૪. કાળુદાયિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સાતિઆદિકં આયસ્મતો કાળુદાયિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કુલપ્પસાદકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અભિનીહારં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે કપિલવત્થુસ્મિંયેવ અમચ્ચગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, બોધિસત્તેન સદ્ધિં એકદિવસંયેવ જાતોતિ તં દિવસંયેવ નં દુકૂલચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનત્થાય નયિંસુ. બોધિસત્તેન હિ સદ્ધિં બોધિરુક્ખો, રાહુલમાતા, ચત્તારો નિધી, આરોહનહત્થી, અસ્સકણ્ડકો, આનન્દો, છન્નો, કાળુદાયીતિ ઇમે સત્ત એકદિવસે જાતત્તા સહજાતા નામ અહેસું. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સકલનગરસ્સ ઉદગ્ગચિત્તદિવસે જાતત્તા ઉદાયિત્વેવ નામં અકંસુ. થોકં કાળધાતુકત્તા પન કાળુદાયીતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કુમારકીળં કીળન્તો વુદ્ધિં અગમાસિ.

અપરભાગે લોકનાથે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે સુદ્ધોદનમહારાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુરિસસહસ્સપરિવારં એકં અમચ્ચં ‘‘પુત્તં મે ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો ધમ્મદેસનાવેલાયં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પાપુણિ. અથ ને સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. સબ્બે તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. અરહત્તપ્પત્તિતો પટ્ઠાય પન અરિયા મજ્ઝત્તાવ હોન્તિ. તસ્મા રઞ્ઞા પહિતસાસનં દસબલસ્સ ન કથેસિ. રાજા ‘‘નેવ ગતો આગચ્છતિ, ન સાસનં સુય્યતી’’તિ અપરં અમચ્ચં પુરિસસહસ્સેહિ પેસેસિ. તસ્મિમ્પિ તથા પટિપન્ને અપરમ્પિ પેસેસીતિ એવં નવહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં નવ અમચ્ચે પેસેસિ. સબ્બે અરહત્તં પત્વા તુણ્હી અહેસું.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘એત્તકા જના મયિ સિનેહાભાવેન દસબલસ્સ ઇધાગમનત્થાય ન કિઞ્ચિ કથયિંસુ, અયં ખો ઉદાયિ દસબલેન સમવયો, સહપંસુકીળિકો, મયિ ચ સિનેહો અત્થિ, ઇમં પેસેસ્સામી’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં પુરિસસહસ્સપરિવારો રાજગહં ગન્ત્વા દસબલં ઇધાનેહી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો પન ગચ્છન્તો ‘‘સચાહં, દેવ, પબ્બજિતું લભિસ્સામિ, એવાહં ભગવન્તં ઇધાનેસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ કત્વા મમ પુત્તં દસ્સેહી’’તિ વુત્તો રાજગહં ગન્ત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનવેલાયં પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પત્વા એહિભિક્ખુભાવે પતિટ્ઠાસિ. અરહત્તં પન પત્વા ‘‘ન તાવાયં દસબલસ્સ કુલનગરં ગન્તું કાલો, વસન્તે પન ઉપગતે પુપ્ફિતે વનસણ્ડે હરિતતિણસઞ્છન્નાય ભૂમિયા ગમનકાલો ભવિસ્સતી’’તિ કાલં પટિમાનેન્તો વસન્તે સમ્પત્તે સત્થુ કુલનગરં ગન્તું ગમનમગ્ગવણ્ણં સંવણ્ણેન્તો –

‘‘અઙ્ગારિનો દાનિ દુમા ભદન્તે, ફલેસિનો છદનં વિપ્પહાય;

તે અચ્ચિમન્તોવ પભાસયન્તિ, સમયો મહાવીર ભાગી રથાનં.

‘‘દુમાનિ ફુલ્લાનિ મનોરમાનિ, સમન્તતો સબ્બદિસા પવન્તિ;

પત્તં પહાય ફલમાસસાના, કાલો ઇતો પક્કમનાય વીર.

‘‘નેવાતિસીતં ન પનાતિઉણ્હં, સુખા ઉતુ અદ્ધનિયા ભદન્તે;

પસ્સન્તુ તં સાકિયા કોળિયા ચ, પચ્છામુખં રોહિનિયં તરન્તં.

‘‘આસાય કસતે ખેત્તં, બીજં આસાય વપ્પતિ;

આસાય વાણિજા યન્તિ, સમુદ્દં ધનહારકા;

યાય આસાય તિટ્ઠામિ, સા મે આસા સમિજ્ઝતુ. (થેરગા. ૫૨૭-૫૩૦);

‘‘નાતિસીતં નાતિઉણ્હં, નાતિદુબ્ભિક્ખછાતકં;

સદ્દલા હરિતા ભૂમિ, એસ કાલો મહામુનિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૨૫);

‘‘પુનપ્પુનઞ્ચેવ વપન્તિ બીજં, પુનપ્પુનં વસ્સતિ દેવરાજા;

પુનપ્પુનં ખેત્તં કસન્તિ કસ્સકા, પુનપ્પુનં ધઞ્ઞમુપેતિ રટ્ઠં.

