૧. બુદ્ધવગ્ગો

અબ્ભન્તરનિદાનવણ્ણના

૫. ‘‘અથ બુદ્ધાપદાનાનિ, સુણાથ સુદ્ધમાનસા;

તિંસપારમિસમ્પુણ્ણા, ધમ્મરાજા અસઙ્ખિયા’’તિ. –

એત્થ અથાતિ અધિકારન્તરૂપદસ્સનત્થે નિપાતપદં, વિભત્તિયુત્તાયુત્તનિપાતદ્વયેસુ વિભત્તિયુત્તનિપાતપદં. અથ વા –

‘‘અધિકારે મઙ્ગલે ચેવ, નિપ્ફન્નત્થેવધારણે;

અનન્તરેપગમને, અથ-સદ્દો પવત્તતિ’’.

તથા હિ –

‘‘અધિકિચ્ચં અધિટ્ઠાનં, અધિઅત્થં વિભાસતિ;

સેટ્ઠજેટ્ઠકભાવેન, અધિકારો વિધીયતે’’તિ. –

વુત્તત્તા બુદ્ધાનં સમત્તિંસપારમિધમ્માનં અધિકિચ્ચતો, સેટ્ઠજેટ્ઠતો અધિકારટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ. તિવિધબોધિસત્તાનં પૂજામઙ્ગલસભાવતો ‘‘પૂજા ચ પૂજનેય્યાનં, એતં મઙ્ગલમુત્તમ’’ન્તિ વચનતો (ખુ. પા. ૫.૩; સુ. નિ. ૨૬૨) મઙ્ગલટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ. બુદ્ધાદીનં ભગવન્તાનં સમ્પત્તિકિચ્ચસ્સ અરહત્તમગ્ગેન નિપ્ફન્નતો નિપ્ફન્નટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ. બુદ્ધાદીનં અરહત્તમગ્ગાદિકુસલતો અઞ્ઞકુસલાનં અભાવતો અવધારણટ્ઠેન નિવારણટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ. ખુદ્દકપાઠસઙ્ગહાનન્તરં સઙ્ગહિતન્તિ અનન્તરટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ. ઇતો ખુદ્દકપાઠતો પટ્ઠાયાતિ અપગમનટ્ઠેન અથ-સદ્દેન યુત્તમપદાનાનીતિ.

બુદ્ધોતિ એત્થ બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધો, સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધો, અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધો, વિસવિતાય બુદ્ધો, ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, નિરુપક્કિલેસસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન બુદ્ધો, અદુતિયટ્ઠેન બુદ્ધો, તણ્હાપહાનટ્ઠેન બુદ્ધો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધો, એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ બુદ્ધો, અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભા બુદ્ધો, બુદ્ધિ બુદ્ધં બોધોતિ અનત્થન્તરમેતં. યથા નીલાદિવણ્ણયોગતો પટો ‘‘નીલો પટો, રત્તો પટો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધગુણયોગતો બુદ્ધો. અથ વા ‘‘બોધિ’’વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તેન ઞાણેન સકલદિયડ્ઢસહસ્સકિલેસારિગણે ખેપેત્વા નિબ્બાનાધિગમનતો ઞાણં ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન સમ્પયુત્તો સમઙ્ગીપુગ્ગલો બુદ્ધો. તેનેવ ઞાણેન પચ્ચેકબુદ્ધોપિ સબ્બકિલેસે ખેપેત્વા નિબ્બાનમધિગચ્છતિ. બુદ્ધાનં પન ચતૂસુ અસઙ્ખ્યેય્યેસુ કપ્પસતસહસ્સેસુ ચ પારમિયો પૂરેત્વા બોધિઞાણસ્સાધિગતત્તા ચ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણમહાકરુણાસમાપત્તિઞાણયમકપાટિહીરઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ- અનાવરણઆસયાનુસયાદિઅસાધારણઞાણાનં સમધિગતત્તા ચ એકાયપિ ધમ્મદેસનાય અસઙ્ખ્યેય્યાસત્તનિકાયે ધમ્મામતં પાયેત્વા નિબ્બાનસ્સ પાપનતો ચ તદેવ ઞાણં બુદ્ધાનમેવાધિકભાવતો તેસમેવ સમ્બુદ્ધાનં અપદાનં કારણં બુદ્ધાપદાનં. તઞ્હિ દુવિધં કુસલાકુસલવસેન. પચ્ચેકબુદ્ધા પન ન તથા કાતું સમત્થા, અન્નાદિપચ્ચયદાયકાનં સઙ્ગહં કરોન્તાપિ –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

પૂરેન્તુ ચિત્તસઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા.

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

પૂરેન્તુ ચિત્તસઙ્કપ્પા, મણિ જોતિરસો યથા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૯૨; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતીવત્થુ) –

ઇમાહિ દ્વીહિયેવ ગાથાહિ ધમ્મં દેસેન્તિ. દેસેન્તાપિ અસઙ્ખ્યેય્યસત્તનિકાયે બોધેતું ન સક્કુણન્તિ, તસ્મા ન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસદિસા હુત્વા પાટિએક્કં વિસું બુદ્ધાતિ પચ્ચેકબુદ્ધા. તેસં અપદાનં કારણં પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનં.

ચિરં ઠિતાતિ થેરા. અથ વા થિરતરસીલાચારમદ્દવાદિગુણેહિ યુત્તાતિ થેરા. અથ વા થિરવરસીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનગુણેહિ યુત્તાતિ થેરા. અથ વા થિરતરસઙ્ખાતપણીતાનુત્તરસન્તિનિબ્બાનમધિગતાતિ થેરા, થેરાનં અપદાનાનિ થેરાપદાનાનિ. તથા તાદિગુણેહિ યુત્તાતિ થેરી, થેરીનં અપદાનાનિ થેરીપદાનાનિ. તેસુ બુદ્ધાપદાને પઞ્ચેવ અપદાનાનિ, પઞ્ચેવ સુત્તન્તા. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘પઞ્ચેવ અપદાનાનિ, પઞ્ચ સુત્તાનિ યસ્સ ચ;

ઇદં બુદ્ધાપદાનન્તિ, પઠમં અનુલોમતો’’તિ.

પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનેપિ પઞ્ચેવ અપદાનાનિ, પઞ્ચેવ સુત્તન્તા. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘પઞ્ચેવ અપદાનાનિ, પઞ્ચ સુત્તાનિ યસ્સ ચ;

ઇદં પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનન્તિ, દુતિયં અનુલોમતો’’તિ.

થેરાપદાનેસુ દસાધિકપઞ્ચસતાપદાનાનિ, વગ્ગતો એકપઞ્ઞાસ વગ્ગા. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘પઞ્ચસતદસપદાનાનિ, એકપઞ્ઞાસ વગ્ગતો;

ઇદં થેરાપદાનન્તિ, તતિયં અનુલોમતો’’તિ.

થેરીઅપદાનેસુ ચત્તાલીસં અપદાનાનિ, વગ્ગતો ચતુરો વગ્ગા. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ચત્તાલીસંપદાનાનિ, ચતુવગ્ગાનિ યસ્સ ચ;

ઇદં થેરીપદાનન્તિ, ચતુત્થં અનુલોમતો’’તિ.

અપદાનન્તિ એત્થ અપદાન-સદ્દો કારણગહણઅપગમનપટિપાટિઅક્કોસનાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ એસ ‘‘ખત્તિયાનં અપદાનં, બ્રાહ્મણાનં અપદાન’’ન્તિઆદીસુ કારણે દિસ્સતિ, ખત્તિયાનં કારણં બ્રાહ્મણાનં કારણન્તિ અત્થો. ‘‘ઉપાસકાનં અપદાન’’ન્તિઆદીસુ ગહણે દિસ્સતિ, સંસુટ્ઠુ ગહણન્તિ અત્થો. ‘‘વાણિજાનં અપદાનં, સુદ્દાનં અપદાન’’ન્તિઆદીસુ અપગમને દિસ્સતિ, તતો તતો તેસં અપગમનન્તિ અત્થો. ‘‘પિણ્ડપાતિકો ભિક્ખુ સપદાનચારવસેન પિણ્ડાય ચરતી’’તિઆદીસુ પટિપાટિયા દિસ્સતિ, ઘરપટિપાટિયા ચરતીતિ અત્થો. ‘‘અપગતા ઇમે સામઞ્ઞા, અપગતા ઇમે બ્રહ્મઞ્ઞાતિ અપદાનેતી’’તિઆદીસુ અક્કોસને દિસ્સતિ, અક્કોસતિ પરિભાસતીતિ અત્થો. ઇધ પન કારણે દિસ્સતિ. તસ્મા બુદ્ધાનં અપદાનાનિ બુદ્ધાપદાનિ, બુદ્ધકારણાનીતિ અત્થો. ગઙ્ગાવાલુકૂપમાનં અનેકેસં બુદ્ધાનં દાનપારમિતાદિસમત્તિંસપારમિતા કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ અધિકારાદીસુ યુત્તઅપદાનાનિ સુદ્ધમાનસા સુણાથાતિ સમ્બન્ધો.

