૧૩. સુમેધબુદ્ધવંસવણ્ણના

પદુમુત્તરે પન સમ્માસમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે સાસનેપિસ્સ અન્તરહિતે સત્તતિકપ્પસહસ્સાનિ બુદ્ધા નુપ્પજ્જિંસુ, બુદ્ધસુઞ્ઞાનિ અહેસું. ઇતો પટ્ઠાય તિંસકપ્પસહસ્સાનં મત્થકે એકસ્મિં કપ્પે સુમેધો સુજાતો ચાતિ દ્વે સમ્માસમ્બુદ્ધા નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ અધિગતમેધો સુમેધો નામ બોધિસત્તો પારમિયો પૂરેત્વા તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા સુદસ્સનનગરે સુદત્તસ્સ નામ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા સુદત્તાય નામ દેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા દસન્નં માસાનં અચ્ચયેન સુદસ્સનુય્યાને તરુણદિવસકરો વિય સલિલધરવિવરગતો માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિ. સો નવવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ. તસ્સ કિર સુચન્દન-કઞ્ચન-સિરિવડ્ઢનનામકા તયો પાસાદા અહેસું. સુમનમહાદેવિપ્પમુખાનિ અટ્ઠચત્તાલીસઇત્થિસહસ્સાનિ પચ્ચુપટ્ઠિતાનિ અહેસું.

સો ચત્તારિ નિમિત્તાનિ દિસ્વા સુમનદેવિયા પુનબ્બસુમિત્તે નામ પુત્તે જાતે હત્થિયાનેન મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. મનુસ્સાનઞ્ચ કોટિસતમનુપબ્બજિ. સો તેહિ પરિવુતો અડ્ઢમાસં પધાનચરિયં ચરિત્વા વિસાખપુણ્ણમાય નકુલનિગમે નકુલસેટ્ઠિધીતાય દિન્નં મધુપાયાસં પરિભુઞ્જિત્વા સાલવને દિવાવિહારં વીતિનામેત્વા સિરિવડ્ઢાજીવકેન દિન્ના અટ્ઠ તિણમુટ્ઠિયો ગહેત્વા નીપબોધિમૂલે વીસતિહત્થવિત્થતં તિણસન્થરં સન્થરિત્વા સમારં મારબલં વિધમિત્વા અભિસમ્બોધિં પાપુણિત્વા ‘‘અનેકજાતિસંસારં…પે… તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેત્વા સત્તસત્તાહં બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેત્વા અટ્ઠમે સત્તાહે બ્રહ્મુનો ધમ્મદેસનાયાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા ભબ્બપુગ્ગલે ઓલોકેન્તો અત્તનો કનિટ્ઠભાતિકં સરણકુમારઞ્ચ સબ્બકામિકુમારઞ્ચ અત્તના સદ્ધિં પબ્બજિતાનં ભિક્ખૂનઞ્ચ કોટિસતં ચતુસચ્ચધમ્મપટિવેધસમત્થે દિસ્વા આકાસેન ગન્ત્વા સુદસ્સનનગરસમીપે સુદસ્સનુય્યાને ઓતરિત્વા ઉય્યાનપાલેન અત્તનો ભાતિકે પક્કોસાપેત્વા તેસં પરિવારાનં મજ્ઝે ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ. તદા કોટિસતસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, અયં પઠમો અભિસમયો. તેન વુત્તં –

૧. ‘‘પદુમુત્તરસ્સ અપરેન, સુમેધો નામ નાયકો;

દુરાસદો ઉગ્ગતેજો, સબ્બલોકુત્તમો મુનિ.

૨. ‘‘પસન્નનેત્તો સુમુખો, બ્રહા ઉજુ પતાપવા;

હિતેસી સબ્બસત્તાનં, બહૂ મોચેસિ બન્ધના.

૩. ‘‘યદા બુદ્ધો પાપુણિત્વા, કેવલં બોધિમુત્તમં;

સુદસ્સનમ્હિ નગરે, ધમ્મચક્કં પવત્તયિ.

૪. ‘‘તસ્સાભિસમયા તીણિ, અહેસું ધમ્મદેસને;

કોટિસતસહસ્સાનં, પઠમાભિસમયો અહૂ’’તિ.

