૩-૨. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

અનોમદસ્સી ભગવાત્યાદિકં આયસ્મતો મોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયઞ્ચ થેરો પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો કાલેતિઆદિ સારિપુત્તત્થેરસ્સ ધમ્મસેનાપતિનો વત્થુમ્હિ વુત્તમેવ. થેરો હિ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય સત્તમે દિવસે મગધરટ્ઠે કલ્લવાલગામકં ઉપનિસ્સાય સમણધમ્મં કરોન્તો થિનમિદ્ધે ઓક્કમન્તે સત્થારા ‘‘મોગ્ગલ્લાન, મા તુચ્છો તવ વાયામો’’તિઆદિના સંવેજિતો થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા ભગવતા વુચ્ચમાનં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં સુણન્તો એવ વિપસ્સનાપટિપાટિયા ઉપરિમગ્ગત્તયં અધિગન્ત્વા અગ્ગફલક્ખણે સાવકઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિ.

૩૭૫. એવં દુતિયસાવકભાવં પત્વા આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સવસેન પુબ્બચરિયં અપદાનં પકાસેન્તો અનોમદસ્સી ભગવાતિઆદિમાહ. તત્થ ન ઓમં અલામકં દસ્સનં પસ્સનં અસ્સાતિ અનોમદસ્સી. તસ્સ હિ દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતસરીરત્તા સકલં દિવસં સકલં માસં સકલં સંવચ્છરં સંવચ્છરસતસહસ્સમ્પિ પસ્સન્તાનં દેવમનુસ્સાનં અતિત્તિકરં દસ્સનન્તિ, અનોમં અલામકં નિબ્બાનં દસ્સનસીલોતિ વા ‘‘અનોમદસ્સી’’તિ લદ્ધનામો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવા. લોકજેટ્ઠોતિ સકલસત્તલોકસ્સ જેટ્ઠો પધાનો. આસભસદિસત્તા આસભો, નરાનં આસભો નરાસભો. સો લોકજેટ્ઠો નરાસભો અનોમદસ્સી ભગવા દેવસઙ્ઘપુરક્ખતો દેવસમૂહેહિ પરિવારિતો. હિમવન્તમ્હિ વિહાસીતિ સમ્બન્ધો.

૩૭૬. યદા દુતિયસાવકભાવાય દુતિયવારે પત્થનં અકાસિ, તદા નામેન વરુણો નામ અહં નાગરાજા હુત્વા નિબ્બત્તો અહોસિન્તિ અત્થો. તેન વુત્તં – ‘‘વરુણો નામ નામેન, નાગરાજા અહં તદા’’તિ. કામરૂપીતિ યદિચ્છિતકામનિમ્માનસીલો. વિકુબ્બામીતિ વિવિધં ઇદ્ધિવિકુબ્બનં કરોમિ. મહોદધિનિવાસહન્તિ મઞ્જેરિકા નાગા, ભૂમિગતા નાગા, પબ્બતટ્ઠા નાગા, ગઙ્ગાવહેય્યા નાગા, સામુદ્દિકા નાગાતિ ઇમેસં નાગાનં અન્તરે સામુદ્દિકનાગો અહં મહોદધિમ્હિ સમુદ્દે નિવાસિં, વાસં કપ્પેસિન્તિ અત્થો.

૩૭૭. સઙ્ગણિયં ગણં હિત્વાતિ નિચ્ચપરિવારભૂતં સકપરિવારં નાગસમૂહં હિત્વા વિના હુત્વા. તૂરિયં પટ્ઠપેસહન્તિ અહં તૂરિયં પટ્ઠપેસિં, વજ્જાપેસિન્તિ અત્થો. સમ્બુદ્ધં પરિવારેત્વાતિ અનોમદસ્સિસમ્બુદ્ધં સમન્તતો સેવમાના અચ્છરા નાગમાણવિકા વાદેસું દિબ્બવાદેહિ ગીતા વાક્યાદીહિ વાદેસું લદ્ધાનુરૂપતો વજ્જેસું તદાતિ અત્થો.

૩૭૮. વજ્જમાનેસુ તૂરેસૂતિ મનુસ્સનાગતૂરિયેસુ પઞ્ચઙ્ગિકેસુ વજ્જમાનેસુ. દેવા તૂરાનિ વજ્જયુન્તિ ચાતુમહારાજિકા દેવા દિબ્બતૂરિયાનિ વજ્જિંસુ વાદેસુન્તિ અત્થો. ઉભિન્નં સદ્દં સુત્વાનાતિ ઉભિન્નં દેવમનુસ્સાનં ભેરિસદ્દં સુત્વા. તિલોકગરુસમાનોપિ બુદ્ધો સમ્પબુજ્ઝથ જાનાતિ સુણાતીતિ અત્થો.

૩૭૯. નિમન્તેત્વાન સમ્બુદ્ધન્તિ સસાવકસઙ્ઘં સમ્બુદ્ધં સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા પરિવારેત્વા. સકભવનન્તિ અત્તનો નાગભવનં ઉપાગમિં. ગન્ત્વા ચ આસનં પઞ્ઞપેત્વાનાતિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનકુટિમણ્ડપસયનનિસીદનટ્ઠાનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા સજ્જેત્વાતિ અત્થો. કાલમારોચયિં અહન્તિ એવં કતપુબ્બવિધાનો અહં ‘‘કાલો, ભન્તે, નિટ્ઠિતં ભત્ત’’ન્તિ કાલં આરોચયિં વિઞ્ઞાપેસિં.

૩૮૦. ખીણાસવસહસ્સેહીતિ તદા સો ભગવા અરહન્તસહસ્સેહિ પરિવુતો લોકનાયકો સબ્બા દિસા ઓભાસેન્તો મે ભવનં ઉપાગમિ સમ્પત્તોતિ અત્થો.