તત્થ સુદ્ધમાનસાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણેન દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં ખેપેત્વા ઠિતત્તા સુદ્ધમાનસા પરિસુદ્ધચિત્તા સુદ્ધહદયા પઞ્ચસતા ખીણાસવા ઇમસ્મિં ધમ્મસભાયે સન્નિસિન્ના સુણાથ, ઓહિતસોતા મનસિ કરોથાતિ અત્થો.

એત્થ પન ‘‘અપદાનાની’’તિ અવત્વા પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનથેરાપદાનથેરીઅપદાનેસુ વિજ્જમાનેસુપિ ‘‘અથ બુદ્ધાપદાનાની’’તિ વચનં ખન્ધયમકઆયતનધાતુસચ્ચસઙ્ખારઅનુસયયમકેસુ વિજ્જમાનેસુપિ પધાનવસેન આદિવસેન ચ ‘‘મૂલયમક’’ન્તિ વચનં વિય, તેરસસઙ્ઘાદિસેસદ્વેઅનિયતતિંસનિસ્સગ્ગિયેસુ વિજ્જમાનેસુપિ પધાનવસેન આદિવસેન ચ ‘‘પારાજિકકણ્ડો’’તિ વચનં વિય ચ ઇધાપિ પધાનવસેન આદિવસેન ચ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધાપદાનાની’’તિ વત્તબ્બે ‘‘વણ્ણાગમો…પે… પઞ્ચવિધં નિરુત્ત’’ન્તિ નિરુત્તિનયેન વા ‘‘તેસુ વુદ્ધિલોપાગમવિકારવિપરીતાદેસા ચા’’તિ સુત્તેન વા તતિયત્થવાચકસ્સ સમ્માતિનિપાતપદસ્સ, સયંસદ્દત્થવાચકસ્સ સ-ન્તિઉપસગ્ગપદસ્સ ચ લોપં કત્વા કિતન્તવાચીબુદ્ધસદ્દમેવ ગહેત્વા ગાથાબન્ધસુખત્થં ‘‘બુદ્ધાપદાનાની’’તિ વુત્તં. તસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધાપદાનાનીતિ અત્થો.

ઇતિ વિસુદ્ધજનવિલાસિનિયા અપદાન-અટ્ઠકથાય

અબ્ભન્તરનિદાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. બુદ્ધઅપદાનવણ્ણના

ઇદાનિ અબ્ભન્તરનિદાનાનન્તરં અપદાનટ્ઠકથં કથેતુકામો –

‘‘સપદાનં અપદાનં, વિચિત્રનયદેસનં;

યં ખુદ્દકનિકાયસ્મિં, સઙ્ગાયિંસુ મહેસયો;

તસ્સ દાનિ અનુપ્પત્તો, અત્થસંવણ્ણનાક્કમો’’તિ.

તત્થ યં અપદાનં તાવ ‘‘સકલં બુદ્ધવચનં એકવિમુત્તિરસ’’ન્તિ વુત્તત્તા એકરસે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, ધમ્મવિનયવસેન દ્વિધાસઙ્ગહે ધમ્મે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, પઠમમજ્ઝિમપચ્છિમબુદ્ધવચનેસુ મજ્ઝિમબુદ્ધવચને સઙ્ગહં ગચ્છતિ, વિનયાભિધમ્મસુત્તન્તપિટકેસુ સુત્તન્તપિટકે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, દીઘનિકાયમજ્ઝિમસંયુત્તઅઙ્ગુત્તરખુદ્દકનિકાયેસુ પઞ્ચસુ ખુદ્દકનિકાયે સઙ્ગહં ગચ્છતિ, સુત્તં ગેય્યં વેય્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં અબ્ભુતધમ્મં વેદલ્લન્તિ નવસુ સાસનઙ્ગેસુ ગાથાય સઙ્ગહિતં.

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વેસહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, યેમે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. –

એવં વુત્તચતુરાસીતિસહસ્સધમ્મક્ખન્ધેસુ કતિપયધમ્મક્ખન્ધસઙ્ગહિતં હોતીતિ.

ઇદાનિ તં અપદાનં દસ્સેન્તો ‘‘તિંસપારમિસમ્પુણ્ણા, ધમ્મરાજા અસઙ્ખિયા’’તિ આહ. તત્થ દસપારમિતાવ પચ્છિમમજ્ઝિમુક્કટ્ઠવસેન દસપારમીદસઉપપારમીદસપરમત્થપારમીનં વસેન સમત્તિંસપારમી. તાહિ સંસુટ્ઠુ પુણ્ણા સમ્પુણ્ણા સમન્નાગતા સમઙ્ગીભૂતા અજ્ઝાપન્ના સંયુત્તાતિ તિંસપારમિસમ્પુણ્ણા. સકલલોકત્તયવાસિને સત્તનિકાયે મેત્તાકરુણામુદિતાઉપેક્ખાસઙ્ખાતાહિ ચતૂહિ બ્રહ્મવિહારસમાપત્તીહિ વા ફલસમાપત્તિવિહારેન વા એકચિત્તભાવેન અત્તનો ચ કાયે રઞ્જેન્તિ અલ્લીયાપેન્તીતિ રાજાનો, ધમ્મેન રાજાનો ધમ્મરાજા, ઇત્થમ્ભૂતા બુદ્ધા. દસસતં સહસ્સં દસસહસ્સં સતસહસ્સં દસસતસહસ્સં કોટિ પકોટિ કોટિપ્પકોટિ નહુતં નિન્નહુતં અક્ખોભિણિ બિન્દુ અબ્બુદં નિરબ્બુદં અહહં અબબં અટટં સોગન્ધિકં ઉપ્પલં કુમુદં પુણ્ડરિકં પદુમં કથાનં મહાકથાનં અસઙ્ખ્યેય્યાનં વસેન અસઙ્ખિયા સઙ્ખારહિતા ધમ્મરાજાનો અતીતા વિગતા નિરુદ્ધા અબ્ભત્થં ગતાતિ અધિપ્પાયો.

૬. તેસુ અતીતબુદ્ધેસુ કતાધિકારઞ્ચ અત્તના બોધિસત્તભૂતેન ચક્કવત્તિરઞ્ઞા હુત્વા કતસમ્ભારઞ્ચ આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો ભગવા ‘‘સમ્બોધિં બુદ્ધસેટ્ઠાન’’ન્તિઆદિમાહ. ભો આનન્દ, મમ અપદાનં સુણોહીતિ અધિપ્પાયો. આનન્દ, અહં પુબ્બે બોધિસમ્ભારપૂરણકાલે ચક્કવત્તિરાજા હુત્વા સેટ્ઠાનં પસટ્ઠાનં પટિવિદ્ધચતુસચ્ચાનં બુદ્ધાનં સમ્બોધિં ચતુસચ્ચમગ્ગઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વા સિરસા અભિવાદયેતિ સમ્બન્ધો. સસઙ્ઘે સાવકસઙ્ઘસહિતે લોકનાયકે લોકજેટ્ઠે બુદ્ધે દસહિ અઙ્ગુલીહિ ઉભોહિ હત્થપુટેહિ નમસ્સિત્વા વન્દિત્વા સિરસા સીસેન અભિવાદયે આદરેન થોમનં કત્વા પણામં કરોમીતિ અત્થો.

૭. યાવતા બુદ્ધખેત્તેસૂતિ દસસહસ્સચક્કવાળેસુ બુદ્ધખેત્તેસુ, આકાસટ્ઠા આકાસગતા, ભૂમટ્ઠા ભૂમિતલગતા, વેળુરિયાદયો સત્ત રતના અસઙ્ખિયા સઙ્ખારહિતા, યાવતા યત્તકા, વિજ્જન્તિ. તાનિ સબ્બાનિ મનસા ચિત્તેન સમાહરે, સં સુટ્ઠુ ચિત્તેન અધિટ્ઠહિત્વા આહરિસ્સામીતિ અત્થો, મમ પાસાદસ્સ સામન્તા રાસિં કરોમીતિ અત્થો.

૮. તત્થ રૂપિયભૂમિયન્તિ તસ્મિં અનેકભૂમિમ્હિ પાસાદે રૂપિયમયં રજતમયં ભૂમિં નિમ્મિતન્તિ અત્થો. અહં રતનમયં સત્તહિ રતનેહિ નિમ્મિતં અનેકસતભૂમિકં પાસાદં ઉબ્બિદ્ધં ઉગ્ગતં નભમુગ્ગતં આકાસે જોતમાનં માપયિન્તિ અત્થો.

