૪. કુણ્ડધાનવગ્ગો

૧. કુણ્ડધાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સત્તાહં પટિસલ્લીનન્તિઆદિકં આયસ્મતો કુણ્ડધાનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વુત્તનયેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેત્વા તદનુરૂપં પુઞ્ઞં કરોન્તો વિચરિ. સો એકદિવસં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ મનોસિલાચુણ્ણપિઞ્જરં મહન્તં કદલિફલકણ્ણિકં ઉપનેસિ, તં ભગવા પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન એકાદસક્ખત્તું દેવેસુ દેવરજ્જં કારેસિ. ચતુવીસતિવારે ચ રાજા અહોસિ ચક્કવત્તી.

સો એવં અપરાપરં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપબુદ્ધકાલે ભુમ્મદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્ચ નામ ન અન્વદ્ધમાસિકો ઉપોસથો હોતિ. તથા હિ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો છબ્બસ્સન્તરે છબ્બસ્સન્તરે ઉપોસથો અહોસિ, કસ્સપદસબલો પન છટ્ઠે છટ્ઠે માસે પાતિમોક્ખં ઓસારેસિ, તસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ ઓસારણકાલે દિસાવાસિકા દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તિ. અયં ભુમ્મદેવતા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં મેત્તિ અતિવિય દળ્હા, કિં નુ ખો ભેદકે સતિ ભિજ્જેય્ય, ન ભિજ્જેય્યા’’તિ. તેસં ઓકાસં ઓલોકયમાના તેસં અવિદૂરે ગચ્છતિ.

અથેકો થેરો એકસ્સ હત્થે પત્તચીવરં દત્વા સરીરવળઞ્જનત્થં ઉદકફાસુકટ્ઠાનં ગન્ત્વા ધોતહત્થપાદો હુત્વા ગુમ્બસમીપતો નિક્ખમતિ. ભુમ્મદેવતા તસ્સ થેરસ્સ પચ્છતો પચ્છતો ઉત્તમરૂપા ઇત્થી હુત્વા કેસે વિધુનિત્વા સંવિધાય બન્ધન્તી વિય પિટ્ઠિયં પંસું પુઞ્છમાના વિય સાટકં સંવિધાય નિવાસયમાના વિય ચ હુત્વા થેરસ્સ પદાનુપદિકા હુત્વા ગુમ્બતો નિક્ખન્તા. એકમન્તે ઠિતો સહાયકત્થેરો તં કારણં દિસ્વાવ દોમનસ્સજાતો ‘‘નટ્ઠો દાનિ મે ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં દીઘરત્તાનુગતો સિનેહો, સચાહં એવંવિધભાવં જાનેય્યં, એત્તકં કાલં ઇમિના સદ્ધિં વિસ્સાસં ન કરેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આગચ્છન્તંયેવ નં ‘‘ગણ્હાહાવુસો, તુય્હં પત્તચીવરં, તાદિસેન પાપેન સદ્ધિં એકમગ્ગેન ન ગચ્છામી’’તિ આહ. તં કથં સુત્વા તસ્સ લજ્જિભિક્ખુનો હદયં તિખિણસત્તિં ગહેત્વા વિદ્ધં વિય અહોસિ. તતો નં આહ – ‘‘આવુસો, કિન્નામેતં વદસિ, અહં એત્તકં કાલં દુક્કટમત્તમ્પિ આપત્તિં ન જાનામિ, ત્વં પન મં અજ્જ ‘પાપો’તિ વદસિ, કિં તે દિટ્ઠન્તિ, કિં અઞ્ઞેન દિટ્ઠેન, કિં ત્વં એવંવિધેન અલઙ્કતપટિયત્તેન માતુગામેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને હુત્વા નિક્ખન્તો’’તિ? ‘‘નત્થેતં, આવુસો, મય્હં, નાહં એવરૂપં માતુગામં પસ્સામી’’તિ તસ્સ યાવતતિયં કથેન્તસ્સાપિ ઇતરો થેરો કથં અસદ્દહિત્વા અત્તના દિટ્ઠકારણંયેવ ભૂતત્તં કત્વા ગણ્હન્તો તેન સદ્ધિં એકમગ્ગેન અગન્ત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકં ગતો. ઇતરોપિ ભિક્ખુ અઞ્ઞેન મગ્ગેન સત્થુ સન્તિકંયેવ ગતો.

તતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથાગારં પવિસનવેલાય સો ભિક્ખુ તં ભિક્ખું ઉપોસથગ્ગે દિસ્વા સઞ્જાનિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઉપોસથગ્ગે એવરૂપો નામ પાપભિક્ખુ અત્થિ, નાહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. અથ ભુમ્મદેવતા ‘‘ભારિયં મયા કમ્મં કત’’ન્તિ મહલ્લકઉપાસકવણ્ણેન તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, અય્યો ઇમસ્મિં ઠાને ઠિતો’’તિ આહ. ‘‘ઉપાસક, ઇમં ઉપોસથગ્ગં એકો પાપભિક્ખુ પવિટ્ઠો, ‘અહં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં ન કરોમી’તિ બહિ ઠિતોમ્હી’’તિ. ‘‘ભન્તે, મા એવં ગણ્હથ, પરિસુદ્ધસીલો એસ ભિક્ખુ, તુમ્હેહિ દિટ્ઠમાતુગામો નામ અહં. મયા તુમ્હાકં વીમંસનત્થાય ‘દળ્હા નુ ખો ઇમેસં થેરાનં મેત્તિ, નો દળ્હા’તિ ભિજ્જનાભિજ્જનભાવં ઓલોકેન્તેન તં કમ્મં કત’’ન્તિ. ‘‘કો પન ત્વં, સપ્પુરિસા’’તિ? ‘‘અહં એકા ભુમ્મદેવતા, ભન્તે’’તિ. દેવપુત્તો કથેન્તોયેવ દિબ્બાનુભાવેન ઠત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે પતિત્વા ‘‘મય્હં, ભન્તે, ખમથ, થેરસ્સ એસો દોસો નત્થિ, ઉપોસથં કરોથા’’તિ થેરં યાચિત્વા ઉપોસથગ્ગં પવેસેસિ. સો થેરો ઉપોસથં તાવ એકટ્ઠાને અકાસિ. મિત્તસન્થવવસેન પન પુન તેન સદ્ધિં ન એકટ્ઠાને વસિ. ઇમસ્સ થેરસ્સ દોસં ન કથેસિ. અપરભાગે ચુદિતકત્થેરો પન વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો અરહત્તં પાપુણિ.

