૪. વઙ્ગીસત્થેરઅપદાનવણ્ણના

ચતુત્થાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો વઙ્ગીસત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તો વુદ્ધિપ્પત્તો ધમ્મં સોતું ગચ્છન્તેહિ નગરવાસીહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકભિક્ખું પટિભાનવન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્થુ અધિકારકમ્મં કત્વા – ‘‘અહમ્પિ અનાગતે પટિભાનવન્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા સત્થારા બ્યાકતો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા માતુ પરિબ્બાજિકાભાવેન અપરભાગે પરિબ્બાજકોતિ પાકટો વઙ્ગીસોતિ ચ લદ્ધનામો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા તતો આચરિયં આરાધેત્વા છવસીસજાનનમન્તં નામ સિક્ખિત્વા છવસીસં નખેન આકોટેત્વા – ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ જાનાતિ.

બ્રાહ્મણા ‘‘અયં અમ્હાકં જિવિકાય મગ્ગો’’તિ વઙ્ગીસં ગહેત્વા ગામનિગમરાજધાનિયો વિચરિંસુ. વઙ્ગીસો તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ સીસં આહરાપેત્વા નખેન આકોટેત્વા – ‘‘અયં સત્તો અસુકયોનિયં નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા મહાજનસ્સ કઙ્ખાચ્છેદનત્થં તે તે જને આવાહેત્વા અત્તનો અત્તનો ગતિં કથાપેતિ. તેન તસ્મિં મહાજનો અભિપ્પસીદતિ. સો તં નિસ્સાય મહાજનસ્સ હત્થતો સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ લભતિ. બ્રાહ્મણા વઙ્ગીસં આદાય યથારુચિ વિચરિંસુ. વઙ્ગીસો સત્થુ ગુણે સુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિતુકામો અહોસિ. બ્રાહ્મણા ‘‘સમણો ગોતમો માયાય તં આવટ્ટેસ્સતી’’તિ પટિક્ખિપિંસુ.

વઙ્ગીસો તેસં વચનં અનાદિયિત્વા, સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, પટિસન્થારં કત્વા, એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તં પુચ્છિ – ‘‘વઙ્ગીસ, કિઞ્ચિ સિપ્પં જાનાતી’’તિ? ‘‘આમ, ભો ગોતમ, છવસીસમન્તં નામેકં જાનામિ, તેન તિવસ્સમત્થકે મતાનમ્પિ સીસં નખેન આકોટેત્વા નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનામી’’તિ. અથ સત્થા તસ્સ એકં નિરયે નિબ્બત્તસ્સ સીસં, એકં મનુસ્સેસુ, એકં દેવેસુ, એકં પરિનિબ્બુતસ્સ સીસં આહરાપેત્વા દસ્સેસિ. સો પઠમસીસં આકોટેત્વા, ‘‘ભો ગોતમ, અયં સત્તો નિરયે નિબ્બત્તો’’તિ આહ. સાધુ વઙ્ગીસ, સુટ્ઠુ તયા દિટ્ઠં, ‘‘અયં સત્તો કુહિં નિબ્બત્તો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ. ‘‘અયં કુહિ’’ન્તિ? ‘‘દેવલોકે’’તિ. તિણ્ણન્નમ્પિ નિબ્બત્તટ્ઠાનં કથેસિ. પરિનિબ્બુતસ્સ પન સીસં નખેન આકોટેન્તો નેવ અન્તં ન કોટિં પસ્સિ. અથ નં સત્થા ‘‘ન સક્કોસિ, વઙ્ગીસા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પસ્સથ, ભો ગોતમ, ઉપપરિક્ખામિ તાવાતિ પુનપ્પુનં પરિવત્તેત્વાપિ બાહિરકમન્તેન ખીણાસવસ્સ સીસં જાનિતું ન સક્કોતિ. અથસ્સ મત્થકતો સેદો મુચ્ચિ. સો લજ્જિત્વા તુણ્હી અહોસિ’’. અથ નં સત્થા ‘‘કિલમસિ, વઙ્ગીસા’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભો ગોતમ, ઇમસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનં જાનિતું ન સક્કોમિ. સચે તુમ્હે જાનાથ, કથેથા’’તિ. ‘‘વઙ્ગીસ, અહં એતમ્પિ જાનામિ, ઇતો ઉત્તરિપિ જાનામી’’તિ વત્વા –

‘‘ચુતિં યો વેદિ સત્તાનં, ઉપપત્તિઞ્ચ સબ્બસો;

અસત્તં સુગતં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં.