૯. તમેવ પાસાદં વણ્ણેન્તો ‘‘વિચિત્તથમ્ભ’’ન્ત્યાદિમાહ. વિચિત્તેહિ અનેકેહિ મસારગલ્લાદિવણ્ણેહિ થમ્ભેહિ ઉસ્સાપિતં સુકતં સુટ્ઠુ કતં લક્ખણયુત્તં આરોહપરિણાહવસેન સુટ્ઠુ વિભત્તં અનેકકોટિસતગ્ઘનતોરણનિમ્મિતત્તા મહારહં. પુનપિ કિં વિસિટ્ઠં? કનકમયસઙ્ઘાટં સુવણ્ણેહિ કતતુલાસઙ્ઘાટવલયેહિ યુત્તં, તત્થ ઉસ્સાપિતકોન્તેહિ ચ છત્તેહિ ચ મણ્ડિતં સોભિતં પાસાદન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૦. પુનપિ પાસાદસ્સેવ સોભં વણ્ણેન્તો ‘‘પઠમા વેળુરિયા ભૂમી’’ત્યાદિમાહ. તસ્સ અનેકસતભૂમિપાસાદસ્સ સુભા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા અબ્ભસમા વલાહકપટલસદિસા વિમલા નિમ્મલા વેળુરિયમણિમયા નીલવણ્ણા પઠમા ભૂમિ અહોસીતિ અત્થો. જલજનળિનપદુમેહિ આકિણ્ણા સમઙ્ગીભૂતા વરાય ઉત્તમાય કઞ્ચનભૂમિયા સુવણ્ણભૂમિયાવ સોભતીતિ અત્થો.

૧૧. તસ્સેવ પાસાદસ્સ કાચિ ભૂમિ પવાળંસા પવાળકોટ્ઠાસા પવાળવણ્ણા, કાચિ ભૂમિ લોહિતકા લોહિતવણ્ણા, કાચિ ભૂમિ સુભા મનોહરા ઇન્દગોપકવણ્ણાભા રસ્મિયો નિચ્છરમાના, કાચિ ભૂમિ દસ દિસા ઓભાસતીતિ અત્થો.

૧૨. તસ્મિંયેવ પાસાદે નિય્યૂહા નિગ્ગતપમુખસાલા ચ સુવિભત્તા સુટ્ઠુ વિભત્તા કોટ્ઠાસતો વિસું વિસું કતા સીહપઞ્જરા સીહદ્વારા ચ. ચતુરો વેદિકાતિ ચતૂહિ વેદિકાવલયેહિ જાલકવાટેહિ ચ મનોરમા મનઅલ્લીયનકા ગન્ધાવેળા ગન્ધદામા ચ ઓલમ્બન્તીતિ અત્થો.

૧૩. તસ્મિંયેવ પાસાદે સત્તરતનભૂસિતા સત્તરતનેહિ સોભિતા કૂટાગારા. કિં ભૂતા? નીલા નીલવણ્ણા, પીતા પીતવણ્ણા સુવણ્ણવણ્ણા, લોહિતકા લોહિતકવણ્ણા રત્તવણ્ણા, ઓદાતા ઓદાતવણ્ણા સેતવણ્ણા, સુદ્ધકાળકા અમિસ્સકાળવણ્ણા, કૂટાગારવરૂપેતા કૂટાગારવરેહિ કણ્ણિકકૂટાગારવરેહિ ઉપેતો સમન્નાગતો સો પાસાદોતિ અત્થો.

૧૪. તસ્મિંયેવ પાસાદે ઓલોકમયા ઉદ્ધમ્મુખા પદુમા સુપુપ્ફિતા પદુમા સોભન્તિ, સીહબ્યગ્ઘાદીહિ વાળમિગગણેહિ ચ હંસકોઞ્ચમયૂરાદિપક્ખિસમૂહેહિ ચ સોભિતો સો પાસાદોતિ અત્થો. અતિઉચ્ચો હુત્વા નભમુગ્ગતત્તા નક્ખત્તતારકાહિ આકિણ્ણો ચન્દસૂરેહિ ચન્દસૂરિયરૂપેહિ ચ મણ્ડિતો સો પાસાદોતિ અત્થો.

૧૫. સો એવ ચક્કવત્તિસ્સ પાસાદો હેમજાલેન સુવણ્ણજાલેન સઞ્છન્ના, સોણ્ણકિઙ્કણિકાયુતો સુવણ્ણકિઙ્કણિકજાલેહિ યુતો સમન્નાગતોતિ અત્થો. મનોરમા મનલ્લીયનકા સોણ્ણમાલા સુવણ્ણપુપ્ફપન્તિયો વાતવેગેન વાતપ્પહારેન કૂજન્તિ સદ્દં કરોન્તીતિ અત્થો.

૧૬. મઞ્જેટ્ઠકં મઞ્જિટ્ઠવણ્ણં, લોહિતકં લોહિતવણ્ણં, પીતકં પીતવણ્ણં, હરિપિઞ્જરં જમ્બોનદસુવણ્ણવણ્ણં પઞ્જરવણ્ણઞ્ચ ધજં નાનારઙ્ગેહિ અનેકેહિ વણ્ણેહિ, સમ્પીતં રઞ્જિતં ધજં, ઉસ્સિતં તસ્મિં પાસાદે ઉસ્સાપિતં. ધજમાલિનીતિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તં, ધજમાલાયુત્તો સો પાસાદોતિ અત્થો.

૧૭. તસ્મિં પાસાદે અત્થરણાદયો વણ્ણેન્તો ‘‘ન નં બહૂ’’ત્યાદિમાહ. તત્થ નં પાસાદં બહૂહિ અવિજ્જમાનં નામ નત્થીતિ અત્થો, નાનાસયનવિચિત્તા અનેકેહિ અત્થરણેહિ વિચિત્તા સોભિતા મઞ્ચપીઠાદિસયના અનેકસતા અનેકસતસઙ્ખ્યા, કિં ભૂતા? ફલિકા ફલિકમણિમયા ફલિકાહિ કતા, રજતામયા રજતેહિ કતા, મણિમયા નીલમણીહિ કતા, લોહિતઙ્ગા રત્તજાતિમણીહિ કતા, મસારગલ્લમયા કબરવણ્ણમણીહિ કતા, સણ્હકાસિકસન્થતા સણ્હેહિ સુખુમેહિ કાસિકવત્થેહિ અત્થતા.

૧૮. પાવુરાતિ પાવુરણા. કીદિસા? કમ્બલા લોમસુત્તેહિ કતા, દુકૂલા દુકૂલપટેહિ કતા, ચીના ચીનપટેહિ કતા, પત્તુણ્ણા પત્તુણ્ણદેસે જાતપટેહિ કતા, પણ્ડુ પણ્ડુવણ્ણા, વિચિત્તત્થરણં અનેકેહિ અત્થરણેહિ પાવુરણેહિ ચ વિચિત્તં, સબ્બં સયનં, મનસા ચિત્તેન, અહં પઞ્ઞપેસિન્તિ અત્થો.

૧૯. તદેવ પાસાદં વણ્ણેન્તો ‘‘તાસુ તાસ્વેવ ભૂમીસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ રતનકૂટલઙ્કતન્તિ રતનમયકૂટેહિ રતનકણ્ણિકાહિ અલઙ્કતં સોભિતન્તિ અત્થો. મણિવેરોચના ઉક્કાતિ વેરોચનમણીહિ રત્તમણીહિ કતા, ઉક્કા દણ્ડપદીપા. ધારયન્તા સુતિટ્ઠરેતિ આકાસે સુટ્ઠુ ધારયન્તા ગણ્હન્તા અનેકસતજના સુટ્ઠુ તિટ્ઠન્તીતિ અત્થો.