૩૮૧. અત્તનો ભવનં પવિટ્ઠં ભગવન્તં ભોજનાકારં દસ્સેન્તો ઉપવિટ્ઠં મહાવીરન્તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૩૮૬. ઓક્કાકકુલસમ્ભવોતિ ઓક્કાકરઞ્ઞો પરમ્પરાગતરાજકુલે ઉપ્પન્નો સકલજમ્બુદીપે પાકટરાજકુલે ઉપ્પન્નો વા ગોત્તેન ગોત્તવસેન ગોતમો નામ સત્થા મનુસ્સલોકે ભવિસ્સતિ.

૩૮૮. સો પચ્છા પબ્બજિત્વાનાતિ સો નાગરાજા પચ્છા પચ્છિમભવે કુસલમૂલેન પુઞ્ઞસમ્ભારેન ચોદિતો ઉય્યોજિતો સાસને પબ્બજિત્વા ગોતમસ્સ ભગવતો દુતિયો અગ્ગસાવકો હેસ્સતીતિ બ્યાકરણમકાસિ.

૩૮૯. આરદ્ધવીરિયોતિ ઠાનનિસજ્જાદીસુ ઇરિયાપથેસુ વીરિયવા. પહિતત્તોતિ નિબ્બાને પેસિતચિત્તો. ઇદ્ધિયા પારમિં ગતોતિ ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૦, ૧૯૦) અધિટ્ઠાનિદ્ધિવિકુબ્બનિદ્ધિકમ્મવિપાકજિદ્ધિઆદીસુ પારમિં પરિયોસાનં ગતો પત્તો. સબ્બાસવેતિ આ સમન્તતો સવનતો પવત્તનતો ‘‘આસવા’’તિ લદ્ધનામે કામભવદિટ્ઠિઅવિજ્જાધમ્મે સબ્બે પરિઞ્ઞાય સમન્તતો અઞ્ઞાય જાનિત્વા પજહિત્વા અનાસવો નિક્કિલેસો. નિબ્બાયિસ્સતીતિ કિલેસખન્ધપરિનિબ્બાનેન નિબ્બાયિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો.

૩૯૦. એવં થેરો અત્તનો પુઞ્ઞવસેન લદ્ધબ્યાકરણં વત્વા પુન પાપચરિયં પકાસેન્તો પાપમિત્તોપનિસ્સાયાતિઆદિમાહ. તત્થ પાપમિત્તે પાપકે લામકે મિત્તે ઉપનિસ્સાય નિસ્સયે કત્વા તેહિ સંસગ્ગો હુત્વાતિ અત્થો.

તત્રાયમનુપુબ્બી કથા – એકસ્મિં સમયે તિત્થિયા સન્નિપતિત્વા મન્તેસું – ‘‘જાનાથાવુસો, કેન કારણેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ લાભસક્કારો મહા હુત્વા નિબ્બત્તો’’તિ? ‘‘ન જાનામ’’. ‘‘તુમ્હે પન ન જાનાથા’’તિ? ‘‘આમ, જાનામ’’ – મોગ્ગલ્લાનં નામ એકં ભિક્ખું નિસ્સાય ઉપ્પન્નો. સો હિ દેવલોકં ગન્ત્વા દેવતાહિ કતકમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેસિ – ‘‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં સમ્પત્તિં લભન્તી’’તિ. નિરયે નિબ્બત્તાનમ્પિ કમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેસિ – ‘‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં દુક્ખં અનુભવન્તી’’તિ. મનુસ્સા તસ્સ કથં સુત્વા મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરન્તિ. સચે તં મારેતું સક્ખિસ્સામ, સો લાભસક્કારો અમ્હાકં નિબ્બત્તિસ્સતિ, અત્થેસો ઉપાયોતિ સબ્બે એકચ્છન્દા હુત્વા ‘‘યંકિઞ્ચિ કત્વા તં મારેસ્સામા’’તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકે સમાદપેત્વા કહાપણસહસ્સં લભિત્વા પુરિસઘાતકે ચોરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નામ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકો કાળસિલાયં વસતિ, તુમ્હે તત્થ ગન્ત્વા તં મારેથા’’તિ તેસં તં સહસ્સં અદંસુ. ચોરા ધનલાભેન સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરં મારેસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ વસનટ્ઠાનં પરિવારેસું. થેરો તેહિ પરિક્ખિત્તભાવં ઞત્વા કુઞ્ચિકચ્છિદ્દેન નિક્ખમિત્વા પક્કામિ. ચોરા તં દિવસં થેરં અદિસ્વા પુનેકદિવસં તસ્સ વસનટ્ઠાનં પરિક્ખિપિંસુ. થેરો ઞત્વા કણ્ણિકામણ્ડલં ભિન્દિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. એવં તે પઠમમાસેપિ, મજ્ઝિમમાસેપિ થેરં ગહેતું નાસક્ખિંસુ. પચ્છિમમાસે પન સમ્પત્તે થેરો અત્તના કતકમ્મસ્સ આકડ્ઢનભાવં ઞત્વા ન અપગચ્છિ. ચોરા તં પહરન્તા તણ્ડુલકમત્તાનિ અટ્ઠીનિ કરોન્તા ભિન્દિંસુ. અથ નં ‘‘મતો’’તિ સઞ્ઞાય એકસ્મિં ગુમ્બપિટ્ઠે ખિપિત્વા પક્કમિંસુ.

થેરો, ‘‘સત્થારં પસ્સિત્વા વન્દિત્વાવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ અત્તભાવં ઝાનવેઠનેન વેઠેત્વા આકાસેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘પરિનિબ્બાયિસ્સસિ, મોગ્ગલ્લાના’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કત્થ ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સસી’’તિ? ‘‘કાળસિલાપદેસં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ, મોગ્ગલ્લાન, મય્હં ધમ્મં કથેત્વા યાહિ. તાદિસસ્સ હિ મે સાવકસ્સ ન દાનિ દસ્સનં અત્થી’’તિ. સો ‘‘એવં કરિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા સારિપુત્તત્થેરો વિય પરિનિબ્બાનદિવસે નાનપ્પકારા ઇદ્ધિયો કત્વા ધમ્મં કથેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કાળસિલાપદેસં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિ. ‘‘થેરં કિર ચોરા મારેસુ’’ન્તિ અયં કથા સકલજમ્બુદીપે પત્થરિ.