તત્થ ઉગ્ગતેજોતિ ઉગ્ગતતેજો. પસન્નનેત્તોતિ સુટ્ઠુ પસન્નનયનો, ધોવિત્વા મજ્જિત્વા ઠપિતમણિગુળિકા વિય પસન્નાનિ નેત્તાનિ હોન્તિ. તસ્મા સો ‘‘પસન્નનેત્તો’’તિ વુત્તો. મુદુસિનિદ્ધનીલવિમલસુખુમપખુમાચિતસુપ્પસન્નનયનોતિ અત્થો. ‘‘સુપ્પસન્નપઞ્ચનયનો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ. સુમુખોતિ પરિપુણ્ણસરદસમયચન્દસદિસવદનો. બ્રહાતિ અટ્ઠાસીતિહત્થપ્પમાણસરીરત્તા બ્રહા મહન્તો, અઞ્ઞેહિ અસાધારણસરીરપ્પમાણોતિ અત્થો. ઉજૂતિ બ્રહ્મુજુગત્તો ઉજુમેવ ઉગ્ગતસરીરો દેવનગરે સમુસ્સિતસુવણ્ણતોરણસદિસવરસરીરોતિ અત્થો. પતાપવાતિ વિજ્જોતમાનસરીરો. હિતેસીતિ હિતગવેસી. અભિસમયા તીણીતિ અભિસમયા તયો, લિઙ્ગવિપલ્લાસો કતોતિ.

યદા પન ભગવા કુમ્ભકણ્ણસદિસાનુભાવં કુમ્ભકણ્ણં નામ મનુસ્સભક્ખં યક્ખં મહાઅટવિમુખે સન્દિસ્સમાનઘોરસરીરં વત્તનિઅટવિસઞ્ચારં પચ્છિન્દિત્વા પવત્તમાનં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય લોકં ઓલોકેન્તો દિસ્વા એકકોવ અસહાયો તસ્સ યક્ખસ્સ ભવનં ગન્ત્વા અન્તો પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે સિરિસયને નિસીદિ. અથ ખો સો યક્ખો મક્ખં અસહમાનો દણ્ડાહતો ઘોરવિસો આસિવિસો વિય સંકુદ્ધો દસબલં ભિંસાપેતુકામો અત્તનો અત્તભાવં ઘોરતરં કત્વા પબ્બતસદિસં સીસં કત્વા સૂરિયમણ્ડલસદિસાનિ અક્ખીનિ નિમ્મિનિત્વા નઙ્ગલસીસસદિસાતિદીઘવિપુલતિખિણદાઠાયો કત્વા ઓલમ્બનીલવિપુલવિસમોદરો તાલક્ખન્ધસદિસબાહુચિપિટકવિરૂપવઙ્કનાસો પબ્બતબિલસદિસવિપુલરત્તમુખો થૂલપિઙ્ગલખરફરુસકેસો અતિભયાનકદસ્સનો હુત્વા આગન્ત્વા સુમેધસ્સ ભગવતો પુરતો ઠત્વા પધૂપાયન્તો પજ્જલન્તો પાસાણપબ્બતગ્ગિજાલ-સલિલ-કદ્દમ-છારિકાયુધઙ્ગાર-વાલુકપ્પકારા નવવિધા વસ્સવુટ્ઠિયો વસ્સેત્વાપિ ભગવતો લોમગ્ગમત્તમ્પિ ચાલેતું અસક્કોન્તો ‘‘ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિત્વા મારેસ્સામી’’તિ આળવકો વિય પઞ્હં પુચ્છિ. અયં ભગવા પઞ્હાબ્યાકરણેન તં યક્ખં વિનયમુપનેસિ. તતો દુતિયદિવસે કિરસ્સ રટ્ઠવાસિનો મનુસ્સા સકટભરિતેન ભત્તેન સહ રાજકુમારં આહરિત્વા યક્ખસ્સ અદંસુ. અથ યક્ખો રાજકુમારં બુદ્ધસ્સ અદાસિ. અટવિદ્વારે ઠિતમનુસ્સા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. તદા તસ્મિં સમાગમે દસબલો યક્ખસ્સ મનોનુકૂલં ધમ્મં દેસેન્તો. નવુતિકોટિસહસ્સાનં પાણીનં ધમ્મચક્ખું ઉપ્પાદેસિ, સો દુતિયો ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૫. ‘‘પુનાપરં કુમ્ભકણ્ણં, યક્ખં સો દમયી જિનો;

નવુતિકોટિસહસ્સાનં, દુતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

યદા પન ઉપકારિનગરે સિરિનન્દનુય્યાને ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસયિ, તદા અસીતિકોટિસતસહસ્સાનં તતિયો ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તેન વુત્તં –

૬. ‘‘પુનાપરં અમિતયસો, ચતુસચ્ચં પકાસયિ;

અસીતિકોટિસહસ્સાનં, તતિયાભિસમયો અહૂ’’તિ.