૨૦. પુન તદેવ પાસાદં વણ્ણેન્તો ‘‘સોભન્તિ એસિકાથમ્ભા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એસિકાથમ્ભા નામ નગરદ્વારે સોભનત્થાય નિખાતા થમ્ભા, સુભા ઇટ્ઠા, કઞ્ચનતોરણા સુવણ્ણમયા, જમ્બોનદા જમ્બોનદસુવણ્ણમયા ચ, સારમયા ખદિરરુક્ખસારમયા ચ રજતમયા ચ તોરણા સોભન્તિ, એસિકા ચ તોરણા ચ તં પાસાદં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૨૧. તસ્મિં પાસાદે સુવિભત્તા અનેકા સન્ધી કવાટેહિ ચ અગ્ગળેહિ ચ ચિત્તિતા સોભિતા સન્ધિપરિક્ખેપા સોભયન્તીતિ અત્થો, ઉભતોતિ તસ્સ પાસાદસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ, પુણ્ણઘટા અનેકેહિ પદુમેહિ અનેકેહિ ચ ઉપ્પલેહિ, સંયુતા પુણ્ણા તં પાસાદં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૨૨-૨૩. એવં પાસાદસ્સ સોભં વણ્ણેત્વા રતનમયં પાસાદઞ્ચ સક્કારસમ્માનઞ્ચ પકાસેન્તો ‘‘અતીતે સબ્બબુદ્ધે ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અતીતેતિ અતિક્કન્તે વિગતે કાલે જાતે ભૂતે, સસઙ્ઘે સાવકસમૂહસહિતે, સબ્બે લોકનાયકે બુદ્ધે સભાવેન પકતિવણ્ણેન રૂપેન સણ્ઠાનેન ચ, સસાવકે સાવકસહિતે, બુદ્ધે નિમ્મિનિત્વા યેન દ્વારેન પાસાદો પવિસિતબ્બો હોતિ, તેન દ્વારેન પવિસિત્વા સસાવકા સબ્બે બુદ્ધા સબ્બસોણ્ણમયે સકલસુવણ્ણમયે, પીઠે નિસિન્ના અરિયમણ્ડલા અરિયસમૂહા અહેસુન્તિ અત્થો.

૨૪-૨૫. એતરહિ વત્તમાને કાલે અનુત્તરા ઉત્તરવિરહિતા યે ચ બુદ્ધા અત્થિ સંવિજ્જન્તિ, તે ચ પચ્ચેકબુદ્ધે અનેકસતે સયમ્ભૂ સયમેવ ભૂતે અઞ્ઞાચરિયરહિતે, અપરાજિતે ખન્ધકિલેસાભિસઙ્ખારમચ્ચુદેવપુત્તમારેહિ અપરાજિતે, જયમાપન્ને સન્તપ્પેસિન્તિ અત્થો. ભવનં મય્હં પાસાદં અતીતકાલે ચ વત્તમાનકાલે ચ, સબ્બે બુદ્ધા સમારુહું સં સુટ્ઠુ આરુહિંસૂતિ અત્થો.

૨૬. યે દિબ્બા દિવિ ભવા દિબ્બા દેવલોકે જાતા, યે ચ બહૂ કપ્પરુક્ખા અત્થિ. યે ચ માનુસા મનુસ્સે જાતા યે ચ બહૂ કપ્પરુક્ખા અત્થિ, તતો સબ્બં દુસ્સં સમાહન્ત્વા સં સુટ્ઠુ આહરિત્વા તેચીવરાનિ કારેત્વા તે પચ્ચેકબુદ્ધે તિચીવરેહિ અચ્છાદેમીતિ સમ્બન્ધો.

૨૭. એવં તિચીવરેહિ અચ્છાદેત્વા પારુપાપેત્વા તેસં નિસિન્નાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં સમ્પન્નં મધુરં ખજ્જં ખાદિતબ્બં પૂવાદિ કિઞ્ચિ, મધુરં ભોજ્જં ભુઞ્જિતબ્બં આહારઞ્ચ, મધુરં સાયનીયં લેહનીયઞ્ચ, સમ્પન્નં મધુરં પિવિતબ્બં અટ્ઠપાનઞ્ચ, ભોજનં ભુઞ્જિતબ્બં આહારઞ્ચ, સુભે સુન્દરે મણિમયે સેલમયે પત્તે સં સુટ્ઠુ પૂરેત્વા અદાસિં પટિગ્ગહાપેસિન્તિ અત્થો.

૨૮. સબ્બે તે અરિયમણ્ડલા સબ્બે તે અરિયસમૂહા, દિબ્બચક્ખુ સમા હુત્વા મટ્ઠાતિ દિબ્બચક્ખુસમઙ્ગિનો હુત્વા મટ્ઠા કિલેસેહિ રહિતત્તા સિલિટ્ઠા સોભમાના ચીવરસંયુતા તિચીવરેહિ સમઙ્ગીભૂતા મધુરસક્ખરાહિ ચ તેલેન ચ મધુફાણિતેહિ ચ પરમન્નેન ઉત્તમેન અન્નેન ચ મયા તપ્પિતા અપ્પિતા પરિપૂરિતા અહેસુન્તિ અત્થો.

૨૯. તે એવં સન્તપ્પિતા અરિયમણ્ડલા રતનગબ્ભં સત્તહિ રતનેહિ નિમ્મિતગબ્ભં ગેહં, પવિસિત્વા ગુહાસયા ગુહાયં સયમાના, કેસરીવ કેસરસીહા ઇવ, મહારહમ્હિ સયને અનગ્ઘે મઞ્ચે, સીહસેય્યમકપ્પયું યથા સીહો મિગરાજા દક્ખિણપસ્સેન સયન્તો પાદે પાદં અચ્ચાધાય દક્ખિણહત્થં સીસૂપધાનં કત્વા વામહત્થં ઉજુકં ઠપેત્વા વાલધિં અન્તરસત્થિયં કત્વા નિચ્ચલો સયતિ, એવં સેય્યં કપ્પયું કરિંસૂતિ અત્થો.

૩૦. તે એવં સીહસેય્યં કપ્પેત્વા સમ્પજાના સતિસમ્પજઞ્ઞસમ્પન્ના. સમુટ્ઠાય સં સુટ્ઠુ ઉટ્ઠહિત્વા સયને પલ્લઙ્કમાભુજું ઊરુબદ્ધાસનં કરિંસૂતિ અત્થો.

૩૧. ગોચરં સબ્બબુદ્ધાનન્તિ સબ્બેસં અતીતાનાગતાનં બુદ્ધાનં ગોચરં આરમ્મણભૂતં ઝાનરતિસમપ્પિતા ઝાનરતિયા સં સુટ્ઠુ અપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા અહેસુન્તિ અત્થો, અઞ્ઞે ધમ્માનિ દેસેન્તીતિ તેસુ પચ્ચેકબુદ્ધેસુ અઞ્ઞે એકચ્ચે ધમ્મે દેસેન્તિ, અઞ્ઞે એકચ્ચે ઇદ્ધિયા પઠમાદિજ્ઝાનકીળાય કીળન્તિ રમન્તિ.

૩૨. અઞ્ઞે એકચ્ચે અભિઞ્ઞા પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો વસિભાવિતા વસીકરિંસુ, પઞ્ચસુ અભિઞ્ઞાસુ આવજ્જનસમાપજ્જનવુટ્ઠાનઅધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણસઙ્ખાતાહિ પઞ્ચવસિતાહિ વસીભાવં ઇતા ગતા પત્તા અભિઞ્ઞાયો, અપ્પેન્તિ સમાપજ્જન્તિ. અઞ્ઞે એકચ્ચે અનેકસહસ્સિયો વિકુબ્બનાનિ એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતીતિ એવમાદીનિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનાનિ વિકુબ્બન્તિ કરોન્તીતિ અત્થો.

૩૩. બુદ્ધાપિ બુદ્ધેતિ એવં સન્નિપતિતેસુ પચ્ચેકબુદ્ધેસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિસયં આરમ્મણભૂતં પઞ્હં બુદ્ધા બુદ્ધે પુચ્છન્તીતિ અત્થો. તે બુદ્ધા અત્થગમ્ભીરતાય ગમ્ભીરં નિપુણં સુખુમં, ઠાનં કારણં, પઞ્ઞાય વિનિબુજ્ઝરે વિસેસેન નિરવસેસતો બુજ્ઝન્તિ.

૩૪. તદા મમ પાસાદે સન્નિપતિતા સાવકાપિ બુદ્ધે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, બુદ્ધા સાવકે સિસ્સે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, તે બુદ્ધા ચ સાવકા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં બ્યાકરોન્તિ વિસ્સજ્જેન્તિ.

૩૫. પુન તે સબ્બે એકતો દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધા પચ્ચેકબુદ્ધા ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બુદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધા, પચ્ચેકબુદ્ધા ચ સાવકા ચ સિસ્સા પરિચારકા નિસ્સિતકા એતે સબ્બે, સકાય સકાય રતિયા રમમાના સલ્લીના મમ પાસાદે અભિરમન્તીતિ અત્થો.

૩૬. એવં તસ્મિં વેજયન્તપાસાદે પચ્ચેકબુદ્ધાનં આચારસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો આનુભાવં દસ્સેન્તો સો તિલોકવિજયો ચક્કવત્તિરાજા ‘‘છત્તા તિટ્ઠન્તુ રતના’’તિઆદિમાહ. તત્થ રતના સત્તરતનમયા, છત્તા કઞ્ચનાવેળપન્તિકા સુવણ્ણજાલેહિ ઓલમ્બિતા તિટ્ઠન્તુ. મુત્તાજાલપરિક્ખિત્તા મુત્તાજાલેહિ પરિવારિતા, સબ્બે છત્તા મમ મત્થકે મુદ્ધનિ, ધારેન્તૂતિ ચિન્તિતમત્તેયેવ છત્તા પાતુભૂતા હોન્તીતિ અત્થો.