ભુમ્મદેવતા તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન એકં બુદ્ધન્તરં અપાયતો ન મુચ્ચિત્થ. સચે પન કાલેન કાલં મનુસ્સત્તં આગચ્છતિ, અઞ્ઞેન યેન કેનચિ કતો દોસો તસ્સેવ ઉપરિ પતતિ. સો અમ્હાકં ભગવતો ઉપ્પન્નકાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, ધાનમાણવોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા મહલ્લકકાલે સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો સાસને પબ્બજિ. તસ્સ ઉપસમ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય એકા અલઙ્કતપટિયત્તા ઇત્થી તસ્મિં ગામં પવિસન્તે સદ્ધિંયેવ પવિસતિ, નિક્ખમન્તે નિક્ખમતિ, વિહારં પવિસન્તેપિ સદ્ધિં પવિસતિ, તિટ્ઠન્તેપિ તિટ્ઠતીતિ એવં નિચ્ચાનુબન્ધા પઞ્ઞાયતિ. થેરો તં ન પસ્સતિ. તસ્સ પન પુરિમકમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન સા અઞ્ઞેસં ઉપટ્ઠાસિ.

ગામે યાગુભિક્ખં દદમાના ઇત્થિયો, ‘‘ભન્તે, અયં એકો યાગુઉળુઙ્કો તુમ્હાકં, એકો ઇમિસ્સા અમ્હાકં સહાયિકાયા’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. થેરસ્સ મહતી વિહેસા હોતિ. વિહારગતમ્પિ નં સામણેરા ચેવ દહરભિક્ખૂ ચ પરિવારેત્વા ‘‘ધાનો કોણ્ડો જાતો’’તિ પરિહાસં કરોન્તિ. અથસ્સ તેનેવ કારણેન કુણ્ડધાનો થેરોતિ નામં જાતં. સો ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય તેહિ કરિયમાનં કેળિં સહિતું અસક્કોન્તો ઉમ્માદં ગહેત્વા ‘‘તુમ્હે કોણ્ડા, તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો કોણ્ડો, આચરિયો કોણ્ડો’’તિ વદતિ. અથ નં સત્થુ આરોચેસું – ‘‘કુણ્ડધાનો, ભન્તે, દહરસામણેરેહિ સદ્ધિં એવં ફરુસવાચં વદતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ધાન, દહરસામણેરેહિ સદ્ધિં ફરુસવાચં વદસી’’તિ પુચ્છિ. તેન ‘‘સચ્ચં ભગવા’’તિ વુત્તે – ‘‘કસ્મા એવં વદસી’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, નિબદ્ધં વિહેસં સહિતું અસક્કોન્તો એવં કથેમી’’તિ. ‘‘ત્વં પુબ્બે કતકમ્મં યાવજ્જદિવસા જીરાપેતું ન સક્કોસિ, પુન એવં ફરુસવાચં મા વદ ભિક્ખૂ’’તિ વત્વા આહ –

‘‘માવોચ ફરુસં કઞ્ચિ, વુત્તા પટિવદેય્યુ તં;

દુક્ખા હિ સારમ્ભકથા, પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તં.

‘‘સચે નેરેસિ અત્તાનં, કંસો ઉપહતો યથા;

એસ પત્તોસિ નિબ્બાનં, સારમ્ભો તે ન વિજ્જતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૩૩-૧૩૪) –

ઇમઞ્ચ પન તસ્સ થેરસ્સ માતુગામેન સદ્ધિં વિચરણભાવં કોસલરઞ્ઞોપિ કથયિંસુ. રાજા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, નં વીમંસથા’’તિ પેસેત્વા સયમ્પિ મન્દેનેવ પરિવારેન સદ્ધિં થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકમન્તે ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે થેરો સૂચિકમ્મં કરોન્તો નિસિન્નો હોતિ. સાપિ ઇત્થી અવિદૂરે ઠાને ઠિતા વિય પઞ્ઞાયતિ.

રાજા તં દિસ્વા ‘‘અત્થિ તં કારણ’’ન્તિ તસ્સા ઠિતટ્ઠાનં અગમાસિ. સા તસ્મિં આગચ્છન્તે થેરસ્સ વસનપણ્ણસાલં પવિટ્ઠા વિય અહોસિ. રાજાપિ તાય સદ્ધિં એવ પણ્ણસાલાયં પવિસિત્વા સબ્બત્થ ઓલોકેન્તો અદિસ્વા ‘‘નાયં માતુગામો, થેરસ્સ એકો કમ્મવિપાકો’’તિ સઞ્ઞં કત્વા પઠમં થેરસ્સ સમીપેન ગચ્છન્તોપિ થેરં અવન્દિત્વા તસ્સ કારણસ્સ અભૂતભાવં ઞત્વા પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા થેરં વન્દિત્વા એકમન્તે નિસિન્નો ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, પિણ્ડકેન ન કિલમથા’’તિ પુચ્છિ. થેરો ‘‘વટ્ટતિ, મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘જાનામહં, ભન્તે, અય્યસ્સ કથં, એવરૂપેનુપક્કિલેસેન સદ્ધિં ચરન્તાનં તુમ્હાકં કે નામ પસીદિસ્સન્તિ, ઇતો પટ્ઠાય વો કત્થચિ ગમનકિચ્ચં નત્થિ. અહં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, તુમ્હે યોનિસોમનસિકારે મા પમજ્જિત્થા’’તિ વત્વા નિબદ્ધભિક્ખં પટ્ઠપેસિ. થેરો રાજાનં ઉપત્થમ્ભકં લભિત્વા ભોજનસપ્પાયેન એકગ્ગચિત્તો હુત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તતો પટ્ઠાય સા ઇત્થી અન્તરધાયિ.