રાજા અજાતસત્તુ ચોરે પરિયેસનત્થાય ચરપુરિસે પયોજેસિ. તેસુ ચોરેસુ સુરાપાને સુરં પિવન્તેસુ મદ્દેસુ એકો એકસ્સ પિટ્ઠિં પહરિત્વા પાતેસિ. સો તં સન્તજ્જેન્તો ‘‘અમ્ભો દુબ્બિનીત ત્વં, કસ્મા મે પિટ્ઠિં પહરિત્વા પાતેસિ, કિં પન, અરે દુટ્ઠચોર, તયા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પઠમં પહતો’’તિ આહ. ‘‘કિં પન ત્વં મયા પઠમં પહતભાવં ન જાનાસી’’તિ? એવં એતેસં ‘‘મયા પહતો, મયા પહતો’’તિ વદન્તાનં સુત્વા તે ચરપુરિસા સબ્બે તે ચોરે ગહેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા તે ચોરે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હેહિ થેરો મારિતો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેહિ તુમ્હે ઉય્યોજિતા’’તિ? ‘‘નગ્ગસમણેહિ, દેવા’’તિ. રાજા પઞ્ચસતે નગ્ગસમણે ગાહાપેત્વા પઞ્ચસતેહિ ચોરેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નાભિપમાણેસુ આવાટેસુ નિખણાપેત્વા પલાલેહિ પટિચ્છાદેત્વા અગ્ગિં દાપેસિ. અથ નેસં ઝામભાવં જાનિત્વા અયનઙ્ગલેહિ કસાપેત્વા સબ્બે ખણ્ડાખણ્ડં કારાપેસિ. તદા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો અત્તનો અનનુરૂપમરણં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘મોગ્ગલ્લાનસ્સ, ભિક્ખવે, ઇમસ્સેવ અત્તભાવસ્સ અનનુરૂપં મરણં, પુબ્બે પન તેન કતકમ્મસ્સ અનુરૂપમેવા’’તિ વત્વા ‘‘કિં પનસ્સ, ભન્તે, પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ પુટ્ઠો તં વિત્થારેત્વા કથેસિ.

અતીતે, ભિક્ખવે, બારાણસિયં એકો કુલપુત્તો સયમેવ કોટ્ટનપચનાદીનિ કરોન્તો માતાપિતરો પટિજગ્ગિ. અથસ્સ માતાપિતરો ‘‘તાત, ત્વં એકકોવ ગેહે ચ અરઞ્ઞે ચ કમ્મં કરોન્તો કિલમસિ, એકં તે કુમારિકં આનેસ્સામા’’તિ વત્વા ‘‘અમ્મતાતા, યાવ તુમ્હે જીવથ, તાવ વો સહત્થા ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ તેન પટિક્ખિત્તાપિ પુનપ્પુનં યાચિત્વા કુમારિકં આનેસું. સા કતિપાહમેવ તે ઉપટ્ઠહિત્વા પચ્છા તેસં દસ્સનમપિ અનિચ્છન્તી – ‘‘ન સક્કા તવ માતાપિતૂહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયિત્વા તસ્મિં અત્તનો કથં અગ્ગણ્હન્તે તસ્સ બહિગતકાલે મકચિવાકખણ્ડાનિ ચ યાગુફેણકે ચ ગહેત્વા તત્થ તત્થ આકિરિત્વા તેનાગન્ત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુટ્ઠા ‘‘ઇમેસં મહલ્લકઅન્ધાનં એતં કમ્મં, સબ્બં ગેહં કિલિટ્ઠા કરોન્તા વિચરન્તિ, ન સક્કા એતેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ એવં તાય પુનપ્પુનં કથિયમાનાય એવરૂપોપિ પૂરિતપારમી સત્તો માતાપિતૂહિ સદ્ધિં ભિજ્જિ. સો ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિ નેસં કત્તબ્બકમ્મ’’ન્તિ તે ભોજેત્વા ‘‘અમ્મતાતા, અસુકટ્ઠાને નામ તુમ્હાકં ઞાતકા આગમનં પચ્ચાસીસન્તિ, તત્થ ગમિસ્સામા’’તિ તે યાનકં આરોપેત્વા આદાય ગચ્છન્તો અટવિમજ્ઝં પત્તકાલે ‘‘તાત, રસ્મિયો ગણ્હથ, ગોણા દણ્ડસઞ્ઞાય ગમિસ્સન્તિ, ઇમસ્મિં ઠાને ચોરા વસન્તિ, અહં ઓતરિત્વા ચરામી’’તિ પિતુ હત્થે રસ્મિયો દત્વા ઓતરિત્વા ગચ્છન્તો સદ્દં પરિવત્તેત્વા ચોરાનં ઉટ્ઠિતસદ્દમકાસિ. માતાપિતરો સદ્દં સુત્વા ‘‘ચોરા ઉટ્ઠિતા’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘તાત, ચોરા ઉટ્ઠિતા, મહલ્લકા મયં, ત્વં અત્તાનમેવ રક્ખાહી’’તિ આહંસુ. સો માતાપિતરો વિરવન્તેપિ ચોરસદ્દં કરોન્તો કોટ્ટેત્વા મારેત્વા અટવિયં ખિપિત્વા પચ્ચાગમિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો એત્તકં કમ્મં કત્વા અનેકવસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા તાવ પક્કાવસેસેન અત્તભાવસતે એવમેવ કોટ્ટેત્વા સંચુણ્ણો મરણં પત્તો, એવં મોગ્ગલ્લાનેન અત્તનો કમ્માનુરૂપમેવ મરણં લદ્ધં. પઞ્ચહિ ચોરસતેહિ સદ્ધિં પઞ્ચતિત્થિયસતાનિપિ મમ પુત્તં અપ્પદુટ્ઠં દુસ્સેત્વા અનુરૂપમેવ મરણં લભિંસુ. અપ્પદુટ્ઠેસુ હિ પદુસ્સન્તો દસહિ કારણેહિ અનયબ્યસનં પાપુણાતિયેવા’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘યો દણ્ડેન અદણ્ડેસુ, અપ્પદુટ્ઠેસુ દુસ્સતિ;

દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનં, ખિપ્પમેવ નિગચ્છતિ.

