૪. ચૂળપન્થકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે યદેત્થ અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન વત્તબ્બં, તં અટ્ઠકનિપાતે મહાપન્થકવત્થુસ્મિં (થેરગા. ૫૧૦ આદયો) વુત્તમેવ. અયં પન વિસેસો – મહાપન્થકત્થેરો અરહત્તં પત્વા ફલસમાપત્તિસુખેન વીતિનામેન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘કથં નુ ખો સક્કા ચૂળપન્થકમ્પિ ઇમસ્મિં સુખે પતિટ્ઠાપેતુ’’ન્તિ. સો અત્તનો અય્યકં ધનસેટ્ઠિં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘સચે, મહાસેટ્ઠિ, અનુજાનાથ, અહં ચૂળપન્થકં પબ્બાજેય્ય’’ન્તિ. ‘‘પબ્બાજેથ, ભન્તે’’તિ. થેરો તં પબ્બાજેસિ. સો દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠિતો ભાતુ સન્તિકે –

‘‘પદુમં યથા કોકનદં સુગન્ધં, પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં, તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૩; અ. નિ. ૫.૧૯૫) –

ગાથં ઉગ્ગણ્હન્તો ચતૂહિ માસેહિ ઉગ્ગહેતું નાસક્ખિ, ગહિતમ્પિ હદયે ન તિટ્ઠતિ. અથ નં મહાપન્થકો, ‘‘ચૂળપન્થક, ત્વં ઇમસ્મિં સાસને અભબ્બો, ચતૂહિ માસેહિ એકં ગાથમ્પિ ગહેતું ન સક્કોસિ, પબ્બજિતકિચ્ચં પન ત્વં કથં મત્થકં પાપેસ્સસિ, નિક્ખમ ઇતો’’તિ સો થેરેન પણામિકો દ્વારકોટ્ઠકસમીપે રોદમાનો અટ્ઠાસિ.

તેન ચ સમયેન સત્થા જીવકમ્બવને વિહરતિ. અથ જીવકો પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સત્થારં નિમન્તેહી’’તિ. તેન ચ સમયેન આયસ્મા મહાપન્થકો ભત્તુદ્દેસકો હોતિ. સો ‘‘પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ભિક્ખં પટિચ્છથા’’તિ વુત્તો ‘‘ચૂળપન્થકં ઠપેત્વા સેસાનં પટિચ્છામી’’તિ આહ. તં સુત્વા ચૂળપન્થકો ભિય્યોસોમત્તાય દોમનસ્સપ્પત્તો અહોસિ. સત્થા તસ્સ ચિત્તક્ખેદં ઞત્વા ‘‘ચૂળપન્થકો મયા કતેન ઉપાયેન બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ તસ્સ અવિદૂરટ્ઠાને અત્તાનં દસ્સેત્વા ‘‘કિં, પન્થક, રોદસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભાતા મં, ભન્તે, પણામેતી’’તિ આહ. ‘‘પન્થક, મા ચિન્તયિ, મમ સાસને તુય્હં પબ્બજ્જા, એહિ ઇમં ગહેત્વા ‘રજોહરણં, રજોહરણ’ન્તિ મનસિ કરોહી’’તિ ઇદ્ધિયા સુદ્ધં ચોળક્ખણ્ડં અભિસઙ્ખરિત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નં ચોળક્ખણ્ડં ‘‘રજોહરણં, રજોહરણ’’ન્તિ હત્થેન પરિમજ્જન્તો નિસીદિ. તસ્સ તં પરિમજ્જન્તસ્સ કિલિટ્ઠધાતુકં જાતં, પુન પરિમજ્જન્તસ્સ ઉક્ખલિપરિપુઞ્છનસદિસં જાતં. સો ઞાણપરિપાકત્તા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં ચોળક્ખણ્ડં પકતિયા પરિસુદ્ધં, ઇમં ઉપાદિણ્ણકસરીરં નિસ્સાય કિલિટ્ઠં અઞ્ઞથા જાતં, તસ્મા અનિચ્ચં યથાપેતં, એવં ચિત્તમ્પી’’તિ ખયવયં પટ્ઠપેત્વા તસ્મિંયેવ નિમિત્તે ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા ઝાનપાદકં કત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તપત્તસ્સેવસ્સ તેપિટકં પઞ્ચાભિઞ્ઞા ચ આગમિંસુ.