તદા મહાસુભદ્દા ઉગ્ગનગરે મિચ્છાદિટ્ઠિકુલે વસમાના ‘‘સત્થા મં અનુકમ્પતૂ’’તિ ઉપોસથઙ્ગં અધિટ્ઠાય નિરામગન્ધા હુત્વા ઉપરિપાસાદતલે ઠિતા ‘‘ઇમાનિ પુપ્ફાનિ અન્તરે અટ્ઠત્વા દસબલસ્સ મત્થકે વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તુ, દસબલો ઇમાય સઞ્ઞાય સ્વે પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ભિક્ખં ગણ્હતૂ’’તિ સચ્ચકિરિયં કત્વા અટ્ઠ સુમનપુપ્ફમુટ્ઠિયો વિસ્સજ્જેસિ. પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા ધમ્મદેસનાવેલાય સત્થુ મત્થકે વિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. સત્થા તં સુમનપુપ્ફવિતાનં દિસ્વા ચિત્તેનેવ સુભદ્દાય ભિક્ખં અધિવાસેત્વા પુનદિવસે અરુણે ઉટ્ઠિતે આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘આનન્દ, મયં અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સામ, પુથુજ્જનાનં અદત્વા અરિયાનંયેવ સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘આવુસો, સત્થા અજ્જ દૂરં ભિક્ખાચારં ગમિસ્સતિ. પુથુજ્જના મા ગણ્હન્તુ, અરિયાવ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ. કુણ્ડધાનત્થેરો – ‘‘આહરાવુસો, સલાક’’ન્તિ પઠમંયેવ હત્થં પસારેસિ. આનન્દો ‘‘સત્થા તાદિસાનં ભિક્ખૂનં સલાકં ન દાપેતિ, અરિયાનંયેવ દાપેતી’’તિ વિતક્કં ઉપ્પાદેત્વા ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘આહરાપેન્તસ્સ સલાકં દેહી’’તિ આહ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે કુણ્ડધાનસ્સ સલાકા દાતું ન યુત્તા, અથ સત્થા પટિબાહેય્ય, ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ ‘‘કુણ્ડધાનસ્સ સલાકં દસ્સામી’’તિ ગમનં અભિનીહરિ. કુણ્ડધાનો તસ્સ પુરાગમના એવ અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઇદ્ધિયા આકાસે ઠત્વા ‘‘આહરાવુસો આનન્દ, સત્થા મં જાનાતિ, માદિસં ભિક્ખું પઠમં સલાકં ગણ્હન્તં ન સત્થા વારેતી’’તિ હત્થં પસારેત્વા સલાકં ગણ્હિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા થેરં ઇમસ્મિં સાસને પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. યસ્મા અયં થેરો રાજાનં ઉપત્થમ્ભં લભિત્વા સપ્પાયાહારપટિલાભેન સમાહિતચિત્તો વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય છળભિઞ્ઞો અહોસિ. એવંભૂતસ્સાપિ ઇમસ્સ થેરસ્સ ગુણે અજાનન્તા યે પુથુજ્જના ભિક્ખૂ ‘‘અયં પઠમં સલાકં ગણ્હતિ, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ વિમતિં ઉપ્પાદેન્તિ. તેસં તં વિમતિવિધમનત્થં થેરો આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેત્વા અઞ્ઞાપદેસેન અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો ‘‘પઞ્ચ છિન્દે’’તિ ગાથં અભાસિ.

૧. એવં સો પૂરિતપુઞ્ઞસમ્ભારાનુરૂપેન અરહા હુત્વા પત્તએતદગ્ગટ્ઠાનો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો સત્તાહં પટિસલ્લીનન્તિઆદિમાહ. તત્થ સત્થાહં સત્તદિવસં નિરોધસમાપત્તિવિહારેન પટિસલ્લીનં વિવેકભૂતન્તિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કુણ્ડધાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૨. સાગતત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સોભિતો નામ નામેનાતિઆદિકં આયસ્મતો સાગતત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે એકસ્મિં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો સબ્બસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં પત્તો નામેન સોભિતો નામ હુત્વા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ સનિઘણ્ડુકેટુભાનં સાક્ખરપ્પભેદાનં ઇતિહાસપઞ્ચમાનં પદકો વેય્યાકરણો લોકાયતમહાપુરિસલક્ખણેસુ અનવયો. સો એકદિવસં પદુમુત્તરં ભગવન્તં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસિરિયા સોભમાનં ઉય્યાનદ્વારેન ગચ્છન્તં દિસ્વા અતીવ પસન્નમાનસો અનેકેહિ ઉપાયેહિ અનેકેહિ ગુણવણ્ણેહિ થોમનં અકાસિ. ભગવા તસ્સ થોમનં સુત્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ ભગવતો સાસને સાગતો નામ સાવકો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરણં અદાસિ. સો તતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તો. કપ્પસતસહસ્સદેવમનુસ્સેસુ ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો. તસ્સ માતાપિતરો સોમનસ્સં વડ્ઢેન્તો સુજાતો આગતોતિ સાગતોતિ નામં કરિંસુ. સો સાસને પસીદિત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તો.

૧૭. એવં સો પુઞ્ઞસમ્ભારાનુરૂપેન પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો સોભિતો નામ નામેનાતિઆદિમાહ. તત્થ તદા પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ પરિપૂરણસમયે નામેન સોભિતો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૧. વિપથા ઉદ્ધરિત્વાનાતિ વિરુદ્ધપથા કુમગ્ગા, ઉપ્પથા વા ઉદ્ધરિત્વા અપનેત્વા. પથં આચિક્ખસેતિ, ભન્તે, સબ્બઞ્ઞુ તુવં પથં સપ્પુરિસમગ્ગં નિબ્બાનાધિગમનુપાયં આચિક્ખસે કથેસિ દેસેસિ વિભજિ ઉત્તાનિં અકાસીતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સાગતત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૩. મહાકચ્ચાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરનાથસ્સાતિઆદિકં આયસ્મતો કચ્ચાનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિમહાસાલકુલગેહે નિબ્બત્તેત્વા વુદ્ધિપ્પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે વિજ્જાધરો હુત્વા આકાસેન ગચ્છન્તો સત્થારં એકસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં દિસ્વા પસન્નમાનસો કણિકારપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેત્વા કસ્સપદસબલસ્સ કાલે બારાણસિયં કુલઘરે નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સુવણ્ણચેતિયકરણટ્ઠાનં દસસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણિટ્ઠકાય પૂજં કત્વા ‘‘ભગવા મય્હં નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં હોતૂ’’તિ પત્થરં અકાસિ. તતો યાવજીવં કુસલં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉજ્જેનિયં રઞ્ઞો ચણ્ડપજ્જોતસ્સ પુરોહિતસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે માતાપિતરો ‘‘અમ્હાકં પુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો’’તિ કઞ્ચનમાણવોત્વેવ નામં કરિંસુ. સો વુદ્ધિમન્વાય તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાનં લભિ. સો ગોત્તવસેન કચ્ચાનોતિ પઞ્ઞાયિત્થ.