‘‘વેદનં ફરુસં જાનિં, સરીરસ્સ વ ભેદનં;

ગરુકં વાપિ આબાધં, ચિત્તક્ખેપં વ પાપુણે.

‘‘રાજતો વા ઉપસગ્ગં, અબ્ભક્ખાનં વ દારુણં;

પરિક્ખયં વ ઞાતીનં, ભોગાનં વ પભઙ્ગુનં.

‘‘અથવસ્સ અગારાનિ, અગ્ગિ ડહતિ પાવકો;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૩૭-૧૪૦);

૩૯૩. પવિવેકમનુયુત્તોતિ પકારેન વિવેકં એકીભાવં અનુયુત્તો યોજિતો યુત્તપ્પયુત્તો. સમાધિભાવનારતોતિ પઠમજ્ઝાનાદિભાવનાય રતો અલ્લીનો ચ. સબ્બાસવે સકલકિલેસે, પરિઞ્ઞાય જાનિત્વા પજહિત્વા, અનાસવો નિક્કિલેસો વિહરામીતિ સમ્બન્ધો.

૩૯૪. ઇદાનિ અત્તનો પુઞ્ઞસમ્ભારવસેન પુબ્બચરિતસ્સ ફલં દસ્સેન્તો ધરણિમ્પિ સુગમ્ભીરન્તિઆદિમાહ.

તત્રાયમનુપુબ્બીકથા – બુદ્ધેન ચોદિતોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ચોદિતો ઉય્યોજિતો. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પેક્ખતોતિ મહતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પસ્સન્તસ્સ. મિગારમાતુપાસાદં, પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પયીતિ પુબ્બારામે વિસાખાય મહાઉપાસિકાય કારિતં સહસ્સત્થમ્ભપટિમણ્ડિતં મહાપાસાદં અત્તનો પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પેસિં. એકસ્મિઞ્હિ સમયે પુબ્બારામે યથાવુત્તપાસાદે ભગવતિ વિહરન્તે સમ્બહુલા નવકતરા ભિક્ખૂ ઉપરિપાસાદે નિસિન્ના સત્થારમ્પિ અચિન્તેત્વા તિરચ્છાનકથં કથેતુમારદ્ધા. તં સુત્વા ભગવા તે સંવેજેત્વા અત્તનો ધમ્મદેસનાય ભાજનભૂતે કાતુકામો આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સસિ ત્વં, મોગ્ગલ્લાન, નવે ભિક્ખૂ તિરચ્છાનકથમનુયુત્તે’’તિ તં સુત્વા થેરો સત્થુ અજ્ઝાસયં ઞત્વા અભિઞ્ઞાપાદકં આપોકસિણારમ્મણં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘પાસાદસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસં ઉદકં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય પાસાદમત્થકે થુપિકં પાદઙ્ગુટ્ઠેન પહરિ, પાસાદો ઓનમિત્વા એકેન પસ્સેન અટ્ઠાસિ. પુનપિ પહરિ, અપરેનપિ પસ્સેન અટ્ઠાસિ. તે ભિક્ખૂ ભીતા સંવિગ્ગા પાસાદસ્સ પતનભયેન તતો નિક્ખમિત્વા ભગવતો સમીપે અટ્ઠંસુ. સત્થા તેસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તં સુત્વા તેસુ કેચિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, કેચિ સકદાગામિફલે, કેચિ અનાગામિફલે, કેચિ અરહત્તફલે પતિટ્ઠહિંસુ. સ્વાયમત્થો પાસાદકમ્પનસુત્તેન દીપેતબ્બો.

વેજયન્તપાસાદન્તિ સો વેજયન્તપાસાદો તાવતિંસભવને યોજનસહસ્સુબ્બેધો અનેકસહસ્સનિય્યૂહકૂટાગારપટિમણ્ડિતો દેવાસુરસઙ્ગામે અસુરે જિનિત્વા સક્કે દેવાનમિન્દે નગરમજ્ઝે ઠિતે ઉટ્ઠિતો વિજયન્તેન નિબ્બત્તત્તા ‘‘વેજયન્તો’’તિ લદ્ધનામો પાસાદો, તં સન્ધાયાહ – ‘‘વેજયન્તપાસાદ’’ન્તિ, તમ્પિ અયં થેરો પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પેતિ. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવન્તં પુબ્બારામે વિહરન્તં સક્કો દેવરાજા ઉપસઙ્કમિત્વા તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં પુચ્છિ. તસ્સ ભગવા વિસ્સજ્જેસિ. સો તં સુત્વા અત્તમનો પમુદિતો અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા અત્તનો દેવલોકમેવ ગતો. અથાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એવં ચિન્તેસિ – ‘‘અયં સક્કો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવરૂપં ગમ્ભીરનિબ્બાનપટિસંયુત્તં પઞ્હં પુચ્છિ, ભગવતા ચ પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો, કિં નુ ખો જાનિત્વા ગતો, ઉદાહુ અજાનિત્વા. યંનૂનાહં દેવલોકં ગન્ત્વા તમત્થં જાનેય્ય’’ન્તિ? સો તાવદેવ તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા સક્કં દેવાનમિન્દં તમત્થં પુચ્છિ. સક્કો દિબ્બસમ્પત્તિયા પમત્તો હુત્વા વિક્ખેપં અકાસિ. થેરો તસ્સ સંવેગજનનત્થં વેજયન્તપાસાદં પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પેસિ. તેન વુત્તં –