સત્થા એકૂનેહિ પઞ્ચભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા જીવકસ્સ નિવેસને પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ચૂળપન્થકો પન અત્તનો ભિક્ખાય અપ્પટિચ્છિતત્તા એવ ન ગતો. જીવકો યાગું દાતું આરભિ. સત્થા હત્થેન પત્તં પિદહિ. ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ન ગણ્હથા’’તિ વુત્તે ‘‘વિહારે એકો ભિક્ખુ અત્થિ, જીવકા’’તિ. સો પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, ભણે, વિહારે નિસિન્નં અય્યં ગહેત્વા એહી’’તિ. ચૂળપન્થકત્થેરોપિ રૂપેન કિરિયાય ચ એકમ્પિ એકેન અસદિસં ભિક્ખુસહસ્સં નિમ્મિનિત્વા નિસીદિ. સો પુરિસો વિહારે ભિક્ખૂનં બહુભાવં દિસ્વા ગન્ત્વા જીવકસ્સ કથેસિ – ‘‘ઇમસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘા વિહારે ભિક્ખુસઙ્ઘો બહુતરો, પક્કોસિતબ્બં અય્યં ન જાનામી’’તિ. જીવકો સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કો નામો, ભન્તે, વિહારે નિસિન્નો ભિક્ખૂ’’તિ? ‘‘ચૂળપન્થકો નામ, જીવકા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, ભણે, ‘ચૂળપન્થકો નામ કતરો’તિ પુચ્છિત્વા તં આનેહી’’તિ. સો વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ચૂળપન્થકો નામ કતરો, ભન્તે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં ચૂળપન્થકો, અહં ચૂળપન્થકો’’તિ એકપ્પહારેન ભિક્ખુસહસ્સમ્પિ કથેસિ. સો પુનાગન્ત્વા તં પવત્તિં જીવકસ્સ આરોચેસિ જીવકો પટિવિદ્ધસચ્ચત્તા ‘‘ઇદ્ધિમા મઞ્ઞે, અય્યો’’તિ નયતો ઞત્વા ‘‘ગચ્છ, ભણે, પઠમં કથેન્તં અય્યમેવ ‘તુમ્હે સત્થા પક્કોસતી’તિ વત્વા ચીવરકણ્ણે ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો વિહારં ગન્ત્વા તથા અકાસિ. તાવદેવ નિમ્મિતભિક્ખૂ અન્તરધાયિંસુ. સો થેરં ગહેત્વા અગમાસિ.

સત્થા તસ્મિં ખણે યાગુઞ્ચ ખજ્જકાદિભેદઞ્ચ પટિગ્ગણ્હિ. કતભત્તકિચ્ચો ભગવા આયસ્મન્તં ચૂળપન્થકં આણાપેસિ ‘‘અનુમોદનં કરોહી’’તિ. સો પભિન્નપટિસમ્ભિદો સિનેરું ગહેત્વા મહાસમુદ્દં મન્થેન્તો વિય તેપિટકં બુદ્ધવચનં સઙ્ખોભેન્તો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હન્તો અનુમોદનં અકાસિ. દસબલે ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગતે ધમ્મસભાયં કથા ઉદપાદિ ‘અહો બુદ્ધાનં આનુભાવો, યત્ર હિ નામ ચત્તારો માસે એકગાથં ગહેતું અસક્કોન્તમ્પિ લહુકેન ખણેનેવ એવં મહિદ્ધિકં અકંસૂ’તિ, તથા હિ જીવકસ્સ નિવેસને નિસિન્નો ભગવા ‘એવં ચૂળપન્થકસ્સ ચિત્તં સમાહિતં, વીથિપટિપન્ના વિપસ્સના’તિ ઞત્વા યથાનિસિન્નોયેવ અત્તાનં દસ્સેત્વા, ‘પન્થક, નેવાયં પિલોતિકા કિલિટ્ઠા રજાનુકિણ્ણા, ઇતો પન અઞ્ઞોપિ અરિયસ્સ વિનયે સંકિલેસો રજો’તિ દસ્સેન્તો –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ, રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા ભિક્ખવો, વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો રજો…પે… વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘મોહો રજો…પે… વિગતરજસ્સ સાસને’’તિ. (મહાનિ. ૨૦૯; ચૂળનિ. ઉદયમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭૪) –

ઇમા તિસ્સો ગાથાયો અભાસિ. ગાથાપરિયોસાને ચૂળપન્થકો સહપટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં કથાસલ્લાપં સુત્વા આગન્ત્વા બુદ્ધાસને નિસીદિત્વા ‘‘કિં વદેથ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમં નામ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખવે, ચૂળપન્થકેન ઇદાનિ મય્હં ઓવાદે ઠત્વા લોકુત્થરદાયજ્જં લદ્ધં, પુબ્બે પન લોકિયદાયજ્જં લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો ચૂળસેટ્ઠિજાતકં (જા. ૧.૧.૪) કથેસિ. અપરભાગે નં સત્થા અરિયગણપરિવુતો ધમ્માસને નિસિન્નો મનોમયં કાયં અભિનિમ્મિનન્તાનં ભિક્ખૂનં ચેતોવિવટ્ટકુસલાનઞ્ચ અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ.

૩૫. એવં સો પત્તએતદગ્ગટ્ઠાનો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા પીતિસોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. તત્થ પુરિમપદદ્વયં વુત્તત્થમેવ. ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો સોતિ સો પદુમુત્તરો નામ સત્થા ગણમ્હા મહતા ભિક્ખુસમૂહતો વૂપકટ્ઠો વિસું ભૂતો વિવેકં ઉપગતો. તદા મમ તાપસકાલે હિમવન્તે હિમાલયપબ્બતસમીપે વસિ વાસં કપ્પેસિ, ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ વિહાસીતિ અત્થો.