‘‘પુનપ્પુનં યાચનકા ચરન્તિ, પુનપ્પુનં દાનપ્પતી દદન્તિ;

પુનપ્પુનં દાનપ્પતી દદિત્વા, પુનપ્પુનં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં.

‘‘વીરો હવે સત્તયુગં પુનેતિ, યસ્મિં કુલે જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞો;

મઞ્ઞામહં સક્કતિ દેવદેવો, તયા હિ જાતો મુનિ સચ્ચનામો.

‘‘સુદ્ધોદનો નામ પિતા મહેસિનો, બુદ્ધસ્સ માતા પન માયનામા;

યા બોધિસત્તં પરિહરિય કુચ્છિના, કાયસ્સ ભેદા તિદિવમ્હિ મોદતિ.

‘‘સા ગોતમી કાલકતા ઇતો ચુતા, દિબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતા;

સા મોદતિ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ, પરિવારિતા દેવગણેહિ તેહી’’તિ. (થેરગા. ૫૩૧-૫૩૫);

ઇમા ગાથા અભાસિ. તત્થ અઙ્ગારિનોતિ અઙ્ગારાનિ વિયાતિ અઙ્ગારાનિ. અઙ્ગારાનિ રત્તપવાળવણ્ણાનિ રુક્ખાનં પુપ્ફફલાનિ, તાનિ એતેસં સન્તીતિ અઙ્ગારિનો, અભિલોહિતકુસુમકિસલયેહિ અઙ્ગારવુટ્ઠિસમ્પરિકિણ્ણા વિયાતિ અત્થો. દાનીતિ ઇમસ્મિં કાલે. દુમાતિ રુક્ખા. ભદન્તેતિ ભદ્દં અન્તે એતસ્સાતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ એકસ્સ દ-કારસ્સ લોપં કત્વા વુચ્ચતિ. ગુણવિસેસયુત્તો, ગુણવિસેસયુત્તાનઞ્ચ અગ્ગભૂતો સત્થા. તસ્મા, ભદન્તેતિ સત્થુ આલપનમેવ, પચ્ચત્તવચનઞ્ચેતં એકારન્તં ‘‘સુગતે પટિકમ્મે સુખે દુક્ખે જીવે’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ પન સમ્બોધનટ્ઠે દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં, ‘‘ભદન્તેતિ આલપન’’ન્તિ. ‘‘ભદ્દસદ્દેન સમાનત્થં પદન્તરમેક’’ન્તિ કેચિ. ફલાનિ એસન્તીતિ ફલેસિનો. અચેતનેપિ હિ સચેતનકિરિયં આહ. એવં થેરેન યાચિતો ભગવા તત્થ ગમને બહૂનં વિસેસાધિગમનં દિસ્વા વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુતો રાજગહતો અતુરિતચારિકાવસેન કપિલવત્થુગામિમગ્ગં પટિપજ્જિ. થેરો ઇદ્ધિયા કપિલવત્થું ગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતો આકાસે ઠિતોવ અદિટ્ઠપુબ્બવેસં દિસ્વા રઞ્ઞા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિતો ‘‘અમચ્ચપુત્તં તયા ભગવતો સન્તિકં પેસિતં મં ન જાનાસિ, ત્વં એવં પન જાનાહી’’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હિ અસય્હસાહિનો, અઙ્ગીરસસ્સપ્પટિમસ્સ તાદિનો;

પિતુપિતા મય્હં તુવંસિ સક્ક, ધમ્મેન મે ગોતમ અય્યકોસી’’તિ. (થેરગા. ૫૩૬) –

ગાથમાહ.

