરમત્થદસ્સી અત્થદસ્સી નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિ. સો પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા પરમસોભને સોભને નામ નગરે સાગરસ્સ નામ રઞ્ઞો કુલે અગ્ગમહેસિયા સુદસ્સનદેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસ માસે ગબ્ભે વસિત્વા સુચિન્ધનુય્યાને માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. માતુકુચ્છિતો મહાપુરિસે નિક્ખન્તમત્તે સુચિરકાલનિહિતાનિ કુલપરમ્પરાગતાનિ મહાનિધાનાનિ ધનસામિકા પટિલભિંસૂતિ તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે ‘‘અત્થદસ્સી’’તિ નામમકંસુ. સો દસવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. અમરગિરિ-સુરગિરિ-ગિરિવાહનનામકા પરમસુરભિજનકા તયો ચસ્સ પાસાદા અહેસું. વિસાખાદેવિપ્પમુખાનિ તેત્તિંસ ઇત્થિસહસ્સાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા વિસાખાદેવિયા સેલકુમારે નામ પુત્તે ઉપ્પન્ને સુદસ્સનં નામ અસ્સરાજં અભિરુહિત્વા મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. તં નવ મનુસ્સકોટિયો અનુપબ્બજિંસુ. તેહિ પરિવુતો સો મહાપુરિસો અટ્ઠ માસે પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય સુચિન્ધરનાગિયા ઉપહારત્થાય આનીતં મધુપાયાસં મહાજનેન સન્દિસ્સમાનસબ્બસરીરાય નાગિયા સહ સુવણ્ણપાતિયા દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા તરુણતરુસતસમલઙ્કતે તરુણસાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સાયન્હસમયે ધમ્મરુચિના મહારુચિના નામ નાગરાજેન દિન્ના અટ્ઠ કુસતિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા ચમ્પકબોધિં ઉપસઙ્કમિત્વા તેપઞ્ઞાસહત્થાયામવિત્થતં કુસતિણસન્થરં સન્થરિત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા સમ્બોધિં પત્વા સબ્બબુદ્ધાચિણ્ણં – ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેત્વા બ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અત્તના સહ પબ્બજિતનવભિક્ખુકોટિયો અરિયધમ્મપટિવેધસમત્થે દિસ્વા આકાસેન ગન્ત્વા અનોમનગરસમીપે અનોમુય્યાને ઓતરિત્વા તેહિ પરિવુતો તત્થ ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તદા કોટિસતસહસ્સાનં પઠમો ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

પુન ભગવતિ લોકનાયકે દેવલોકચારિકં ચરિત્વા તત્થ ધમ્મં દેસેન્તે કોટિસતસહસ્સાનં દુતિયો અભિસમયો અહોસિ. યદા પન ભગવા અત્થદસ્સી અમ્હાકં ભગવા વિય કપિલવત્થુપુરં સોભનપુરં પવિસિત્વા ધમ્મં દેસેસિ, તદા કોટિસતસહસ્સાનં તતિયો ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘તત્થેવ મણ્ડકપ્પમ્હિ, અત્થદસ્સી મહાયસો;

મહાતમં નિહન્ત્વાન, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં.

૨. ‘‘બ્રહ્મુના યાચિતો સન્તો, ધમ્મચક્કં પવત્તયિ;

અમતેન તપ્પયી લોકં, દસસહસ્સી સદેવકં.

૩. ‘‘તસ્સાપિ લોકનાથસ્સ, અહેસું અભિસમયા તયો;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહુ.

૪. ‘‘યદા બુદ્ધો અત્થદસ્સી, ચરતિ દેવચારિકં;

કોટિસતસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહુ.

૫. ‘‘પુનાપરં યદા બુદ્ધો, દેસેસિ પિતુસન્તિકે;

કોટિસતસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ તત્થેવાતિ તસ્મિઞ્ઞેવ કપ્પેતિ અત્થો. એત્થ પન વરકપ્પો ‘‘મણ્ડકપ્પો’’તિ અધિપ્પેતો. ‘‘યસ્મિં કપ્પે તયો બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તિ, સો કપ્પો વરકપ્પો’’તિ હેટ્ઠા પદુમુત્તરબુદ્ધવંસવણ્ણનાયં વુત્તો. તસ્મા વરકપ્પો ઇધ ‘‘મણ્ડકપ્પો’’તિ વુત્તો. નિહન્ત્વાનાતિ નિહનિત્વા. અયમેવ વા પાઠો. સન્તોતિ સમાનો. અમતેનાતિ મગ્ગફલાધિગમામતપાનેન. તપ્પયીતિ અતપ્પયિ, પીણેસીતિ અત્થો. દસસહસ્સીતિ દસસહસ્સિલોકધાતું. દેવચારિકન્તિ દેવાનં વિનયનત્થં દેવલોકચારિકન્તિ અત્થો.