રાજા ચણ્ડપજ્જોતો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા, ‘‘આચરિય, ત્વં તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો અત્તટ્ઠમો સત્થુ સન્તિકં ઉપગતો. તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને સો સત્તહિ જનેહિ સદ્ધિં સહપટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. અથ સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તે તાવદેવ દ્વઙ્ગુલમત્તકેસમસ્સુકા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. એવં થેરો સદત્થં નિપ્ફાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, રાજા પજ્જોતો તુમ્હાકં પાદે વન્દિતું ધમ્મઞ્ચ સોતું ઇચ્છતી’’તિ સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ત્વંયેવ ભિક્ખુ તત્થ ગચ્છ, તયિ ગતેપિ રાજા પસીદિસ્સતી’’તિ આહ. થેરો અત્તટ્ઠમો તત્થ ગન્ત્વા રાજાનં પસાદેત્વા અવન્તીસુ સાસનં પતિટ્ઠાપેત્વા પુન સત્થુ સન્તિકમેવ ગતો.

૩૧. એવં સો પત્તઅરહત્તફલો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૭) એતદગ્ગટ્ઠાનં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરનાથસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ પદુમં નામ ચેતિયન્તિ પદુમેહિ છાદિતત્તા વા પદુમાકારેહિ કતત્તા વા ભગવતો વસનગન્ધકુટિવિહારોવ પૂજનીયભાવેન ચેતિયં, યથા ‘‘ગોતમકચેતિયં, આળવકચેતિય’’ન્તિ વુત્તે તેસં યક્ખાનં નિવસનટ્ઠાનં પૂજનીયટ્ઠાનત્તા ચેતિયન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિદં ભગવતો વસનટ્ઠાનં ચેતિયન્તિ વુચ્ચતિ, ન ધાતુનિધાયકચેતિયન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ અપરિનિબ્બુતસ્સ ભગવતો સરીરધાતૂનં અભાવા ધાતુચેતિયં અકરિ. સિલાસનં કારયિત્વાતિ તસ્સા પદુમનામિકાય ગન્ધકુટિયા પુપ્ફાધારત્થાય હેટ્ઠા ફલિકમયં સિલાસનં કારેત્વા. સુવણ્ણેનાભિલેપયિન્તિ તં સિલાસનં જમ્બોનદસુવણ્ણેન અભિવિસેસેન લેપયિં છાદેસિન્તિ અત્થો.

૩૨. રતનામયં સત્તહિ રતનેહિ કતં છત્તં પગ્ગય્હ મુદ્ધનિ ધારેત્વા વાળબીજનિઞ્ચ સેતપવરચામરિઞ્ચ પગ્ગય્હ બુદ્ધસ્સ અભિરોપયિં. લોકબન્ધુસ્સ તાદિનોતિ સકલલોકબન્ધુસદિસસ્સ તાદિગુણસમઙ્ગિસ્સ બુદ્ધસ્સ ધારેસિન્તિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

મહાકચ્ચાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૪. કાળુદાયિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સાતિઆદિકં આયસ્મતો કાળુદાયિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું કુલપ્પસાદકાનં ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તજ્જં અભિનીહારં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ માતુકુચ્છિયં પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસે કપિલવત્થુસ્મિંયેવ અમચ્ચગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, બોધિસત્તેન સદ્ધિં એકદિવસંયેવ જાતોતિ તં દિવસંયેવ નં દુકૂલચુમ્બટકે નિપજ્જાપેત્વા બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનત્થાય નયિંસુ. બોધિસત્તેન હિ સદ્ધિં બોધિરુક્ખો, રાહુલમાતા, ચત્તારો નિધી, આરોહનહત્થી, અસ્સકણ્ડકો, આનન્દો, છન્નો, કાળુદાયીતિ ઇમે સત્ત એકદિવસે જાતત્તા સહજાતા નામ અહેસું. અથસ્સ નામગ્ગહણદિવસે સકલનગરસ્સ ઉદગ્ગચિત્તદિવસે જાતત્તા ઉદાયિત્વેવ નામં અકંસુ. થોકં કાળધાતુકત્તા પન કાળુદાયીતિ પઞ્ઞાયિત્થ. સો બોધિસત્તેન સદ્ધિં કુમારકીળં કીળન્તો વુદ્ધિં અગમાસિ.

અપરભાગે લોકનાથે મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા અનુક્કમેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે રાજગહં ઉપનિસ્સાય વેળુવને વિહરન્તે સુદ્ધોદનમહારાજા તં પવત્તિં સુત્વા પુરિસસહસ્સપરિવારં એકં અમચ્ચં ‘‘પુત્તં મે ઇધાનેહી’’તિ પેસેસિ. સો ધમ્મદેસનાવેલાયં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પાપુણિ. અથ ને સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. સબ્બે તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. અરહત્તપ્પત્તિતો પટ્ઠાય પન અરિયા મજ્ઝત્તાવ હોન્તિ. તસ્મા રઞ્ઞા પહિતસાસનં દસબલસ્સ ન કથેસિ. રાજા ‘‘નેવ ગતો આગચ્છતિ, ન સાસનં સુય્યતી’’તિ અપરં અમચ્ચં પુરિસસહસ્સેહિ પેસેસિ. તસ્મિમ્પિ તથા પટિપન્ને અપરમ્પિ પેસેસીતિ એવં નવહિ પુરિસસહસ્સેહિ સદ્ધિં નવ અમચ્ચે પેસેસિ. સબ્બે અરહત્તં પત્વા તુણ્હી અહેસું.