તત્થ બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ ઓરસ્સ પુત્તો અમ્હિ. અસય્હસાહિનોતિ અભિસમ્બોધિતો પુબ્બે ઠપેત્વા મહાબોધિસત્તં અઞ્ઞેહિ સહિતું વહિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હસ્સ સકલસ્સ બોધિસમ્ભારસ્સ મહાકારુણિકાધિકારસ્સ ચ સહનતો વહનતો, તતો પરમ્પિ અઞ્ઞેહિ સહિતું અભિભવિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હાનં પઞ્ચન્નં મારાનં સહનતો અભિભવનતો, આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિવિભાગાવબોધનેન યથારહં વેનેય્યાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ અનુસાસનીસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞેહિ અસય્હસ્સ બુદ્ધકિચ્ચસ્સ સહનતો, તત્થ વા સાધુકારિભાવતો અસય્હસાહિનો. અઙ્ગીરસસ્સાતિ અઙ્ગીકતસીલાદિસમ્પત્તિકસ્સ. અઙ્ગમઙ્ગેહિ નિચ્છરણકઓભાસસ્સાતિ અપરે. કેચિ પન ‘‘અઙ્ગીરસો, સિદ્ધત્થોતિ દ્વે નામાનિ પિતરાયેવ ગહિતાની’’તિ વદન્તિ. અપ્પટિમસ્સાતિ અનૂપમસ્સ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદિનો. પિતુપિતા મય્હં તુવંસીતિ અરિયજાતિવસેન મય્હં પિતુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ લોકવોહારેન ત્વં પિતા અસિ. સક્કાતિ જાતિવસેન રાજાનં આલપતિ. ધમ્મેનાતિ સભાવેન અરિયજાતિ લોકિયજાતીતિ દ્વિન્નં જાતીનં સભાવસમોધાનેન. ગોતમાતિ રાજાનં ગોત્તેન આલપતિ. અય્યકોસીતિ પિતામહો અસિ. એત્થ ચ ‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હી’’તિઆદિં વદન્તો થેરો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

એવં પન અત્તાનં જાનાપેત્વા હટ્ઠતુટ્ઠેન રઞ્ઞા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્તનો પટિયાદિતસ્સ નાનગ્ગરસભોજનસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દિન્ને ગમનાકારં દસ્સેસિ. ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ગન્તુકામત્થ, ભુઞ્જથા’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ. ‘‘કહં પન સત્થા’’તિ? ‘‘વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારો તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય મગ્ગં પટિપન્નો’’તિ. ‘‘તુમ્હે ઇમં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જથ, અઞ્ઞં ભગવતો હરિસ્સથ. યાવ ચ મમ પુત્તો ઇમં નગરં સમ્પાપુણાતિ, તાવસ્સ ઇતો પિણ્ડપાતં હરથા’’તિ વુત્તે થેરો ભત્તકિચ્ચં કત્વા રઞ્ઞો પરિસાય ચ ધમ્મં કથેત્વા સત્થુ આગમનતો પુરેતરમેવ સકલરાજનિવેસનં રતનત્તયે અભિપ્પસન્નં કરોન્તો સબ્બેસં પસ્સન્તાનંયેવ સત્થુ આહરિતબ્બભત્તપુણ્ણં પત્તં આકાસે વિસ્સજ્જેત્વા સયમ્પિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પિણ્ડપાતં ઉપનામેત્વા સત્થુ હત્થે ઠપેસિ. સત્થા તં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિ. એવં સટ્ઠિયોજનમગ્ગે દિવસે દિવસે યોજનં ગચ્છન્તસ્સ ભગવતો રાજગેહતોયેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા અદાસિ. અથ નં ભગવા ‘‘અયં મય્હં પિતુનો સકલનિવેસનં પસાદેતી’’તિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં કુલપ્પસાદકાનં ભિક્ખૂનં યદિદં કાળુદાયી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૫) કુલપ્પસાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૪૮-૯. એવં સો કતપુઞ્ઞસમ્ભારાનુરૂપેન અરહત્તં પત્વા પત્તએતદગ્ગટ્ઠાનો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરસ્સ બુદ્ધસ્સાતિઆદિમાહ. અદ્ધાનં પટિપન્નસ્સાતિ અપરરટ્ઠં ગમનત્થાય દૂરમગ્ગં પટિપજ્જન્તસ્સ. ચરતો ચારિકં તદાતિ અન્તોમણ્ડલં મજ્ઝેમણ્ડલં બહિમણ્ડલન્તિ તીણિ મણ્ડલાનિ તદા ચારિકં ચરતો ચરન્તસ્સ પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ ભગવતો સુફુલ્લં સુટ્ઠુ ફુલ્લં પબોધિતં ગય્હ ગહેત્વા ન કેવલમેવ પદુમં, ઉપ્પલઞ્ચ મલ્લિકં વિકસિતં અહં ગય્હ ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા પૂરેસિન્તિ સમ્બન્ધો. પરમન્નં ગહેત્વાનાતિ પરમં ઉત્તમં સેટ્ઠં મધુરં સબ્બસુપક્કં સાલિઓદનં ગહેત્વા સત્થુનો અદાસિં ભોજેસિન્તિ અત્થો.

૯૭. સક્યાનં નન્દિજનનોતિ સક્યરાજકુલાનં ભગવતો ઞાતીનં આરોહપરિણાહરૂપયોબ્બનવચનાલપનસમ્પત્તિયા નન્દં તુટ્ઠિં જનેન્તો ઉપ્પાદેન્તો. ઞાતિબન્ધુ ભવિસ્સતીતિ ઞાતો પાકટો બન્ધુ ભવિસ્સતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

કાળુદાયિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.