‘‘યસ્સ ગતિં ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ધબ્બમાનુસા;

ખીણાસવં અરહન્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૧૯-૪૨૦; સુ. નિ. ૬૪૮-૬૪૯) –

ઇમા દ્વે ગાથાયો અભાસિ. સો તેન હિ, ભો ગોતમ, તં વિજ્જં મે દેથાતિ અપચિતિં દસ્સેત્વા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ. સત્થા ‘‘અમ્હેહિ સમાનલિઙ્ગસ્સ દેમા’’તિ આહ. વઙ્ગીસો ‘‘યં કિઞ્ચિ કત્વા મયા ઇમં મન્તં ગહેતું વટ્ટતી’’તિ બ્રાહ્મણે ઉપગન્ત્વા આહ – ‘‘તુમ્હે મયિ પબ્બજન્તે મા ચિન્તયિત્થ, અહં મન્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા સકલજમ્બુદીપે જેટ્ઠકો ભવિસ્સામિ, તુમ્હાકમ્પિ તેન ભદ્દમેવ ભવિસ્સતી’’તિ સો મન્તત્થાય સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. તદા ચ થેરો નિગ્રોધકપ્પો ભગવતો સન્તિકે ઠિતો હોતિ, તં ભગવા આણાપેસિ – ‘‘નિગ્રોધકપ્પ, ઇમં પબ્બાજેહી’’તિ. થેરો સત્થુ આણાય તં પબ્બાજેત્વા ‘‘મન્તપરિવારં તાવ ઉગ્ગણ્હાહી’’તિ દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ આચિક્ખિ. સો દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં સજ્ઝાયન્તોવ વિપસ્સનાય કમ્મટ્ઠાનં પટ્ઠપેસિ. બ્રાહ્મણા તં ઉપસઙ્કમિત્વા – ‘‘કિં, ભો વઙ્ગીસ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહિત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘આમ સિક્ખિતં’’. ‘‘તેન હિ એહિ ગમિસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં સિપ્પસિક્ખનેન, ગચ્છથ તુમ્હે ન મય્હં તુમ્હેહિ કત્તબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ. બ્રાહ્મણા ‘‘ત્વમ્પિ દાનિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ વસં આપન્નો, માયાય આવટ્ટિતો, કિં મયં તવ સન્તિકે કરિસ્સામા’’તિ આગતમગ્ગેનેવ પક્કમિંસુ. વઙ્ગીસો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં સચ્છાકાસિ.

૯૬. એવં થેરો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. અનુત્તાનત્થમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૯૯. પભાહિ અનુરઞ્જન્તોતિ સો પદુમુત્તરો ભગવા નીલપીતાદિછબ્બણ્ણપભાહિ રંસીહિ અનુરઞ્જન્તો જલન્તો સોભયમાનો વિજ્જોતમાનોતિ અત્થો. વેનેય્યપદુમાનિ સોતિ પદુમુત્તરસૂરિયો અત્તનો વચનસઙ્ખાતેન સૂરિયરંસિયા વેનેય્યજનસઙ્ખાતપદુમાનિ વિસેસેન બોધેન્તો પબોધેન્તો અરહત્તમગ્ગાધિગમેન ફુલ્લિતાનિ કરોતીતિ અત્થો.

૧૦૦. વેસારજ્જેહિ સમ્પન્નોતિ –

‘‘અન્તરાયે ચ નિય્યાને, બુદ્ધત્તે આસવક્ખયે;

એતેસુ ચતુટ્ઠાનેસુ, બુદ્ધો સુટ્ઠુ વિસારદો’’તિ. –

એવં વુત્તચતુવેસારજ્જઞાણેહિ સમ્પન્નો સમઙ્ગીભૂતો સમન્નાગતોતિ અત્થો.

૧૦૫. વાગીસો વાદિસૂદનોતિ વાદીનં પણ્ડિતજનાનં ઈસો પધાનો ‘‘વાદીસો’’તિ વત્તબ્બે દ-કારસ્સ ગ-કારં કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સકત્થપરત્થવાદં સૂદતિ પગ્ઘરાપેતિ પાકટં કરોતીતિ વાદિસૂદનો.

૧૧૦. મારમસનાતિ ખન્ધમારાદયો પઞ્ચમારે મસતિ પરામસતિ વિદ્ધંસેતીતિ મારમસનો. દિટ્ઠિસૂદનાતિ વોહારપરમત્થસઙ્ખાતં દિટ્ઠિદસ્સનં સૂદતિ પગ્ઘરં દીપેતીતિ દિટ્ઠિસૂદનો.

૧૧૧. વિસ્સામભૂમિ સન્તાનન્તિ સકલસંસારસાગરે સન્તાનં કિલમન્તાનં સોતાપત્તિમગ્ગાદિઅધિગમાપનેન વિસ્સમભૂમિ વિસ્સમટ્ઠાનં વૂપસમનટ્ઠાનન્તિ અત્થો.

૧૩૨. તતોહં વિહતારમ્ભોતિ તતો પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સરીરદસ્સનેન અહં વિહતારમ્ભો વિનટ્ઠસારમ્ભો, વિનટ્ઠમાનો નિમ્મદો હુત્વા પબ્બજ્જં સં સુટ્ઠુ યાચિં સંયાચિં આરોચેસિન્તિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વઙ્ગીસત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.