૩૭. સોણ્ણતારકચિત્તિતા સુવણ્ણતારકાહિ દદ્દલ્લમાના ચેલવિતાના ભવન્તુ નિબ્બત્તન્તુ. વિચિત્તા અનેકવણ્ણા, મલ્યવિતતા પુપ્ફપત્થટા, સબ્બે અનેકવિતાના, મત્થકે નિસીદનટ્ઠાનસ્સ ઉપરિભાગે ધારેન્તૂતિ અત્થો.

૩૮-૪૦. મલ્યદામેહિ અનેકસુગન્ધપુપ્ફદામેહિ વિતતા પરિકિણ્ણા, ગન્ધદામેહિ ચન્દનકુઙ્કુમતગરાદિસુગન્ધદામેહિ, સોભિતા પોક્ખરણીતિ સમ્બન્ધો. દુસ્સદામેહિ પત્તુણ્ણચીનાદિઅનગ્ઘદુસ્સદામેહિ, પરિકિણ્ણા સત્તરતનદામેહિ ભૂસિતા અલઙ્કતા પોક્ખરણી, પુપ્ફાભિકિણ્ણા ચમ્પકસળલસોગન્ધિકાદિસુગન્ધપુપ્ફેહિ અભિકિણ્ણા સુટ્ઠુ વિચિત્તા સોભિતા. પુનરપિ કિં ભૂતા પોક્ખરણી? સુરભિગન્ધસુગન્ધેહિ ભૂસિતા વાસિતા. સમન્તતો ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલલઙ્કતા પઞ્ચહિ અઙ્ગુલેહિ લિમ્પિતગન્ધેહિ અલઙ્કતા, હેમચ્છદનછાદિતા સુવણ્ણછદનેહિ સુવણ્ણવિતાનેહિ છાદિતા, પાસાદસ્સ ચાતુદ્દિસા પોક્ખરણિયો પદુમેહિ ચ ઉપ્પલેહિ ચ સુટ્ઠુ સન્થતા પત્થટા સુવણ્ણરૂપે સુવણ્ણવણ્ણા, ખાયન્તુ, પદ્મરેણુરજુગ્ગતા પદુમરેણૂહિ ધૂલીહિ ચ આકિણ્ણા પોક્ખરણિયો સોભન્તૂતિ અત્થો.

૪૧. મમ વેજયન્તપાસાદસ્સ સમન્તતો પાદપા ચમ્પકાદયો રુક્ખા સબ્બે પુપ્ફન્તુ એતે પુપ્ફરુક્ખા. સયમેવ પુપ્ફા મુઞ્ચિત્વા વિગળિત્વા ગન્ત્વા ભવનં ઓકિરું, ઓકિણ્ણા પાસાદસ્સ ઉપરિ કરોન્તૂતિ અત્થો.

૪૨. તત્થ તસ્મિં મમ વેજયન્તપાસાદે સિખિનો મયૂરા નચ્ચન્તૂ, દિબ્બહંસા દેવતાહંસા, પકૂજરે સદ્દં કરોન્તુ, કરવીકા ચ મધુરસદ્દા કોકિલા ગાયન્તુ ગીતવાક્યં કરોન્તુ, અપરે અનુત્તા ચ દિજસઙ્ઘા પક્ખિનો સમૂહા પાસાદસ્સ સમન્તતો મધુરરવં રવન્તૂતિ અત્થો.

૪૩. પાસાદસ્સ સમન્તકો સબ્બા આતતવિતતાદયો ભેરિયો વજ્જન્તુ હઞ્ઞન્તુ, સબ્બા તા અનેકતન્તિયો વીણા રસન્તુ સદ્દં કરોન્તુ, સબ્બા અનેકપ્પકારા સઙ્ગીતિયો પાસાદસ્સ સમન્તતો વત્તન્તુ પવત્તન્તુ ગાયન્તૂતિ અત્થો.

૪૪-૫. યાવતા યત્તકે ઠાને બુદ્ધખેત્તમ્હિ દસસહસ્સિચક્કવાળે તતો પરે ચક્કવાળે, જોતિસમ્પન્ના પભાસમ્પન્ના અચ્છિન્ના મહન્તા સમન્તતો રતનામયા સત્તહિ રતનેહિ કતા ખચિતા સોણ્ણપલ્લઙ્કા સુવણ્ણપલ્લઙ્કા તિટ્ઠન્તુ, પાસાદસ્સ સમન્તતો દીપરુક્ખા પદીપધારણા તેલરુક્ખા જલન્તુ, પદીપેહિ પજ્જલન્તુ, દસસહસ્સિપરમ્પરા દસસહસ્સીનં પરમ્પરા દસસહસ્સિયો એકપજ્જોતા એકપદીપા વિય ભવન્તુ ઉજ્જોતન્તૂતિ અત્થો.

૪૬. નચ્ચગીતેસુ છેકા ગણિકા નચ્ચિત્થિયો ચ લાસિકા મુખેન સદ્દકારિકા ચ પાસાદસ્સ સમન્તતો નચ્ચન્તુ, અચ્છરાગણા દેવિત્થિસમૂહા નચ્ચન્તુ, નાનારઙ્ગા અનેકવણ્ણા નાનારઙ્ગમણ્ડલા પાસાદસ્સ સમન્તતો નચ્ચન્તુ, પદિસ્સન્તુ પાકટા હોન્તૂતિ અત્થો.

૪૭. તદા અહં તિલોકવિજયો નામ ચક્કવત્તિરાજા હુત્વા સકલચક્કવાળે દુમગ્ગે રુક્ખગ્ગે પબ્બતગ્ગે હિમવન્તચક્કવાળપબ્બતાદીનં અગ્ગે સિનેરૂપબ્બતમુદ્ધનિ ચ સબ્બટ્ઠાનેસુ વિચિત્તં અનેકવણ્ણવિચિત્તં પઞ્ચવણ્ણિકં નીલપીતાદિપઞ્ચવણ્ણં સબ્બં ધજં ઉસ્સાપેમીતિ અત્થો.

૪૮. નરા લોકન્તરા નરા ચ નાગલોકતો નાગા ચ દેવલોકતો ગન્ધબ્બા ચ દેવા ચ સબ્બે ઉપેન્તુ ઉપગચ્છન્તુ, તે નરાદયો નમસ્સન્તા મમ નમક્કારં કરોન્તા પઞ્જલિકા કતહત્થપુટા મમ વેજયન્તં પાસાદં પરિવારયુન્તિ અત્થો.

૪૯. એવં સો તિલોકવિજયો ચક્કવત્તિરાજા પાસાદસ્સ ચ અત્તનો ચ આનુભાવં વણ્ણેત્વા ઇદાનિ અત્તના સમ્પત્તિકતપુઞ્ઞફલં સમાદપેન્તો ‘‘યં કિઞ્ચિ કુસલં કમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. યં કિઞ્ચિ કુસલકમ્મસઙ્ખાતં કિરિયં કત્તબ્બં અત્થિ, તં સબ્બં મમ મયા કાયેન વા વાચાય વા મનસા વા તીહિ દ્વારેહિ કતં તિદસે સુકતં સુટ્ઠુ કતં, તાવતિંસભવને ઉપ્પજ્જનારહં કતન્તિ અત્થો.

૫૦. પુન સમાદપેન્તો ‘‘યે સત્તા સઞ્ઞિનો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યે સત્તા મનુસ્સા વા દેવા વા બ્રહ્માનો વા સઞ્ઞિનો સઞ્ઞાસહિતા અત્થિ, યે ચ સત્તા અસઞ્ઞિનો સઞ્ઞારહિતા અસઞ્ઞા સત્તા સન્તિ, તે સબ્બે સત્તા મય્હં મયા કતં પુઞ્ઞફલં, ભાગી ભવન્તુ પુઞ્ઞવન્તા હોન્તૂતિ અત્થો.

૫૧. પુનપિ સમાદપેન્તો બોધિસત્તો ‘‘યેસં કત’’ન્તિઆદિમાહ. મયા કતં પુઞ્ઞં યેહિ નરનાગગન્ધબ્બદેવેહિ સુવિદિતં ઞાતં, તેસં મયા દિન્નં પુઞ્ઞફલં, તસ્મિં મયા કતે પુઞ્ઞે દિન્નભાવં યે નરાદયો ન જાનન્તિ, દેવા ગન્ત્વા તેસં તં નિવેદયું આરોચયુન્તિ અત્થો.