અથ રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘એત્તકા જના મયિ સિનેહાભાવેન દસબલસ્સ ઇધાગમનત્થાય ન કિઞ્ચિ કથયિંસુ, અયં ખો ઉદાયિ દસબલેન સમવયો, સહપંસુકીળિકો, મયિ ચ સિનેહો અત્થિ, ઇમં પેસેસ્સામી’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, ત્વં પુરિસસહસ્સપરિવારો રાજગહં ગન્ત્વા દસબલં ઇધાનેહી’’તિ વત્વા પેસેસિ. સો પન ગચ્છન્તો ‘‘સચાહં, દેવ, પબ્બજિતું લભિસ્સામિ, એવાહં ભગવન્તં ઇધાનેસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘યં કિઞ્ચિ કત્વા મમ પુત્તં દસ્સેહી’’તિ વુત્તો રાજગહં ગન્ત્વા સત્થુ ધમ્મદેસનવેલાયં પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુત્વા સપરિવારો અરહત્તં પત્વા એહિભિક્ખુભાવે પતિટ્ઠાસિ. અરહત્તં પન પત્વા ‘‘ન તાવાયં દસબલસ્સ કુલનગરં ગન્તું કાલો, વસન્તે પન ઉપગતે પુપ્ફિતે વનસણ્ડે હરિતતિણસઞ્છન્નાય ભૂમિયા ગમનકાલો ભવિસ્સતી’’તિ કાલં પટિમાનેન્તો વસન્તે સમ્પત્તે સત્થુ કુલનગરં ગન્તું ગમનમગ્ગવણ્ણં સંવણ્ણેન્તો –

‘‘અઙ્ગારિનો દાનિ દુમા ભદન્તે, ફલેસિનો છદનં વિપ્પહાય;

તે અચ્ચિમન્તોવ પભાસયન્તિ, સમયો મહાવીર ભાગી રથાનં.

‘‘દુમાનિ ફુલ્લાનિ મનોરમાનિ, સમન્તતો સબ્બદિસા પવન્તિ;

પત્તં પહાય ફલમાસસાના, કાલો ઇતો પક્કમનાય વીર.

‘‘નેવાતિસીતં ન પનાતિઉણ્હં, સુખા ઉતુ અદ્ધનિયા ભદન્તે;

પસ્સન્તુ તં સાકિયા કોળિયા ચ, પચ્છામુખં રોહિનિયં તરન્તં.

‘‘આસાય કસતે ખેત્તં, બીજં આસાય વપ્પતિ;

આસાય વાણિજા યન્તિ, સમુદ્દં ધનહારકા;

યાય આસાય તિટ્ઠામિ, સા મે આસા સમિજ્ઝતુ. (થેરગા. ૫૨૭-૫૩૦);

‘‘નાતિસીતં નાતિઉણ્હં, નાતિદુબ્ભિક્ખછાતકં;

સદ્દલા હરિતા ભૂમિ, એસ કાલો મહામુનિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૨૫);

‘‘પુનપ્પુનઞ્ચેવ વપન્તિ બીજં, પુનપ્પુનં વસ્સતિ દેવરાજા;

પુનપ્પુનં ખેત્તં કસન્તિ કસ્સકા, પુનપ્પુનં ધઞ્ઞમુપેતિ રટ્ઠં.

‘‘પુનપ્પુનં યાચનકા ચરન્તિ, પુનપ્પુનં દાનપ્પતી દદન્તિ;

પુનપ્પુનં દાનપ્પતી દદિત્વા, પુનપ્પુનં સગ્ગમુપેન્તિ ઠાનં.

‘‘વીરો હવે સત્તયુગં પુનેતિ, યસ્મિં કુલે જાયતિ ભૂરિપઞ્ઞો;

મઞ્ઞામહં સક્કતિ દેવદેવો, તયા હિ જાતો મુનિ સચ્ચનામો.

‘‘સુદ્ધોદનો નામ પિતા મહેસિનો, બુદ્ધસ્સ માતા પન માયનામા;

યા બોધિસત્તં પરિહરિય કુચ્છિના, કાયસ્સ ભેદા તિદિવમ્હિ મોદતિ.

‘‘સા ગોતમી કાલકતા ઇતો ચુતા, દિબ્બેહિ કામેહિ સમઙ્ગિભૂતા;

સા મોદતિ કામગુણેહિ પઞ્ચહિ, પરિવારિતા દેવગણેહિ તેહી’’તિ. (થેરગા. ૫૩૧-૫૩૫);

ઇમા ગાથા અભાસિ. તત્થ અઙ્ગારિનોતિ અઙ્ગારાનિ વિયાતિ અઙ્ગારાનિ. અઙ્ગારાનિ રત્તપવાળવણ્ણાનિ રુક્ખાનં પુપ્ફફલાનિ, તાનિ એતેસં સન્તીતિ અઙ્ગારિનો, અભિલોહિતકુસુમકિસલયેહિ અઙ્ગારવુટ્ઠિસમ્પરિકિણ્ણા વિયાતિ અત્થો. દાનીતિ ઇમસ્મિં કાલે. દુમાતિ રુક્ખા. ભદન્તેતિ ભદ્દં અન્તે એતસ્સાતિ, ‘‘ભદન્તે’’તિ એકસ્સ દ-કારસ્સ લોપં કત્વા વુચ્ચતિ. ગુણવિસેસયુત્તો, ગુણવિસેસયુત્તાનઞ્ચ અગ્ગભૂતો સત્થા. તસ્મા, ભદન્તેતિ સત્થુ આલપનમેવ, પચ્ચત્તવચનઞ્ચેતં એકારન્તં ‘‘સુગતે પટિકમ્મે સુખે દુક્ખે જીવે’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ પન સમ્બોધનટ્ઠે દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં, ‘‘ભદન્તેતિ આલપન’’ન્તિ. ‘‘ભદ્દસદ્દેન સમાનત્થં પદન્તરમેક’’ન્તિ કેચિ. ફલાનિ એસન્તીતિ ફલેસિનો. અચેતનેપિ હિ સચેતનકિરિયં આહ. એવં થેરેન યાચિતો ભગવા તત્થ ગમને બહૂનં વિસેસાધિગમનં દિસ્વા વીસતિસહસ્સખીણાસવપરિવુતો રાજગહતો અતુરિતચારિકાવસેન કપિલવત્થુગામિમગ્ગં પટિપજ્જિ. થેરો ઇદ્ધિયા કપિલવત્થું ગન્ત્વા રઞ્ઞો પુરતો આકાસે ઠિતોવ અદિટ્ઠપુબ્બવેસં દિસ્વા રઞ્ઞા ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ પુચ્છિતો ‘‘અમચ્ચપુત્તં તયા ભગવતો સન્તિકં પેસિતં મં ન જાનાસિ, ત્વં એવં પન જાનાહી’’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હિ અસય્હસાહિનો, અઙ્ગીરસસ્સપ્પટિમસ્સ તાદિનો;

પિતુપિતા મય્હં તુવંસિ સક્ક, ધમ્મેન મે ગોતમ અય્યકોસી’’તિ. (થેરગા. ૫૩૬) –

ગાથમાહ.