સુમેધસ્સાપિ ભગવતો તયો સાવકસન્નિપાતા અહેસું. પઠમસન્નિપાતે સુદસ્સનનગરે કોટિસતખીણાસવા અહેસું. પુન દેવકૂટે પબ્બતે કથિનત્થતે દુતિયે નવુતિકોટિયો. પુન તતિયે ભગવતિ ચારિકં ચરમાને અસીતિકોટિયો અહેસું. તેન વુત્તં –

૭. ‘‘સન્નિપાતા તયો આસું, સુમેધસ્સ મહેસિનો;

ખીણાસવાનં વિમલાનં, સન્તચિત્તાન તાદિનં.

૮. ‘‘સુદસ્સનં નામ નગરં, ઉપગઞ્છિ જિનો યદા;

તદા ખીણાસવા ભિક્ખૂ, સમિંસુ સતકોટિયો.

૯. ‘‘પુનાપરં દેવકૂટે, ભિક્ખૂનં કથિનત્થતે;

તદા નવુતિકોટીનં, દુતિયો આસિ સમાગમો.

૧૦. ‘‘પુનાપરં દસબલો, યદા ચરતિ ચારિકં;

તદા અસીતિકોટીનં, તતિયો આસિ સમાગમો’’તિ.

તદા અમ્હાકં બોધિસત્તો ઉત્તરો નામ સબ્બજનુત્તરો માણવો હુત્વા નિદહિત્વા ઠપિતંયેવ અસીતિકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તદા દસબલસ્સ ધમ્મં સુત્વા સરણેસુ પતિટ્ઠાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિ. સોપિ નં સત્થા ભોજનાનુમોદનં કરોન્તો – ‘‘અનાગતે ગોતમો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં –

૧૧. ‘‘અહં તેન સમયેન, ઉત્તરો નામ માણવો;

અસીતિકોટિયો મય્હં, ઘરે સન્નિચિતં ધનં.

૧૨. ‘‘કેવલં સબ્બં દત્વાન, સસઙ્ઘે લોકનાયકે;

સરણં તસ્સૂપગઞ્છિં, પબ્બજ્જઞ્ચાભિરોચયિં.

૧૩. ‘‘સોપિ મં બુદ્ધો બ્યાકાસિ, કરોન્તો અનુમોદનં;

તિંસકપ્પસહસ્સમ્હિ, અયં બુદ્ધો ભવિસ્સતિ.

૧૪. ‘‘પધાનં પદહિત્વાન…પે… હેસ્સામ સમ્મુખા ઇમં’’.

બ્યાકરણગાથા વિત્થારેતબ્બા.

૧૫. ‘‘તસ્સાપિ વચનં સુત્વા, ભિય્યો ચિત્તં પસાદયિં;

ઉત્તરિં વતમધિટ્ઠાસિં, દસપારમિપૂરિયા.

૧૬. ‘‘સુત્તન્તં વિનયં ચાપિ, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં;

સબ્બં પરિયાપુણિત્વાન, સોભયિં જિનસાસનં.

૧૭. ‘‘તત્થપ્પમત્તો વિહરન્તો, નિસજ્જટ્ઠાનચઙ્કમે;

અભિઞ્ઞાપારમિં ગન્ત્વા, બ્રહ્મલોકમગઞ્છહ’’ન્તિ.

તત્થ સન્નિચિતન્તિ નિદહિતં નિધાનવસેન. કેવલન્તિ સકલન્તિ અત્થો. સબ્બન્તિ અસેસતો દત્વા. સસઙ્ઘેતિ સસઙ્ઘસ્સ. તસ્સૂપગઞ્છિન્તિ તં ઉપગઞ્છિં, ઉપયોગત્થે સામિવચનં. અભિરોચયિન્તિ પબ્બજિં. તિંસકપ્પસહસ્સમ્હીતિ તિંસકપ્પસહસ્સેસુ અતિક્કન્તેસૂતિ અત્થો.