૫૨. સબ્બલોકમ્હિ યે સત્તા આહારનિસ્સિતા જીવન્તિ, તે સબ્બે સત્તા મનુઞ્ઞં ભોજનં સબ્બં મમ ચેતસા મમ ચિત્તેન લભન્તુ, મમ પુઞ્ઞિદ્ધિયા લભન્તૂતિ અત્થો.

૫૩. મનસા પસન્નેન ચિત્તેન યં દાનં મયા દિન્નં તસ્મિં દાને ચિત્તેન પસાદં આવહિં ઉપ્પાદેસિં. સબ્બસમ્બુદ્ધા ચ પચ્ચેકા પટિએક્કા જિનસાવકા ચ મયા ચક્કવત્તિરઞ્ઞા પૂજિતા.

૫૪. સુકતેન તેન કમ્મેન સદ્દહિત્વા કતેન કુસલકમ્મેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ ચિત્તેન કતપત્થનાહિ ચ, માનુસં દેહં મનુસ્સસરીરં, જહિત્વા છડ્ડેત્વા, અહં તાવતિંસં દેવલોકં અગચ્છિં અગમાસિં, સુત્તપ્પબુદ્ધો વિય તત્થ ઉપ્પજ્જિન્તિ અત્થો.

૫૫. તતો તિલોકવિજયો ચક્કવત્તિરાજા કાલઙ્કતો, તતો પટ્ઠાય આગતે દુવે ભવે દ્વે જાતિયો પજાનામિ દેવત્તે દેવત્તભાવે માનુસે મનુસ્સત્તભાવે ચ, તતો જાતિદ્વયતો અઞ્ઞં ગતિં અઞ્ઞં ઉપપત્તિં ન જાનામિ ન પસ્સામિ, મનસા ચિત્તેન પત્થનાફલં પત્થિતપત્થનાફલન્તિ અત્થો.

૫૬. દેવાનં અધિકો હોમીતિ યદિ દેવેસુ જાતો, આયુવણ્ણબલતેજેહિ દેવાનં અધિકો જેટ્ઠો સેટ્ઠો અહોસિન્તિ અત્થો. યદિ મનુસ્સેસુ જાતો, મનુજાધિપો મનુસ્સાનં અધિપતિ ઇસ્સરો ભવામિ, તથા રાજભૂતો અભિરૂપેન રૂપસમ્પત્તિયા ચ લક્ખણેન આરોહપરિણાહાદિલક્ખણેન ચ સમ્પન્નો સમ્પુણ્ણો ઉપ્પન્નુપ્પન્નભવે પઞ્ઞાય પરમત્થજાનનપઞ્ઞાય અસમો સમરહિતો, મયા સદિસો કોચિ નત્થીતિ અત્થો.

૫૭. મયા કતપુઞ્ઞસમ્ભારેન પુઞ્ઞફલેન ઉપ્પન્નુપ્પન્નભવે સેટ્ઠં પસટ્ઠં મધુરં વિવિધં અનેકપ્પકારં ભોજનઞ્ચ અનપ્પકં બહુસત્તરતનઞ્ચ વિવિધાનિ, અનેકપ્પકારાનિ પત્તુણ્ણકોસેય્યાદિવત્થાનિ ચ નભા આકાસતો મં મમ સન્તિકં ખિપ્પં સીઘં ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ.

૫૮-૬૬. પથબ્યા પથવિયા પબ્બતે ચ આકાસે ચ ઉદકે ચ વને ચ યં યં યત્થ યત્થ હત્થં પસારેમિ નિક્ખિપામિ, તતો તતો દિબ્બા ભક્ખા દિબ્બા આહારા મં મમ સન્તિકં ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ, પાતુભવન્તીતિ અત્થો. તથા યથાક્કમં સબ્બે રતના. સબ્બે ચન્દનાદયો ગન્ધા. સબ્બે યાના વાહના. સબ્બે ચમ્પકનાગપુન્નાગાદયો માલા પુપ્ફા. સબ્બે અલઙ્કારા આભરણા. સબ્બા દિબ્બકઞ્ઞા. સબ્બે મધુસક્ખરા. સબ્બે પૂપાદયો ખજ્જા ખાદિતબ્બા મં મમ સન્તિકં ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ.

૬૭-૬૮. સમ્બોધિવરપત્તિયાતિ ઉત્તમચતુમગ્ગઞાણપત્તિયા પાપુણનત્થાય. મયા યં ઉત્તમદાનં કતં પૂરિતં, તેન ઉત્તમદાનેન સેલસઙ્ખાતં પબ્બતં સકલં એકનિન્નાદં કરોન્તો બહલં ગિરં પુથુલં ઘોસં ગજ્જેન્તો, સદેવકં લોકં સકલં મનુસ્સદેવલોકં હાસયન્તો સોમનસ્સપ્પત્તં કરોન્તો લોકે સકલલોકત્તયે વિવટ્ટચ્છદો બુદ્ધો અહં ભવામીતિ અત્થો.

૬૯. દિસા દસવિધા લોકેતિ ચક્કવાળલોકે દસવિધા દસકોટ્ઠાસા દિસા હોન્તિ, તત્થ કોટ્ઠાસે યાયતો યાયન્તસ્સ ગચ્છન્તસ્સ અન્તકં નત્થીતિ અત્થો, ચક્કવત્તિકાલે તસ્મિં મયા ગતગતટ્ઠાને દિસાભાગે વા બુદ્ધખેત્તા બુદ્ધવિસયા અસઙ્ખિયા સઙ્ખારહિતા.

૭૦. પભા પકિત્તિતાતિ તદા ચક્કવત્તિરાજકાલે મય્હં પભા ચક્કરતનમણિરતનાદીનં પભા આલોકા યમકા યુગળયુગળા હુત્વા રંસિવાહના રંસિં મુઞ્ચમાના પકિત્તિતા પાકટા, એત્થન્તરે દસસહસ્સિચક્કવાળન્તરે રંસિજાલં રંસિસમૂહં, આલોકો વિપુલો બહુતરો ભવે અહોસીતિ અત્થો.

૭૧. એત્તકે લોકધાતુમ્હીતિ દસસહસ્સિચક્કવાળેસુ સબ્બે જના મં પસ્સન્તુ દક્ખન્તૂતિ અત્થો. સબ્બે દેવા યાવ બ્રહ્મનિવેસના યાવ બ્રહ્મલોકા મં અનુવત્તન્તુ અનુકૂલા ભવન્તુ.

૭૨. વિસિટ્ઠમધુનાદેનાતિ વિસટ્ઠેન મધુરેન નાદેન, અમતભેરિમાહનિન્તિ અમતભેરિં દેવદુન્દુભિં પહરિં, એત્થન્તરે એતસ્મિં દસસહસ્સિચક્કવાળબ્ભન્તરે સબ્બે જના મન મધુરં ગિરં સદ્દં સુણન્તુ મનસિ કરોન્તુ.

૭૩. ધમ્મમેઘેન વસ્સન્તે ધમ્મદેસનામયેન નાદેન તબ્બોહારપરમત્થગમ્ભીરમધુરસુખુમત્થવસ્સે વસ્સન્તે વસ્સમાને સમ્માસમ્બુદ્ધાનુભાવેન સબ્બે ભિક્ખુભિક્ખુનીઆદયો અનાસવા નિક્કિલેસા હોન્તુ ભવન્તુ. યેત્થ પચ્છિમકા સત્તાતિ એત્થ એતેસુ રાસિભૂતેસુ ચતૂસુ પરિસસત્તેસુ યે સત્તા પચ્છિમકા ગુણવસેન હેટ્ઠિમકા, તે સબ્બે સોતાપન્ના ભવન્તૂતિ અધિપ્પાયો.

૭૪. તદા તિલોકવિજયચક્કવત્તિરાજકાલે દાતબ્બકં દાતબ્બયુત્તકં, દાનં કત્વા, અસેસતો નિસ્સેસેન, સીલં સીલપારમિં, પૂરેત્વા નેક્ખમ્મે નેક્ખમ્મપારમિતાય, પારમિં કોટિં પત્વા, ઉત્તમં સમ્બોધિં ચતુમગ્ગઞાણં, પત્તો ભવામિ ભવેય્યં.

૭૫. પણ્ડિતે પઞ્ઞવન્તે મેધાવિનો પરિપુચ્છિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, કત્તબ્બં? કિં ન કત્તબ્બં? કિં કુસલં? કિં અકુસલં? કિં કત્વા સગ્ગમોક્ખદ્વયસ્સ ભાગી હોતી’’તિ પુચ્છિત્વા, એવં પઞ્ઞાપારમિં પૂરેત્વાતિ અત્થો. કત્વા વીરિયમુત્તમન્તિ ઉત્તમં સેટ્ઠં ઠાનનિસજ્જાદીસુ અવિચ્છિન્નં વીરિયં કત્વા, વીરિયપારમિં પૂરેત્વાતિ અત્થો. સકલવિરુદ્ધજનેહિ કતઅનાદરાધિવાસનાખન્તિયા પારમિં કોટિં ગન્ત્વા ખન્તિપારમિં પૂરેત્વા ઉત્તમં સમ્બોધિં ઉત્તમં સમ્બુદ્ધત્તં પત્તો ભવામિ ભવેય્યં.