૩૬. અહમ્પિ…પે… તદાતિ યદા સો ભગવા હિમવન્તં ઉપગન્ત્વા વસિ, તદા અહમ્પિ હિમવન્તસમીપે કતઅસ્સમે આ સમન્તતો કાયચિત્તપીળાસઙ્ખાતા પરિસ્સયા સમન્તિ એત્થાતિ અસ્સમોતિ લદ્ધનામે અરઞ્ઞાવાસે વસામીતિ સમ્બન્ધો. અચિરાગતં મહાવીરન્તિ અચિરં આગતં મહાવીરિયવન્તં લોકનાયકં પધાનં તં ભગવન્તં ઉપેસિન્તિ સમ્બન્ધો, આગતક્ખણેયેવ ઉપાગમિન્તિ અત્થો.

૩૭. પુપ્ફચ્છત્તં ગહેત્વાનાતિ એવં ઉપગચ્છન્તો ચ પદુમુપ્પલપુપ્ફાદીહિ છાદિતં પુપ્ફમયં છત્તં ગહેત્વા નરાસભં નરાનં સેટ્ઠં ભગવન્તં છાદેન્તો ઉપગચ્છિં સમીપં ગતોસ્મીતિ અત્થો. સમાધિં સમાપજ્જન્તન્તિ રૂપાવચરસમાધિજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તં અપ્પેત્વા નિસિન્નસ્સ અન્તરાયં અહં અકાસિન્તિ સમ્બન્ધો.

૩૮. ઉભો હત્થેહિ પગ્ગય્હાતિ તં સુસજ્જિતં પુપ્ફચ્છત્તં દ્વીહિ હત્થેહિ ઉક્ખિપિત્વા અહં ભગવતો અદાસિન્તિ સમ્બન્ધો. પટિગ્ગહેસીતિ તં મયા દિન્નં પુપ્ફચ્છત્તં પદુમુત્તરો ભગવા સમ્પટિચ્છિ, સાદરં સાદિયીતિ અત્થો.

૪૧. સતપત્તછત્તં પગ્ગય્હાતિ એકેકસ્મિં પદુમપુપ્ફે સતસતપત્તાનં વસેન સતપત્તેહિ પદુમપુપ્ફેહિ છાદિતં પુપ્ફચ્છત્તં પકારેન આદરેન ગહેત્વા તાપસો મમ અદાસીતિ અત્થો. તમહં કિત્તયિસ્સામીતિ તં તાપસં અહં કિત્તયિસ્સામિ પાકટં કરિસ્સામીતિ અત્થો. મમ ભાસતો ભાસમાનસ્સ વચનં સુણોથ મનસિ કરોથ.

૪૨. પઞ્ચવીસતિકપ્પાનીતિ ઇમિના પુપ્ફચ્છત્તદાનેન પઞ્ચવીસતિવારે તાવતિંસભવને સક્કો હુત્વા દેવરજ્જં કરિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ચતુત્તિંસતિક્ખત્તુઞ્ચાતિ ચતુત્તિંસતિવારે મનુસ્સલોકે ચક્કવત્તી રાજા ભવિસ્સતિ.

૪૩. યં યં યોનિન્તિ મનુસ્સયોનિઆદીસુ યં યં જાતિં સંસરતિ ગચ્છતિ ઉપપજ્જતિ. તત્થ તત્થ યોનિયં અબ્ભોકાસે સુઞ્ઞટ્ઠાને પતિટ્ઠન્તં નિસિન્નં ઠિતં વા પદુમં ધારયિસ્સતિ ઉપરિ છાદયિસ્સતીતિ અત્થો.

૪૫. પકાસિતે પાવચનેતિ તેન ભગવતો સકલપિટકત્તયે પકાસિતે દીપિતે મનુસ્સત્તં મનુસ્સજાતિં લભિસ્સતિ ઉપપજ્જિસ્સતિ. મનોમયમ્હિ કાયમ્હીતિ મનેન ઝાનચિત્તેન નિબ્બત્તોતિ મનોમયો, યથા ચિત્તં પવત્તતિ, તથા કાયં પવત્તેતિ ચિત્તગતિકં કરોતીતિ અત્થો. તમ્હિ મનોમયે કાયમ્હિ સો તાપસો ચૂળપન્થકો નામ હુત્વા ઉત્તમો અગ્ગો ભવિસ્સતીતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તત્તા ઉત્તાનત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૫૨. સરિં કોકનદં અહન્તિ અહં ભગવતો નિમ્મિતચોળકં પરિમજ્જન્તો કોકનદં પદુમં સરિન્તિ અત્થો. તત્થ ચિત્તં વિમુચ્ચિ મેતિ તસ્મિં કોકનદે પદુમે મય્હં ચિત્તં અધિમુચ્ચિ અલ્લીનો, તતો અહં અરહત્તં પાપુણિન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૩. અહં મનોમયેસુ ચિત્તગતિકેસુ કાયેસુ સબ્બત્થ સબ્બેસુ પારમિં પરિયોસાનં ગતો પત્તોતિ સમ્બન્ધો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

ચૂળપન્થકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.