‘‘યો વેજયન્તપાસાદં, પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પયિ;

ઇદ્ધિબલેનુપત્થદ્ધો, સંવેજેસિ ચ દેવતા’’તિ. (મ. નિ. ૧.૫૧૩);

અયં પનત્થો – ચૂળતણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૩૯૦ આદયો) દીપેતબ્બો. કમ્પિતાકારો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. ‘‘સક્કં સો પરિપુચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) યથાવુત્તમેવ થેરસ્સ તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિપુચ્છં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ – ‘‘અપાવુસો, જાનાસિ, તણ્હક્ખયવિમુત્તિયો’’તિ? તસ્સ સક્કો વિયાકાસિ. ઇદં થેરેન પાસાદકમ્પને કતે સંવિગ્ગહદયેન પમાદં પહાય યોનિસો મનસિ કરિત્વા પઞ્હસ્સ બ્યાકતભાવં સન્ધાય વુત્તં. સત્થારા દેસિતનિયામેનેવ હિ સો તદા કથેસિ. તેનાહ – ‘‘પઞ્હં પુટ્ઠો યથાતથ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩). તત્થ સક્કં સો પરિપુચ્છતીતિ સક્કં દેવરાજં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો સત્થારા દેસિતાય તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિયા સમ્મદેવ ગહિતભાવં પુચ્છિ. અતીતત્થે હિ ઇદં વત્તમાનવચનં. અપાવુસો, જાનાસીતિ આવુસો, અપિ જાનાસિ, કિં જાનાસિ? તણ્હક્ખયવિમુત્તિયોતિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિયો સત્થારા તુય્હં દેસિતા, તથા ‘‘કિં જાનાસી’’તિ પુચ્છતિ. તણ્હક્ખયવિમુત્તિયોતિ વા તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિસુત્તસ્સ દેસનં પુચ્છતિ.

બ્રહ્માનન્તિ મહાબ્રહ્માનં. સુધમ્માયાભિતો સભન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) સુધમ્માય સભાય. અયં પન બ્રહ્મલોકે સુધમ્મા સભા, ન તાવતિંસભવને. સુધમ્માસભાવિરહિતો દેવલોકો નામ નત્થિ. ‘‘અજ્જાપિ તે, આવુસો, સા દિટ્ઠિ, યા તે દિટ્ઠિ પુરે અહૂ’’તિ ઇમં બ્રહ્મલોકં ઉપગન્તું સમત્થો નત્થિ કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા. સત્થુ ઇધાગમનતો પુબ્બે યા તુય્હં દિટ્ઠિ અહોસિ, કિં અજ્જાપિ ઇદાનિપિ સા દિટ્ઠિ ન વિગતાતિ? પસ્સસિ વીતિવત્તન્તં બ્રહ્મલોકે પભસ્સરન્તિ બ્રહ્મલોકે વીતિપતન્તં મહાકપ્પિનમહાકસ્સપાદીહિ સાવકેહિ પરિવારિતસ્સ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નિસિન્નસ્સ સસાવકસ્સ ભગવતો ઓકાસં પસ્સસીતિ અત્થો. એકસ્મિઞ્હિ સમયે ભગવા બ્રહ્મલોકે સુધમ્માય સભાય સન્નિપતિત્વા સન્નિસિન્નસ્સ ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા એવંમહિદ્ધિકો, સો ઇધ આગન્તું સક્કુણેય્યા’’તિ ચિન્તેન્તસ્સ બ્રહ્મુનો ચિત્તમઞ્ઞાય તત્થ ગન્ત્વા બ્રહ્મુનો મત્થકે આકાસે નિસિન્નો તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા ઓભાસં મુઞ્ચન્તો મહામોગ્ગલ્લાનાદીનં આગમનં ચિન્તેસિ. સહ ચિન્તનેન તેપિ તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સત્થુ અજ્ઝાસયં ઞત્વા તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પચ્ચેકદિસાસુ નિસીદિત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેસું. સકલબ્રહ્મલોકો એકોભાસો અહોસિ. સત્થા બ્રહ્મુનો કલ્લચિત્તતં ઞત્વા ચતુસચ્ચપકાસનં ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને અનેકાનિ બ્રહ્મસહસ્સાનિ મગ્ગફલેસુ પતિટ્ઠહિંસુ. તં સન્ધાય ચોદેન્તો અજ્જાપિ તે, આવુસો, સા દિટ્ઠીતિ ગાથમાહ. અયં પનત્થો બકબ્રહ્મસુત્તેન (સં. નિ. ૧.૧૭૫) દીપેતબ્બો. વુત્તં હેતં (સં. નિ. ૧.૧૭૬) –

‘‘એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ બ્રહ્મુનો એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ – ‘નત્થિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા યો ઇધ આગચ્છેય્યા’તિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ બ્રહ્મુનો ચેતસા ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય; એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો ભગવા તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા.

‘‘અથ ખો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ એતદહોસિ ‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’તિ? અદ્દસ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો સમિઞ્જિતં વા બાહં પસારેય્ય, પસારિતં વા બાહં સમિઞ્જેય્ય; એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પુરત્થિમં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

‘‘અથ ખો આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસિ – ‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’તિ? અદ્દસ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો દક્ખિણં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

‘‘અથ ખો આયસ્મતો મહાકપ્પિનસ્સ એતદહોસિ – ‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’તિ? અદ્દસ ખો આયસ્મા મહાકપ્પિનો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકપ્પિનો પચ્છિમં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો.

‘‘અથ ખો આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ એતદહોસિ – ‘કહં નુ ખો ભગવા એતરહિ વિહરતી’તિ? અદ્દસ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવન્તં દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં તેજોધાતું સમાપન્નં. દિસ્વાન સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ જેતવને અન્તરહિતો તસ્મિં બ્રહ્મલોકે પાતુરહોસિ. અથ ખો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ઉત્તરં દિસં નિસ્સાય તસ્સ બ્રહ્મુનો ઉપરિવેહાસં પલ્લઙ્કેન નિસીદિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા નીચતરં ભગવતો’’.

અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં બ્રહ્માનં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘અજ્જાપિ તે આવુસો સા દિટ્ઠિ, યા તે દિટ્ઠિ પુરે અહુ;

પસ્સસિ વીતિવત્તન્તં, બ્રહ્મલોકે પભસ્સર’’ન્તિ.

‘‘ન મે મારિસ સા દિટ્ઠિ, યા મે દિટ્ઠિ પુરે અહુ;

પસ્સામિ વીતિવત્તન્તં, બ્રહ્મલોકે પભસ્સરં;

સ્વાહં અજ્જ કથં વજ્જં, અહં નિચ્ચોમ્હિ સસ્સતો’’તિ.

‘‘અથ ખો ભગવા તં બ્રહ્માનં સંવેજેત્વા સેય્યથાપિ નામ બલવા પુરિસો…પે… એવમેવ તસ્મિં બ્રહ્મલોકે અન્તરહિતો જેતવને પાતુરહોસિ. અથ ખો સો બ્રહ્મા અઞ્ઞતરં બ્રહ્મપારિસજ્જં આમન્તેસિ – ‘એહિ ત્વં, મારિસ, યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એવં વદેહિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, અઞ્ઞેપિ તસ્સ ભગવતો સાવકા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા સેય્યથાપિ ભવં મોગ્ગલ્લાનો કસ્સપો કપ્પિનો અનુરુદ્ધો’’તિ? ‘એવં, મારિસા’તિ ખો સો બ્રહ્મપારિસજ્જો તસ્સ બ્રહ્મુનો પટિસ્સુત્વા યેનાયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા આયસ્મન્તં મહામોગ્ગલ્લાનં એતદવોચ – ‘અત્થિ નુ ખો, મારિસ મોગ્ગલ્લાન, અઞ્ઞેપિ તસ્સ ભગવતો સાવકા એવંમહિદ્ધિકા એવંમહાનુભાવા સેય્યથાપિ ભવં મોગ્ગલ્લાનો કસ્સપો કપ્પિનો અનુરુદ્ધો’તિ? અથ ખો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં બ્રહ્મપારિસજ્જં ગાથાય અજ્ઝભાસિ –

‘‘તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, ચેતોપરિયાયકોવિદા;

ખીણાસવા અરહન્તો, બહૂ બુદ્ધસ્સ સાવકા’’તિ.

‘‘અથ ખો સો બ્રહ્મપારિસજ્જો આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા યેન સો બ્રહ્મા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા તં બ્રહ્માનં એતદવોચ – ‘આયસ્મા મારિસ મહામોગ્ગલ્લાનો એવમાહ –

‘‘‘તેવિજ્જા ઇદ્ધિપત્તા ચ, ચેતોપરિયાયકોવિદા;

ખીણાસવા અરહન્તો, બહૂ બુદ્ધસ્સ સાવકા’’’તિ. –

ઇદમવોચ સો બ્રહ્મપારિસજ્જો. અત્તમનો ચ સો બ્રહ્મા તસ્સ બ્રહ્મપારિસજ્જસ્સ ભાસિતં અભિનન્દીતિ (સં. નિ. ૧.૧૭૬).

ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અયં પનત્થો બકબ્રહ્મસુત્તેન દીપેતબ્બો’’તિ.

મહાનેરુનો કૂટન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) કૂટસીસેન સકલમેવ સિનેરુપબ્બતરાજં વદસિ. વિમોક્ખેન અપસ્સયીતિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) ઝાનવિમોક્ખેન નિસ્સયેન અભિઞ્ઞાયેન પસ્સયીતિ અધિપ્પાયો. વનન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) જમ્બુદીપં. સો હિ વનબાહુલ્લતાય ‘‘વન’’ન્તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘જમ્બુમણ્ડસ્સ ઇસ્સરો’’તિ. પુબ્બવિદેહાનન્તિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) પુબ્બવિદેહટ્ઠાનઞ્ચ પુબ્બવિદેહન્તિ અત્થો. યે ચ ભૂમિસયા નરાતિ (મ. નિ. ૧.૫૧૩) ભૂમિસયા નરા નામ અપરગોયાનઉત્તરકુરુકા ચ મનુસ્સા. તે હિ ગેહાભાવતો ‘‘ભૂમિસયા’’તિ વુત્તા. તેપિ સબ્બે અપસ્સયીતિ સમ્બન્ધો. અયં પનત્થો નન્દોપનન્દદમનેન દીપેતબ્બો – એકસ્મિં કિર સમયે અનાથપિણ્ડિકો ગહપતિ ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘સ્વે, ભન્તે, પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મય્હં ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેત્વા પક્કામિ. તંદિવસઞ્ચ ભગવતો પચ્ચૂસસમયે દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેન્તસ્સ નન્દોપનન્દો નામ નાગરાજા ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છિ. ભગવા ‘‘અયં નાગરાજા મય્હં ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છતિ, કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો સરણગમનસ્સ ઉપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘અયં મિચ્છાદિટ્ઠિકો તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્નો, કો નુ ખો ઇમં મિચ્છાદિટ્ઠિકો વિમોચેય્યા’’તિ આવજ્જેન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં અદ્દસ. તતો પભાતાય રત્તિયા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં આરોચેહિ – ‘તથાગતો દેવચારિકં ગચ્છતી’’’તિ. તંદિવસઞ્ચ નન્દોપનન્દસ્સ આપાનભૂમિં સજ્જયિંસુ. સો દિબ્બરતનપલ્લઙ્કે દિબ્બેન સેતચ્છત્તેન ધારિયમાનો તિવિધનાટકેહિ ચેવ નાગપરિસાય ચ પરિવુતો દિબ્બભાજનેસુ ઉપટ્ઠાપિતઅન્નપાનં ઓલોકયમાનો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો ભગવા યથા નાગરાજા પસ્સતિ, તથા કત્વા તસ્સ વિમાનમત્થકેનેવ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં તાવતિંસદેવલોકાભિમુખો પાયાસિ.