૭૬. કત્વા દળ્હમધિટ્ઠાનન્તિ ‘‘મમ સરીરજીવિતેસુ વિનસ્સન્તેસુપિ પુઞ્ઞકમ્મતો ન વિરમિસ્સામી’’તિ અચલવસેન દળ્હં અધિટ્ઠાનપારમિં કત્વા ‘‘સીસે છિજ્જમાનેપિ મુસાવાદં ન કથેસ્સામી’’તિ સચ્ચપારમિતાય કોટિં પૂરિય પૂરેત્વા ‘‘સબ્બે સત્તા સુખી અવેરા’’તિઆદિના મેત્તાપારમિતાય કોટિં પત્વા ઉત્તમં સમ્બોધિં પત્તોતિ અત્થો.

૭૭. સજીવકાજીવકવત્થૂનં લાભે ચ તેસં અલાભે ચ કાયિકચેતસિકસુખે ચેવ તથા દુક્ખે ચ સાદરજનેહિ કતે, સમ્માને ચેવ ઓમાને, ચ સબ્બત્થ સમકો સમાનમાનસો ઉપેક્ખાપારમિં પૂરેત્વા ઉત્તમં સમ્બોધિં પત્તો પાપુણેય્યન્તિ અત્થો.

૭૮. કોસજ્જં કુસીતભાવં, ભયતો ભયવસેન ‘‘અપાયદુક્ખભાગી’’તિ દિસ્વા ઞત્વા અકોસજ્જં અકુસીતભાવં અલીનવુત્તિં, વીરિયં ખેમતો ખેમવસેન ‘‘નિબ્બાનગામી’’તિ દિસ્વા ઞત્વા આરદ્ધવીરિયા હોથ ભવથ. એસા બુદ્ધાનુસાસની એસા બુદ્ધાનં અનુસિટ્ઠિ.

૭૯. વિવાદં ભયતો દિસ્વાતિ વિવાદં કલહં ભયતો દિસ્વા ‘‘અપાયભાગી’’તિ દિસ્વા ઞત્વા અવિવાદં વિવાદતો વિરમણં ‘‘નિબ્બાનપ્પત્તી’’તિ, ખેમતો દિસ્વા ઞત્વા સમગ્ગા એકગ્ગચિત્તા સખિલા સિલિટ્ઠા મેત્તાય ધુરગતાય સોભમાના હોથાતિ અત્થો. એસા કથા મન્તના ઉદીરણા બુદ્ધાનં અનુસાસની ઓવાદદાનં.

૮૦. પમાદં ઠાનનિસજ્જાદીસુ સતિવિપ્પવાસેન વિહરણં ભયતો ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાનેસુ દુક્ખિતદુરૂપઅપ્પન્નપાનતાદિસંવત્તનકં અપાયાદિગમનઞ્ચા’’તિ દિસ્વા ઞત્વા, અપ્પમાદં સબ્બકિરિયાસુ સતિયા વિહરણં, ખેમતો વડ્ઢિતો ‘‘નિબ્બાનસમ્પાપુણન’’ન્તિ દિસ્વા પચ્ચક્ખતો ઞત્વા અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો સમ્માવાચા સમ્માકમ્મન્તો સમ્માઆજીવો સમ્માવાયામો સમ્માસતિ સમ્માસમાધીતિ અટ્ઠઅવયવં સમ્માસમ્બોધિયા મગ્ગં અધિગમૂપાયં ભાવેથ વડ્ઢેથ મનસિ કરોથ, એસા કથા ભાસના ઉદીરણા બુદ્ધાનુસાસની બુદ્ધાનં અનુસિટ્ઠીતિ અત્થો.

૮૧. સમાગતા બહૂ બુદ્ધાતિ અનેકસતસહસ્સસઙ્ખ્યા પચ્ચેકબુદ્ધા સમાગતા રાસિભૂતા, સબ્બસો સબ્બપ્પકારેન અરહન્તા ચ ખીણાસવા અનેકસતસહસ્સા સમાગતા રાસિભૂતા. તસ્મા તે બુદ્ધે ચ અરહન્તે ચ વન્દમાને વન્દનારહે નમસ્સથ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગનમક્કારેન નમસ્સથ વન્દથ.

૮૨. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન અચિન્તિયા ચિન્તેતું અસક્કુણેય્યા, બુદ્ધા, બુદ્ધધમ્માતિ બુદ્ધેહિ દેસિતા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, પઞ્ચક્ખન્ધા, હેતુપચ્ચયો આરમ્મણપચ્ચયોતિઆદયો ધમ્મા, બુદ્ધાનં વા સભાવા અચિન્તિયા ચિન્તેતું અસક્કુણેય્યા, અચિન્તિયે ચિન્તાવિસયાતિક્કન્તે પસન્નાનં દેવમનુસ્સાનં વિપાકો દેવમનુસ્સસમ્પત્તિનિબ્બાનસમ્પત્તિસઙ્ખાતો ચિન્તેતું અસક્કુણેય્યો સઙ્ખ્યાતિક્કન્તો હોતિ ભવતિ.

ઇતિ એત્તાવતા ચ યથા અદ્ધાનગામિનો ‘‘મગ્ગં નો આચિક્ખા’’તિ પુટ્ઠેન ‘‘વામં મુઞ્ચિત્વા દક્ખિણં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે તેન મગ્ગેન ગામનિગમરાજધાનીસુ કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પુન મુઞ્ચિતેન અપરેન વામમગ્ગેન ગતાપિ ગામનિગમાદીસુ કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેન્તિ, એવમેવ બુદ્ધાપદાનં કુસલાપદાનવસેન નિટ્ઠાપેત્વા તદેવ અકુસલાપદાનવસેન વિત્થારેતું ઇદં પઞ્હકમ્મં –

‘‘દુક્કરઞ્ચ અબ્ભક્ખાનં, અબ્ભક્ખાનં પુનાપરં;

અબ્ભક્ખાનં સિલાવેધો, સકલિકાપિ ચ વેદના.

‘‘નાળાગિરિ સત્તચ્છેદો, સીસદુક્ખં યવખાદનં;

પિટ્ઠિદુક્ખમતીસારો, ઇમે અકુસલકારણા’’તિ.

અત્થ પઠમપઞ્હે – દુક્કરન્તિ છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકા. અતીતે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બોધિસત્તો જોતિપાલો નામ બ્રાહ્મણમાણવો હુત્વા નિબ્બત્તો બ્રાહ્મણજાતિવસેન સાસને અપ્પસન્નો તસ્સ ભગવતો પિલોતિકકમ્મનિસ્સન્દેન ‘‘કસ્સપો ભગવા’’તિ સુત્વા ‘‘કુતો મુણ્ડકસ્સ સમણસ્સ બોધિ, બોધિ પરમદુલ્લભા’’તિ આહ. સો તેન કમ્મનિસ્સન્દેન અનેકજાતિસતેસુ નરકાદિદુક્ખમનુભવિત્વા તસ્સેવ ભગવતો અનન્તરં તેનેવ લદ્ધબ્યાકરણેન કમ્મેન જાતિસંસારં ખેપેત્વા પરિયોસાને વેસ્સન્તરત્તભાવં પત્વા તતો ચુતો તુસિતભવને નિબ્બત્તો. દેવતાયાચનેન તતો ચવિત્વા સક્યકુલે નિબ્બત્તો ઞાણસ્સ પરિપાકત્તા સકલજમ્બુદીપરજ્જં પહાય અનોમાનદીતીરે સુનિસિતેનાસિના સમકુટકેસકલાપં છિન્દિત્વા બ્રહ્મુના આનીતે ઇદ્ધિમયે કપ્પસ્સ સણ્ઠાનકાલે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તે અટ્ઠ પરિક્ખારે પટિગ્ગહેત્વા પબ્બજિત્વા બોધિઞાણદસ્સનસ્સ તાવ અપરિપક્કત્તા બુદ્ધભાવાય મગ્ગામગ્ગં અજાનિત્વા છબ્બસ્સાનિ ઉરુવેલજનપદે એકાહારએકાલોપએકપુગ્ગલએકમગ્ગએકાસનભોજનવસેન અટ્ઠિચમ્મનહારુસેસં નિમ્મંસરુધિરપેતરૂપસદિસસરીરો પધાનસુત્તે (સુ. નિ. ૪૨૭ આદયો) વુત્તનયેનેવ પધાનં મહાવીરિયં દુક્કરકારિકં અકાસિ. સો ઇમં દુક્કરકારિકં ‘‘સમ્બોધિયા મગ્ગં ન હોતી’’તિ ચિન્તેત્વા ગામનિગમરાજધાનીસુ પણીતાહારં પરિભુઞ્જિત્વા પીણિન્દ્રિયો પરિપુણ્ણદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણો કમેન બોધિમણ્ડમુપગન્ત્વા પઞ્ચ મારે જિનિત્વા બુદ્ધો જાતોતિ.