તત્થ બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ ઓરસ્સ પુત્તો અમ્હિ. અસય્હસાહિનોતિ અભિસમ્બોધિતો પુબ્બે ઠપેત્વા મહાબોધિસત્તં અઞ્ઞેહિ સહિતું વહિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હસ્સ સકલસ્સ બોધિસમ્ભારસ્સ મહાકારુણિકાધિકારસ્સ ચ સહનતો વહનતો, તતો પરમ્પિ અઞ્ઞેહિ સહિતું અભિભવિતું અસક્કુણેય્યત્તા અસય્હાનં પઞ્ચન્નં મારાનં સહનતો અભિભવનતો, આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિવિભાગાવબોધનેન યથારહં વેનેય્યાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ અનુસાસનીસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞેહિ અસય્હસ્સ બુદ્ધકિચ્ચસ્સ સહનતો, તત્થ વા સાધુકારિભાવતો અસય્હસાહિનો. અઙ્ગીરસસ્સાતિ અઙ્ગીકતસીલાદિસમ્પત્તિકસ્સ. અઙ્ગમઙ્ગેહિ નિચ્છરણકઓભાસસ્સાતિ અપરે. કેચિ પન ‘‘અઙ્ગીરસો, સિદ્ધત્થોતિ દ્વે નામાનિ પિતરાયેવ ગહિતાની’’તિ વદન્તિ. અપ્પટિમસ્સાતિ અનૂપમસ્સ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તિયા તાદિનો. પિતુપિતા મય્હં તુવંસીતિ અરિયજાતિવસેન મય્હં પિતુ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ લોકવોહારેન ત્વં પિતા અસિ. સક્કાતિ જાતિવસેન રાજાનં આલપતિ. ધમ્મેનાતિ સભાવેન અરિયજાતિ લોકિયજાતીતિ દ્વિન્નં જાતીનં સભાવસમોધાનેન. ગોતમાતિ રાજાનં ગોત્તેન આલપતિ. અય્યકોસીતિ પિતામહો અસિ. એત્થ ચ ‘‘બુદ્ધસ્સ પુત્તોમ્હી’’તિઆદિં વદન્તો થેરો અઞ્ઞં બ્યાકાસિ.

એવં પન અત્તાનં જાનાપેત્વા હટ્ઠતુટ્ઠેન રઞ્ઞા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા અત્તનો પટિયાદિતસ્સ નાનગ્ગરસભોજનસ્સ પત્તં પૂરેત્વા દિન્ને ગમનાકારં દસ્સેસિ. ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ગન્તુકામત્થ, ભુઞ્જથા’’તિ ચ વુત્તે, ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ. ‘‘કહં પન સત્થા’’તિ? ‘‘વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારો તુમ્હાકં દસ્સનત્થાય મગ્ગં પટિપન્નો’’તિ. ‘‘તુમ્હે ઇમં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જથ, અઞ્ઞં ભગવતો હરિસ્સથ. યાવ ચ મમ પુત્તો ઇમં નગરં સમ્પાપુણાતિ, તાવસ્સ ઇતો પિણ્ડપાતં હરથા’’તિ વુત્તે થેરો ભત્તકિચ્ચં કત્વા રઞ્ઞો પરિસાય ચ ધમ્મં કથેત્વા સત્થુ આગમનતો પુરેતરમેવ સકલરાજનિવેસનં રતનત્તયે અભિપ્પસન્નં કરોન્તો સબ્બેસં પસ્સન્તાનંયેવ સત્થુ આહરિતબ્બભત્તપુણ્ણં પત્તં આકાસે વિસ્સજ્જેત્વા સયમ્પિ વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પિણ્ડપાતં ઉપનામેત્વા સત્થુ હત્થે ઠપેસિ. સત્થા તં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિ. એવં સટ્ઠિયોજનમગ્ગે દિવસે દિવસે યોજનં ગચ્છન્તસ્સ ભગવતો રાજગેહતોયેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા અદાસિ. અથ નં ભગવા ‘‘અયં મય્હં પિતુનો સકલનિવેસનં પસાદેતી’’તિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં કુલપ્પસાદકાનં ભિક્ખૂનં યદિદં કાળુદાયી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૫) કુલપ્પસાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૪૮-૯. એવં સો કતપુઞ્ઞસમ્ભારાનુરૂપેન અરહત્તં પત્વા પત્તએતદગ્ગટ્ઠાનો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરસ્સ બુદ્ધસ્સાતિઆદિમાહ. અદ્ધાનં પટિપન્નસ્સાતિ અપરરટ્ઠં ગમનત્થાય દૂરમગ્ગં પટિપજ્જન્તસ્સ. ચરતો ચારિકં તદાતિ અન્તોમણ્ડલં મજ્ઝેમણ્ડલં બહિમણ્ડલન્તિ તીણિ મણ્ડલાનિ તદા ચારિકં ચરતો ચરન્તસ્સ પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ ભગવતો સુફુલ્લં સુટ્ઠુ ફુલ્લં પબોધિતં ગય્હ ગહેત્વા ન કેવલમેવ પદુમં, ઉપ્પલઞ્ચ મલ્લિકં વિકસિતં અહં ગય્હ ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા પૂરેસિન્તિ સમ્બન્ધો. પરમન્નં ગહેત્વાનાતિ પરમં ઉત્તમં સેટ્ઠં મધુરં સબ્બસુપક્કં સાલિઓદનં ગહેત્વા સત્થુનો અદાસિં ભોજેસિન્તિ અત્થો.