તેન ખો પન સમયેન નન્દોપનન્દસ્સ નાગરાજસ્સ એવરૂપં પાપકં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પન્નં હોતિ ‘‘ઇમે હિ નામ મુણ્ડસમણકા અમ્હાકં ઉપરિભવનેન દેવાનં તાવતિંસાનં ભવનં પવિસન્તિપિ નિક્ખમન્તિપિ, ન દાનિ ઇતો પટ્ઠાય ઇમેસં અમ્હાકં મત્થકે પાદપંસું ઓકિરન્તાનં ગન્તું દસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય સિનેરુપાદં ગન્ત્વા તં અત્તભાવં વિજહિત્વા સિનેરું સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણં કત્વા તાવતિંસભવનં અવકુજ્જેન ફણેન પરિગ્ગહેત્વા અદસ્સનં ગમેસિ.

અથ ખો આયસ્મા રટ્ઠપાલો ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘પુબ્બે, ભન્તે, ઇમસ્મિં પદેસે ઠિતો સિનેરું પસ્સામિ, સિનેરુપરિભણ્ડં પસ્સામિ, તાવતિંસં પસ્સામિ, વેજયન્તં પસ્સામિ, વેજયન્તસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિધજં પસ્સામિ. કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ કો પચ્ચયો, યં એતરહિ નેવ સિનેરું પસ્સામિ…પે… ન વેજયન્તસ્સ પાસાદસ્સ ઉપરિધજં પસ્સામી’’તિ. ‘‘અયં, રટ્ઠપાલ, નન્દોપનન્દો નામ નાગરાજા તુમ્હાકં કુપિતો સિનેરું સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિ ફણેન પટિચ્છાદેત્વા અન્ધકારં કત્વા ઠિતો’’તિ. ‘‘દમેમિ નં, ભન્તે’’તિ. ન ભગવા નં અનુજાનિ. અથ ખો આયસ્મા ભદ્દિયો, આયસ્મા રાહુલોતિ અનુક્કમેન સબ્બેપિ ભિક્ખૂ ઉટ્ઠહિંસુ. ભગવા અનુજાનિ.

અવસાને મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો – ‘‘અહં, ભન્તે, દમેમિ ન’’ન્તિ આહ. ‘‘દમેહિ, મોગ્ગલ્લાના’’તિ ભગવા અનુજાનિ. થેરો અત્તભાવં વિજહિત્વા મહન્તં નાગરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા નન્દોપનન્દં ચુદ્દસક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા તસ્સ ફણમત્થકે અત્તનો ફણં ઠપેત્વા સિનેરુના સદ્ધિં અભિનિપ્પીળેસિ. નાગરાજા ધૂમાયિ. થેરોપિ ‘‘ન તુય્હંયેવ સરીરે ધૂમો અત્થિ, મય્હમ્પિ અત્થી’’તિ ધૂમાયિ. નાગરાજસ્સ ધૂમો થેરં ન બાધતિ, થેરસ્સ પન ધૂમો નાગરાજં બાધતિ. તતો નાગરાજા પજ્જલિ, થેરોપિ ‘‘ન તુય્હંયેવ સરીરે અગ્ગિ અત્થિ, મય્હમ્પિ અત્થી’’તિ પજ્જલિ. નાગરાજસ્સ તેજો થેરં ન બાધતિ, થેરસ્સ પન તેજો નાગરાજાનં બાધતિ. નાગરાજા – ‘‘અયં મં સિનેરુના અભિનિપ્પીળેત્વા ધૂમાયતિ ચેવ પજ્જલતિ ચા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભો, તુવં કોસી’’તિ પટિપુચ્છિ. ‘‘અહં ખો, નન્દ, મોગ્ગલ્લાનો’’તિ. ‘‘ભન્તે, અત્તનો ભિક્ખુભાવેન તિટ્ઠાહી’’તિ.

થેરો તં અત્તભાવં વિજહિત્વા તસ્સ દક્ખિણકણ્ણસોતેન પવિસિત્વા વામકણ્ણસોતેન નિક્ખમિ, વામકણ્ણસોતેન પવિસિત્વા દક્ખિણકણ્ણસોતેન નિક્ખમિ. તથા દક્ખિણનાસસોતેન પવિસિત્વા વામનાસસોતેન નિક્ખમિ, વામનાસસોતેન પવિસિત્વા દક્ખિણનાસસોતેન નિક્ખમિ. તતો નાગરાજા મુખં વિવરિ, થેરો મુખેન પવિસિત્વા અન્તોકુચ્છિયં પાચીનેન ચ પચ્છિમેન ચ ચઙ્કમતિ. ભગવા – ‘‘મોગ્ગલ્લાન, મનસિ કરોહિ, મહિદ્ધિકો નાગો’’તિ આહ. થેરો ‘‘મય્હં ખો, ભન્તે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા બહુલીકતા યાનીકતા વત્થુકતા અનુટ્ઠિતા પરિચિતા સુસમારદ્ધા, તિટ્ઠતુ, ભન્તે, નન્દોપનન્દો, અહં નન્દોપનન્દસદિસાનં નાગરાજાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દમેય્ય’’ન્તિઆદિમાહ.

નાગરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘પવિસન્તો તાવ મે ન દિટ્ઠો, નિક્ખમનકાલે દાનિ નં દાઠન્તરે પક્ખિપિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘નિક્ખમથ, ભન્તે, મા મં અન્તોકુચ્છિયં અપરાપરં ચઙ્કમન્તો બાધયિત્થા’’તિ આહ. થેરો નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠાસિ. નાગરાજા ‘‘અયં સો’’તિ દિસ્વા નાસવાતં વિસ્સજ્જિ, થેરો ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિ, લોમકૂપમ્પિસ્સ વાતો ચાલેતું નાસક્ખિ. અવસેસા ભિક્ખૂ કિર આદિતો પટ્ઠાય સબ્બપાટિહારિયાનિ કાતું સક્કુણેય્યું, ઇમં પન ઠાનં પત્વા એવં ખિપ્પનિસન્તિનો હુત્વા સમાપજ્જિતું ન સક્ખિસ્સન્તીતિ નેસં ભગવા નાગરાજદમનં નાનુજાનિ.