તસ્સ પન સુમેધસ્સ ભગવતો સુદસ્સનં નામ નગરં અહોસિ, સુદત્તો નામ રાજા પિતા, માતા સુદત્તા નામ, સરણો ચ સબ્બકામો ચ દ્વે અગ્ગસાવકા, સાગરો નામુપટ્ઠાકો, રામા ચ સુરામા ચ દ્વે અગ્ગસાવિકા, મહાનીપરુક્ખો બોધિ, સરીરં અટ્ઠાસીતિહત્થુબ્બેધં અહોસિ, આયુ નવુતિવસ્સસહસ્સાનિ, નવવસ્સસહસ્સાનિ અગારં અજ્ઝાવસિ, સુમના નામસ્સ અગ્ગમહેસી, પુનબ્બસુમિત્તો નામ પુત્તો, હત્થિયાનેન નિક્ખમિ. સેસં ગાથાસુ દિસ્સતિ. તેન વુત્તં –

૧૮. ‘‘સુદસ્સનં નામ નગરં, સુદત્તો નામ ખત્તિયો;

સુદત્તા નામ જનિકા, સુમેધસ્સ મહેસિનો.

૨૩. ‘‘સરણો સબ્બકામો ચ, અહેસું અગ્ગસાવકા;

સાગરો નામુપટ્ઠાકો, સુમેધસ્સ મહેસિનો.

૨૪. ‘‘રામા ચેવ સુરામા ચ, અહેસું અગ્ગસાવિકા;

બોધિ તસ્સ ભગવતો, મહાનીપોતિ વુચ્ચતિ.

૨૬. ‘‘અટ્ઠાસીતિરતનાનિ, અચ્ચુગ્ગતો મહામુનિ;

ઓભાસેતિ દિસા સબ્બા, ચન્દો તારગણે યથા.

૨૭. ‘‘ચક્કવત્તિમણી નામ, યથા તપતિ યોજનં;

તથેવ તસ્સ રતનં, સમન્તા ફરતિ યોજનં.

૨૮. ‘‘નવુતિવસ્સસહસ્સાનિ, આયુ વિજ્જતિ તાવદે;

તાવતા તિટ્ઠમાનો સો, તારેસિ જનતં બહું.

૨૯. ‘‘તેવિજ્જછળભિઞ્ઞેહિ, બલપ્પત્તેહિ તાદિહિ;

સમાકુલમિદં આસિ, અરહન્તેહિ સાધુહિ.

૩૦. ‘‘તેપિ સબ્બે અમિતયસા, વિપ્પમુત્તા નિરૂપધી;

ઞાણાલોકં દસ્સયિત્વા, નિબ્બુતા તે મહાયસા’’તિ.

તત્થ ચન્દો તારગણે યથાતિ યથા નામ ગગને પરિપુણ્ણચન્દો તારાગણે ઓભાસેતિ પકાસેતિ, એવમેવ સબ્બાપિ દિસા ઓભાસેતીતિ અત્થો. કેચિ ‘‘ચન્દો પન્નરસો યથા’’તિ પઠન્તિ, સો ઉત્તાનત્થોવ.

ચક્કવત્તિમણી નામાતિ યથા નામ ચક્કવત્તિરઞ્ઞો મણિરતનં ચતુહત્થાયામં સકટનાભિસમપરિણાહં ચતુરાસીતિમણિસહસ્સપરિવારં તારાગણપરિવુતસ્સ સરદસમયપરિપુણ્ણરજનિકરસ્સ સિરિસમુદયસોભં અવ્હયન્તમિવ વેપુલ્લપબ્બતતો પરમરમણીયદસ્સનં મણિરતનમાગચ્છતિ, તસ્સેવં આગચ્છન્તસ્સ સમન્તતો યોજનપ્પમાણં ઓકાસં આભા ફરતિ, એવમેવ તસ્સ સુમેધસ્સાપિ ભગવતો સરીરતો આભારતનં સમન્તતો યોજનં ફરતીતિ અત્થો.

તેવિજ્જછળભિઞ્ઞેહીતિ તેવિજ્જેહિ છળભિઞ્ઞેહિ ચાતિ અત્થો. બલપ્પત્તેહીતિ ઇદ્ધિબલપ્પત્તેહિ. તાદિહીતિ તાદિભાવપ્પત્તેહિ. સમાકુલન્તિ સઙ્કિણ્ણં એકકાસાવપજ્જોતં. ઇદન્તિ સાસનં સન્ધાયાહ, મહીતલં વા. અમિતયસાતિ અમિતપરિવારા, અતુલકિત્તિઘોસો વા. નિરૂપધીતિ ચતુરૂપધિવિરહિતા. સેસમેત્થ ગાથાસુ સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ.

સુમેધબુદ્ધવંસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો એકાદસમો બુદ્ધવંસો.