૯૭. સક્યાનં નન્દિજનનોતિ સક્યરાજકુલાનં ભગવતો ઞાતીનં આરોહપરિણાહરૂપયોબ્બનવચનાલપનસમ્પત્તિયા નન્દં તુટ્ઠિં જનેન્તો ઉપ્પાદેન્તો. ઞાતિબન્ધુ ભવિસ્સતીતિ ઞાતો પાકટો બન્ધુ ભવિસ્સતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

કાળુદાયિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૫. મોઘરાજત્થેરઅપદાનવણ્ણના

અત્થદસ્સી તુ ભગવાતિઆદિકં આયસ્મતો મોઘરાજત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનન્તરં આકઙ્ખન્તો પણિધાનં કત્વા તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો અત્થદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે પુન બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા બ્રાહ્મણાનં વિજ્જાસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો એકદિવસં અત્થદસ્સિં ભગવન્તં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતં રથિયં ગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા સિરસિ અઞ્જલિં કત્વા ‘‘યાવતા રૂપિનો સત્થા’’તિઆદીહિ છહિ ગાથાહિ અભિત્થવિત્વા ભાજનં પૂરેત્વા મધું ઉપનેસિ. સત્થા તં પટિગ્ગહેત્વા અનુમોદનં અકાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપભગવતો કાલે કટ્ઠવાહનસ્સ નામ રઞ્ઞો અમચ્ચો હુત્વા નિબ્બત્તો તેન સત્થુ આનયનત્થાય પેસિતો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કત્વા તતો ચુતો એકં બુદ્ધન્તરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા મોઘરાજાતિ લદ્ધનામો બાવરીયબ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગહિતસિપ્પો સંવેગજાતો તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તાપસસહસ્સપરિવારો અજિતાદીહિ સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં પેસિતો તેસં પન્નરસમો હુત્વા પઞ્હં પુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તં પન પત્વા સત્થલૂખં સુત્તલૂખં રજનલૂખન્તિ વિસેસેન તિવિધેનપિ લૂખેન સમન્નાગતં પંસુકૂલં ધારેસિ. તેન નં સત્થા લૂખચીવરધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૬૪. એવં સો પણિધાનાનુરૂપેન અરહત્તફલં પત્વા અત્તનો પુબ્બસમ્ભારં દિસ્વા પુબ્બકમ્માપદાનં પકાસેન્તો અત્થદસ્સી તુ ભગવાતિઆદિમાહ. તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ.

૭૩. પુટકં પૂરયિત્વાનાતિ પુટકં વુચ્ચતિ વારકં, ઘટં વા. અનેળકં નિદ્દોસં મક્ખિકણ્ડવિરહિતં ખુદ્દમધુના ઘટં પૂરેત્વા તં ઉભોહિ હત્થેહિ પગ્ગય્હ પકારેન આદરેન ગહેત્વા મહેસિનો ભગવતો ઉપનેસિન્તિ સમ્બન્ધો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

મોઘરાજત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૬. અધિમુત્તત્થેરઅપદાનવણ્ણના

નિબ્બુતે લોકનાથમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો અધિમુત્તત્થેરસ્સ અપદાનં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.અધિમુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના). અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો અત્થદસ્સિમ્હિ લોકનાથે પરિનિબ્બુતે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો રતનત્તયે પસન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ઉચ્છૂહિ મણ્ડપં કારેત્વા મહાદાનં પવત્તેત્વા પરિયોસાને સન્તિપદં પણિધેસિ. સો તતો ચુતો દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો સાસને પસીદિત્વા સદ્ધાય પતિટ્ઠિતત્તા અધિમુત્તત્થેરોતિ પાકટો.

૮૪. એવં કતસમ્ભારવસેન અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો નિબ્બુતે લોકનાથમ્હીતિઆદિમાહ. તં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

અધિમુત્તત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૭. લસુણદાયકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

હિમવન્તસ્સાવિદૂરેતિઆદિકં આયસ્મતો લસુણદાયકત્થેરસ્સ અપદાનં. એસોપાયસ્મા પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો ઘરાવાસે આદીનવં દિસ્વા ગેહં પહાય તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તં નિસ્સાય વને વસન્તો બહૂનિ લસુણાનિ રોપેત્વા તદેવ વનમૂલફલઞ્ચ ખાદન્તો વિહાસિ. સો બહૂનિ લસુણાનિ કાજેનાદાય મનુસ્સપથં આહરિત્વા પસન્નો દાનં દત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ભેસજ્જત્થાય દત્વા ગચ્છતિ. એવં સો યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તેનેવ પુઞ્ઞબલેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા કમેન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉપ્પન્નો પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્તો પુબ્બકમ્મવસેન લસુણદાયકત્થેરોતિ પાકટો.

૮૯. અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો હિમવન્તસ્સાવિદૂરેતિઆદિમાહ. તત્થ હિમાલયપબ્બતસ્સ પરિયોસાને મનુસ્સાનં સઞ્ચરણટ્ઠાને યદા વિપસ્સી ભગવા ઉદપાદિ, તદા અહં તાપસો અહોસિન્તિ સમ્બન્ધો. લસુણં ઉપજીવામીતિ રત્તલસુણં રોપેત્વા તદેવ ગોચરં કત્વા જીવિકં કપ્પેમીતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘લસુણં મય્હભોજન’’ન્તિ.

૯૦. ખારિયો પૂરયિત્વાનાતિ તાપસભાજનાનિ લસુણેન પૂરયિત્વા કાજેનાદાય સઙ્ઘારામં સઙ્ઘસ્સ વસનટ્ઠાનં હેમન્તાદીસુ તીસુ કાલેસુ સઙ્ઘસ્સ ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ વસનવિહારં અગચ્છિં અગમાસિન્તિ અત્થો. હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ અહં સન્તુટ્ઠો સોમનસ્સયુત્તચિત્તેન સઙ્ઘસ્સ લસુણં અદાસિન્તિ અત્થો.

૯૧. વિપસ્સિસ્સ…પે… નિરતસ્સહન્તિ નરાનં અગ્ગસ્સ સેટ્ઠસ્સ અસ્સ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો સાસને નિરતો નિસ્સેસેન રતો અહન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘસ્સ…પે… મોદહન્તિ અહં સઙ્ઘસ્સ લસુણદાનં દત્વા સગ્ગમ્હિ સુટ્ઠુ અગ્ગસ્મિં દેવલોકે આયુકપ્પં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો મોદિં, સન્તુટ્ઠો ભવામીતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

લસુણદાયકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૮. આયાગદાયકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

નિબ્બુતે લોકનાથમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો આયાગદાયકત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિખિસ્સ ભગવતો પરિનિબ્બુતકાલે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો સાસને પસન્નો વડ્ઢકીનં મૂલં દત્વા અતિમનોહરં દીઘં ભોજનસાલં કારાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા પણીતેનાહારેન ભોજેત્વા મહાદાનં દત્વા ચિત્તં પસાદેસિ. સો યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુયેવ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કુલગેહે નિબ્બત્તો પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. પુબ્બે કતપુઞ્ઞવસેન આયાગત્થેરોતિ પાકટો.