નાગરાજા ‘‘અહં ઇમસ્સ સમણસ્સ નાસવાતેન લોમકૂપમ્પિ ચાલેતું નાસક્ખિ, મહિદ્ધિકો સો સમણો’’તિ ચિન્તેસિ. થેરો અત્તભાવં વિજહિત્વા સુપણ્ણરૂપં અભિનિમ્મિનિત્વા સુપણ્ણવાતં દસ્સેન્તો નાગરાજાનં અનુબન્ધિ. નાગરાજા તં અત્તભાવં વિજહિત્વા માણવકવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં સરણં ગચ્છામી’’તિ વદન્તો થેરસ્સ પાદે વન્દિ. થેરો ‘‘સત્થા, નન્દ, આગતો, એહિ ગમિસ્સામા’’તિ નાગરાજાનં દમેત્વા નિબ્બિસં કત્વા ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. નાગરાજા ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં સરણં ગચ્છામી’’તિ આહ. ભગવા ‘‘સુખી હોહિ, નાગરાજા’’તિ વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો અનાથપિણ્ડિકસ્સ નિવેસનં અગમાસિ.

અનાથપિણ્ડિકો ‘‘કિં, ભન્તે, અતિદિવા આગતત્થા’’તિ આહ. ‘‘મોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ નન્દોપનન્દસ્સ ચ સઙ્ગામો અહોસી’’તિ. ‘‘કસ્સ પન, ભન્તે, જયો, કસ્સ પરાજયો’’તિ? ‘‘મોગ્ગલ્લાનસ્સ જયો, નન્દસ્સ પરાજયો’’તિ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘અધિવાસેતુ મે, ભન્તે, ભગવા સત્તાહં એકપટિપાટિયા ભત્તં સત્તાહં થેરસ્સ સક્કારં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખાનં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં મહાસક્કારં અકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘નન્દોપનન્દદમનેન દીપેતબ્બો’’તિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે પુબ્બારામે વિસાખાય મહાઉપાસિકાય કારિતસહસ્સગબ્ભપટિમણ્ડિતે પાસાદે ભગવતિ વિહરન્તે…પે… સંવેજેસિ ચ દેવતાતિ. તેન વુત્તં –

‘‘ધરણિમ્પિ સુગમ્ભીરં, બહલં દુપ્પધંસિયં;

વામઙ્ગુટ્ઠેન ખોભેય્યં, ઇદ્ધિયા પારમિં ગતો’’તિ.

તત્થ ઇદ્ધિયા પારમિં ગતોતિ વિકુબ્બનિદ્ધિઆદિઇદ્ધિયા પરિયોસાનં ગતો પત્તો.

૩૯૫. અસ્મિમાનન્તિ અહમસ્મિ પઞ્ઞાસીલસમાધિસમ્પન્નોતિઆદિ અસ્મિમાનં ન પસ્સામિ ન અક્ખામીતિ અત્થો. તદેવ દીપેન્તો માનો મય્હં ન વિજ્જતીતિ આહ. સામણેરે ઉપાદાયાતિ સામણેરે આદિં કત્વા સકલે ભિક્ખુસઙ્ઘે ગરુચિત્તં ગારવચિત્તં આદરબહુમાનં અહં કરોમીતિ અત્થો.

૩૯૬. અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પેતિ ઇતો અમ્હાકં ઉપ્પન્નકપ્પતો અન્તરકપ્પાદીહિ અપરિમેય્યે એકઅસઙ્ખ્યેય્યસ્સ ઉપરિ સતસહસ્સકપ્પમત્થકેતિ અત્થો. યં કમ્મમભિનીહરિન્તિ અગ્ગસાવકભાવસ્સ પદં પુઞ્ઞસમ્પત્તિં પૂરેસિં. તાહં ભૂમિમનુપ્પત્તોતિ અહં તં સાવકભૂમિં અનુપ્પત્તો આસવક્ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં પત્તો અસ્મિ અમ્હીતિ અત્થો.

૩૯૭. અત્થપટિસમ્ભિદાદયો ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા સોતાપત્તિમગ્ગાદયો અટ્ઠ વિમોક્ખા ઇદ્ધિવિધાદયો છ અભિઞ્ઞાયો મે મયા સચ્છિકતા પચ્ચક્ખં કતા. બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઓવાદાનુસાસનીસઙ્ખાતં સાસનં મયા કતં સીલપટિપત્તિનિપ્ફાદનવસેન પરિયોસાપિતન્તિ અત્થો.

ઇત્થન્તિ ઇમિના પકારેન હેટ્ઠા વુત્તક્કમેન. એવં સો એકસ્સેવ અનોમદસ્સીબુદ્ધસ્સ સન્તિકે દ્વિક્ખત્તું બ્યાકરણં લભિ. કથં? હેટ્ઠા વુત્તનયેન સેટ્ઠિ હુત્વા તસ્સ ભગવતો સન્તિકે લદ્ધબ્યાકરણો તતો ચુતો સામુદ્દિકે નાગભવને નિબ્બત્તો તસ્સેવ ભગવતો સન્તિકે દીઘાયુકભાવેન ઉપહારં કત્વા નિમન્તેત્વા ભોજેત્વા મહાપૂજં અકાસિ. તદાપિ ભગવા બ્યાકરણં કથેસિ. સુદન્તિ પદપૂરણે નિપાતો. આયસ્માતિ પિયવચનં ગરુગારવાધિવચનં. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ઇમા અપદાનગાથાયો અભાસિત્થ કથેસિ. ઇતીતિ પરિસમાપનત્થે નિપાતો.

મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.