સુચન્દકનગરે કિર સન્તો ચ રાજપુત્તો ઉપસન્તો ચ પુરોહિતપુત્તો તીસુ વેદેસુ સબ્બસમયન્તરેસુ ચ સારમદિસ્વા નગરસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ ચત્તારો પણ્ડિતે વિસારદે ચ મનુસ્સે ઠપેસું – ‘‘યં પન તુમ્હે પણ્ડિતં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા પસ્સથ સુણાથ વા, તં અમ્હાકં આગન્ત્વા આરોચેથા’’તિ. તેન ચ સમયેન અત્થદસ્સી લોકનાથો સુચન્દકનગરં સમ્પાપુણિ. અથ તેહિ નિવેદિતા પુરિસા ગન્ત્વા તેસં દસબલસ્સ તત્થાગમનં પટિવેદેસું. તતો તે સન્તોપસન્તા તથાગતાગમનં સુત્વા પહટ્ઠમાનસા સહસ્સપરિવારા દસબલં અસમં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા નિમન્તેત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ અસદિસં મહાદાનં દત્વા સત્તમે દિવસે સકલનગરવાસીહિ મનુસ્સેહિ સદ્ધિં ધમ્મકથં સુણિંસુ. તસ્મિં કિર દિવસે અટ્ઠનવુતિસહસ્સાનિ એહિભિક્ખુપબ્બજ્જાય પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. તાય પરિસાય મજ્ઝે ભગવા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો પઠમો સન્નિપાતો અહોસિ.

યદા પન ભગવા અત્તનો પુત્તસ્સ સેલત્થેરસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો અટ્ઠાસીતિસહસ્સાનિ પસાદેત્વા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બાજેત્વા અરહત્તં પાપેત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો દુતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. પુન મહામઙ્ગલસમાગમે માઘપુણ્ણમાયં દેવમનુસ્સાનં ધમ્મં દેસેન્તો અટ્ઠસત્તતિસહસ્સાનિ અરહત્તં પાપેત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિ, સો તતિયો સન્નિપાતો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, તસ્સાપિ ચ મહેસિનો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૭. ‘‘અટ્ઠનવુતિસહસ્સાનં, પઠમો આસિ સમાગમો;

અટ્ઠાસીતિસહસ્સાનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૮. ‘‘અટ્ઠસત્તતિસહસ્સાનં, તતિયો આસિ સમાગમો;

અનુપાદા વિમુત્તાનં, વિમલાનં મહેસિન’’ન્તિ.

તદા કિર અમ્હાકં બોધિસત્તો ચમ્પકનગરે સુસીમો નામ બ્રાહ્મણમહાસાલો લોકસમ્મતો અહોસિ. સો સબ્બવિભવજાતં દીનાનાથકપણદ્ધિકાદીનં વિસ્સજ્જેત્વા હિમવન્તસમીપં ગન્ત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો ચ નિબ્બત્તેત્વા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો હુત્વા મહાજનસ્સ કુસલાકુસલાનં ધમ્માનં અનવજ્જસાવજ્જભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા બુદ્ધુપ્પાદં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ.

અથાપરેન સમયેન અત્થદસ્સિમ્હિ લોકનાયકે લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા સુદસ્સનમહાનગરે અટ્ઠન્નં પરિસાનં મજ્ઝે ધમ્મામતવસ્સં વસ્સેન્તે તસ્સ ધમ્મં સુત્વા સગ્ગલોકં ગન્ત્વા દિબ્બાનિ મન્દારવપદુમપારિચ્છત્તકાદીનિ પુપ્ફાનિ દેવલોકતો આહરિત્વા અત્તનો આનુભાવં દસ્સેન્તો દિસ્સમાનસરીરો ચતૂસુ દિસાસુ ચતુદ્દીપિકમહામેઘો વિય પુપ્ફવસ્સં વસ્સેત્વા સમન્તતો પુપ્ફમણ્ડપં પુપ્ફમયગ્ઘિતોરણહેમજાલાદીનિ પુપ્ફમયાનિ કત્વા મન્દારવપુપ્ફચ્છત્તેન દસબલં પૂજેસિ. સોપિ નં ભગવા – ‘‘અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૯. ‘‘અહં તેન સમયેન, જટિલો ઉગ્ગતાપનો;

સુસીમો નામ નામેન, મહિયા સેટ્ઠસમ્મતો.