૯૪. એવં સો કતપુઞ્ઞસમ્ભારવસેન અરહત્તં પત્વા અત્તના પુબ્બે કતકુસલકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો નિબ્બુતે લોકનાથમ્હીતિઆદિમાહ. તત્થ નિબ્બુતેતિ વદતં ‘‘મયં બુદ્ધા’’તિ વદન્તાનં અન્તરે વરે ઉત્તમે સિખિમ્હિ ભગવતિ પરિનિબ્બુતેતિ અત્થો. હટ્ઠો હટ્ઠેન ચિત્તેનાતિ સદ્ધતાય હટ્ઠપહટ્ઠો સોમનસ્સયુત્તચિત્તતાય પહટ્ઠેન ચિત્તેન ઉત્તમં થૂપં સેટ્ઠં ચેતિયં અવન્દિં પણામયિન્તિ અત્થો.

૯૫. વડ્ઢકીહિ કથાપેત્વાતિ ‘‘ભોજનસાલાય પમાણં કિત્તક’’ન્તિ પમાણં કથાપેત્વાતિ અત્થો. મૂલં દત્વાનહં તદાતિ તદા તસ્મિં કાલે અહં કમ્મકરણત્થાય તેસં વડ્ઢકીનં મૂલં દત્વા આયાગં આયતં દીઘં ભોજનસાલં અહં સન્તુટ્ઠો સોમનસ્સચિત્તેન કારપેસહં કારાપેસિં અહન્તિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

૯૭. આયાગસ્સ ઇદં ફલન્તિ ભોજનસાલદાનસ્સ ઇદં વિપાકન્તિ અત્થો.

આયાગદાયકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૯. ધમ્મચક્કિકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતોતિઆદિકં આયસ્મતો ધમ્મચક્કિકત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો વુદ્ધિપ્પત્તો પુત્તદારેહિ વડ્ઢિતો વિભવસમ્પન્નો મહાભોગો, સો રતનત્તયે પસન્નો સદ્ધાજાતો ધમ્મસભાયં ધમ્માસનસ્સ પિટ્ઠિતો રતનમયં ધમ્મચક્કં કારેત્વા પૂજેસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ નિબ્બત્તટ્ઠાનેસુ સક્કસમ્પત્તિં ચક્કવત્તિસમ્પત્તિઞ્ચ અનુભવિત્વા કમેન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે એકસ્મિં કુલગેહે ઉપ્પન્નો વિભવસમ્પન્નો સઞ્જાતસદ્ધો પબ્બજિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા પુબ્બે કતકુસલનામસદિસનામેન ધમ્મચક્કિકત્થેરોતિ પાકટો જાતો અહોસિ.

૧૦૨. સો પુઞ્ઞસમ્ભારાનુરૂપેન પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા જાતસોમનસ્સો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતોતિઆદિમાહ. સીહાસનસ્સ સમ્મુખાતિ સીહસ્સ ભગવતો નિસિન્નસ્સ સમ્મુખા બુદ્ધાસનસ્સ અભિમુખટ્ઠાનેતિ અત્થો, ધમ્મચક્કં મે ઠપિતન્તિ મયા ધમ્મચક્કાકારેન ઉભતો સીહરૂપં દસ્સેત્વા મજ્ઝે આદાસસદિસં કારેત્વા કતં ધમ્મચક્કં ઠપિતં પૂજિતં. કિં ભૂતં? વિઞ્ઞૂહિ મેધાવીહિ ‘‘અતીવ સુન્દર’’ન્તિ વણ્ણિતં થોમિતં સુકતં ધમ્મચક્કન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૦૩. ચારુવણ્ણોવ સોભામીતિ સુવણ્ણવણ્ણો ઇવ સોભામિ વિરોચામીતિ અત્થો. ‘‘ચતુવણ્ણેહિ સોભામી’’તિપિ પાઠો, તસ્સ ખત્તિયબ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દજાતિસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ વણ્ણેહિ સોભામિ વિરોચામીતિ અત્થો. સયોગ્ગબલવાહનોતિ સુવણ્ણસિવિકાદીહિ યોગ્ગેહિ ચ સેનાપતિમહામત્તાદીહિ સેવકેહિ બલેહિ ચ હત્થિઅસ્સરથસઙ્ખાતેહિ વાહનેહિ ચ સહિતોતિ અત્થો. બહુજ્જના બહવો મનુસ્સા અનુયન્તા મમાનુવત્તન્તા નિચ્ચં નિચ્ચકાલં પરિવારેન્તીતિ સમ્બન્ધો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ધમ્મચક્કિકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૧૦. કપ્પરુક્ખિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતોતિઆદિકં આયસ્મતો કપ્પરુક્ખિયત્થેરસ્સ અપદાનં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૫૭૬). અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તેસુ તેસુ ભવેસુ નિબ્બાનાધિગમૂપાયભૂતાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો કાલે વિભવસમ્પન્ને એકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તો મહદ્ધનો મહાભોગો સત્થરિ પસન્નો સત્તહિ રતનેહિ વિચિત્તં સુવણ્ણમયં કપ્પરુક્ખં કારેત્વા સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતો ચેતિયસ્સ સમ્મુખે ઠપેત્વા પૂજેસિ. સો એવરૂપં પુઞ્ઞં કત્વા યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો સુગતીસુયેવ સંસરન્તો કમેન ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે એકસ્મિં કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્તો ઘરાવાસં સણ્ઠપેત્વા રતનત્તયે પસન્નો ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો સત્થુ આરાધેત્વા પબ્બજિતો નચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્વા પુબ્બે કતકુસલનામેન કપ્પરુક્ખિયત્થેરોતિ પાકટો અહોસિ.

૧૦૮. સો એવં પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો સિદ્ધત્થસ્સ ભગવતોતિઆદિમાહ. થૂપસેટ્ઠસ્સ સમ્મુખાતિ સેટ્ઠસ્સ ઉત્તમસ્સ ધાતુનિહિતથૂપસ્સ ચેતિયસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને વિચિત્તદુસ્સે અનેકવણ્ણેહિ વિસમેન વિસદિસેન ચિત્તેન મનોહરે ચિનપટ્ટસોમારપટ્ટાદિકે દુસ્સે. લગેત્વા ઓલગ્ગેત્વા કપ્પરુક્ખં ઠપેસિં અહં પતિટ્ઠપેસિન્તિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

કપ્પરુક્ખિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના સમત્તા.