૧૦. ‘‘દિબ્બં મન્દારવં પુપ્ફં, પદુમં પારિચ્છત્તકં;

દેવલોકા હરિત્વાન, સમ્બુદ્ધમભિપૂજયિં.

૧૧. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, અત્થદસ્સી મહામુનિ;

અટ્ઠારસે કપ્પસતે, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૨. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં.

૧૩. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, હટ્ઠો સંવિગ્ગમાનસો;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા’’તિ.

તત્થ જટિલોતિ જટા અસ્સ અત્થીતિ જટિલો. મહિયા સેટ્ઠસમ્મતોતિ સકલેનપિ લોકેન સેટ્ઠો ઉત્તમો પવરોતિ એવં સમ્મતો સમ્ભાવિતોતિ અત્થો.

તસ્સ પન ભગવતો સોભનં નામ નગરં અહોસિ. સાગરો નામ રાજા પિતા, સુદસ્સના નામ માતા, સન્તો ઉપસન્તો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, અભયો નામુપટ્ઠાકો, ધમ્મા ચ સુધમ્મા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, ચમ્પકરુક્ખો બોધિ, સરીરં અસીતિહત્થુબ્બેધં અહોસિ. સરીરપ્પભા સમન્તતો સબ્બકાલં યોજનમત્તં ફરિત્વા અટ્ઠાસિ, આયુ વસ્સસતસહસ્સં, વિસાખા નામસ્સ અગ્ગમહેસી, સેલો નામ પુત્તો, અસ્સયાનેન નિક્ખમિ. તેન વુત્તં –

૧૪. ‘‘સોભનં નામ નગરં, સાગરો નામ ખત્તિયો;

સુદસ્સના નામ જનિકા, અત્થદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૧૯. ‘‘સન્તો ચ ઉપસન્તો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

અભયો નામુપટ્ઠાકો, અત્થદસ્સિસ્સ સત્થુનો.

૨૦. ‘‘ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, ચમ્પકોતિ પવુચ્ચતિ.

૨૨. ‘‘સોપિ બુદ્ધો અસમસમો, અસીતિહત્થમુગ્ગતો;

સોભતે સાલરાજાવ, ઉળુરાજાવ પૂરિતો.

૨૩. ‘‘તસ્સ પાકતિકા રંસી, અનેકસતકોટિયો;

ઉદ્ધં અધો દસ દિસા, ફરન્તિ યોજનં સદા.

૨૪. ‘‘સોપિ બુદ્ધો નરાસભો, સબ્બસત્તુત્તમો મુનિ;

વસ્સસતસહસ્સાનિ, લોકે અટ્ઠાસિ ચક્ખુમા.

૨૫. ‘‘અતુલં દસ્સેત્વા ઓભાસં, વિરોચેત્વા સદેવકે;

સોપિ અનિચ્ચતં પત્તો, યથગ્ગુપાદાનસઙ્ખયા’’તિ.

તત્થ ઉળુરાજાવ પૂરિતોતિ સરદસમયપરિપુણ્ણવિમલસકલમણ્ડલો તારકરાજા વિયાતિ અત્થો. પાકતિકાતિ પકતિવસેન ઉપ્પજ્જમાના, ન અધિટ્ઠાનવસેન. યદા ઇચ્છતિ ભગવા, તદા અનેકકોટિસતસહસ્સેપિ ચક્કવાળે આભાય ફરેય્ય. રંસીતિ રસ્મિયો. ઉપાદાનસઙ્ખયાતિ ઉપાદાનક્ખયા ઇન્ધનક્ખયા અગ્ગિ વિય. સોપિ ભગવા ચતુન્નં ઉપાદાનાનં ખયેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા અનુપમનગરે અનોમારામે પરિનિબ્બાયિ. ધાતુયો પનસ્સ અધિટ્ઠાનેન વિકિરિંસુ. સેસમેત્થ ગાથાસુ ઉત્તાનમેવાતિ.

અત્થદસ્સીબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચુદ્દસમો બુદ્ધવંસો.