‘‘અવચાહં જોતિપાલો, સુગતં કસ્સપં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિમપાપુણિં.

‘‘નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમ્મગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો.

‘‘પુઞ્ઞપાપપરિક્ખીણો, સબ્બસન્તાપવજ્જિતો;

અસોકો અનુપાયાસો, નિબ્બાયિસ્સમનાસવો’’તિ. (અપ. થેર ૧.૩૯.૯૨-૯૫);

દુતિયપઞ્હે – અબ્ભક્ખાનન્તિ અભિ અક્ખાનં પરિભાસનં. અતીતે કિર બોધિસત્તો સુદ્દકુલે જાતો અપાકટો અપ્પસિદ્ધો મુનાળિ નામ ધુત્તો હુત્વા પટિવસતિ. તદા મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો સુરભિ નામ પચ્ચેકબુદ્ધો કેનચિ કરણીયેન તસ્સ સમીપટ્ઠાનં પાપુણિ. સો તં દિસ્વાવ ‘‘દુસ્સીલો પાપધમ્મો અયં સમણો’’તિઆદિના અબ્ભાચિક્ખિ. સો તેન અકુસલનિસ્સન્દેન નરકાદીસુ અનેકવસ્સસહસ્સાનિ દુક્ખમનુભવિત્વા ઇમસ્મિં પચ્છિમત્તભાવે યદા તિત્થિયા પઠમતરં ભગવતો તુસિતભવને વસનસમયે ચ પાકટા હુત્વા સકલજનં વઞ્ચેત્વા દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિયો દીપેત્વા વિચરન્તિ, તદા તુસિતપુરા ચવિત્વા સક્યરાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા કમેન બુદ્ધો જાતો. તિત્થિયા સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકા વિય વિહતલાભસક્કારા ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા વિચરન્તિ. તસ્મિં સમયે રાજગહસેટ્ઠિ ગઙ્ગાય જાલં બન્ધિત્વા કીળન્તો રત્તચન્દનઘટિકં દિસ્વા અમ્હાકં ગેહે ચન્દનાનિ બહૂનિ, ઇમં ભમં આરોપેત્વા તેન ભમકારેહિ પત્તં લિખાપેત્વા વેળુપરમ્પરાય લગ્ગેત્વા ‘‘યે ઇમં પત્તં ઇદ્ધિયા આગન્ત્વા ગણ્હન્તિ, તેસં ભત્તિકો ભવિસ્સામી’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ.

તદા તિત્થિયા ‘‘નટ્ઠમ્હા દાનિ નટ્ઠમ્હા દાની’’તિ મન્તેત્વા નિગણ્ઠો નાટપુત્તો સકપરિસં એવમાહ – ‘‘અહં વેળુસમીપં ગન્ત્વા આકાસે ઉલ્લઙ્ગનાકારં કરોમિ, ‘તુમ્હે છવદારુમયં પત્તં પટિચ્ચ મા ઇદ્ધિં કરોથા’તિ મં ખન્ધે ગહેત્વા વારેથા’’તિ, તે તથા ગન્ત્વા તથા અકંસુ.

તદા પિણ્ડોલભારદ્વાજો ચ મોગ્ગલ્લાનો ચ તિગાવુતે સેલપબ્બતમત્થકે ઠત્વા પિણ્ડપાતગણ્હનત્થાય ચીવરં પારુપન્તા તં કોલાહલં સુણિંસુ. તેસુ મોગ્ગલ્લાનો પિણ્ડોલભારદ્વાજં ‘‘ત્વં આકાસેન ગન્ત્વા તં પત્તં ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો ‘‘ભન્તે, તુમ્હેયેવ ભગવતા ઇદ્ધિમન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતા, તુમ્હેવ ગણ્હથા’’તિ આહ. તથાપિ ‘‘મયા આણત્તો ત્વમેવ ગણ્હાહી’’તિ આણત્તો અત્તના ઠિતં તિગાવુતં સેલપબ્બતં પાદતલે લગ્ગેત્વા ઉક્ખલિયા પિધાનં વિય સકલરાજગહનગરં છાદેસિ, તદા નગરવાસિનો ફળિકપબ્બતે આવુતં રત્તસુત્તમિવ તં થેરં પસ્સિત્વા ‘‘ભન્તે ભારદ્વાજ, અમ્હે રક્ખથા’’તિ ઉગ્ઘોસયિંસુ, ભીતા સુપ્પાદીનિ સીસે અકંસુ. તદા થેરો તં પબ્બતં ઠિતટ્ઠાને વિસ્સજ્જેત્વા ઇદ્ધિયા ગન્ત્વા તં પત્તં અગ્ગહેસિ, તદા નગરવાસિનો મહાકોલાહલમકંસુ.

ભગવા વેળુવનારામે નિસિન્નો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં એસો સદ્દો’’તિ આનન્દં પુચ્છિ. ‘‘ભારદ્વાજેન, ભન્તે, પત્તસ્સ ગહિતત્તા સન્તુટ્ઠા નગરવાસિનો ઉક્કુટ્ઠિસદ્દમકંસૂ’’તિ આહ. તદા ભગવા આયતિં પરૂપવાદમોચનત્થં તં પત્તં આહરાપેત્વા ભેદાપેત્વા અઞ્જનુપપિસનં કત્વા ભિક્ખૂનં દાપેસિ, દાપેત્વા ચ પન ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદ્ધિવિકુબ્બના કાતબ્બા, યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૨ થોકં વિસદિસં) સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ.

તતો તિત્થિયા ‘‘સમણેન કિર ગોતમેન સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તે જીવિતહેતુપિ તં નાતિક્કમન્તિ, મયં ઇદ્ધિપાટિહારિયં કરિસ્સામા’’તિ તત્થ તત્થ રાસિભૂતા કોલાહલમકંસુ. અથ રાજા બિમ્બિસારો તં સુત્વા ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ભગવન્તમેવમાહ – ‘‘તિત્થિયા, ભન્તે, ‘ઇદ્ધિપાટિહારિયં કરિસ્સામા’તિ ઉગ્ઘોસેન્તી’’તિ. ‘‘અહમ્પિ, મહારાજ, કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘નનુ, ભન્તે, ભગવતા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. ‘‘તમેવ, મહારાજ, પુચ્છિસ્સામિ, તવુય્યાને અમ્બફલાદીનિ ખાદન્તાનં ‘એત્તકો દણ્ડો’તિ દણ્ડં ઠપેન્તો તવાપિ એકતો કત્વા ઠપેસી’’તિ. ‘‘ન મય્હં, ભન્તે, દણ્ડો’’તિ. ‘‘એવં, મહારાજ, ન મય્હં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં અત્થી’’તિ. ‘‘કત્થ, ભન્તે, પાટિહારિયં ભવિસ્સતી’’તિ? ‘‘સાવત્થિયા સમીપે કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે, મહારાજા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, તં પસ્સિસ્સામા’’તિ. તતો તિત્થિયા ‘‘કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે કિર પાટિહારિયં ભવિસ્સતી’’તિ સુત્વા નગરસ્સ સામન્તા અમ્બરુક્ખે છેદાપેસું, નાગરા મહાઅઙ્ગણટ્ઠાને મઞ્ચાતિમઞ્ચં અટ્ટાદયો બન્ધિંસુ, સકલજમ્બુદીપવાસિનો રાસિભૂતા પુરત્થિમદિસાયમેવ દ્વાદસયોજનાનિ ફરિત્વા અટ્ઠંસુ. સેસદિસાસુપિ તદનુરૂપેનાકારેન સન્નિપતિંસુ.

ભગવાપિ કાલે સમ્પત્તે આસાળ્હિપુણ્ણમાસિયં પાતોવ કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા તં ઠાનં ગન્ત્વા નિસીદિ. તસ્મિં ખણે કણ્ડો નામ ઉય્યાનપાલો કિપિલ્લિકપુટે સુપક્કં અમ્બફલં દિસ્વા ‘‘સચાહં ઇમં રઞ્ઞો દદેય્યં, કહાપણાદિસારં લભેય્યં, ભગવતો ઉપનામિતે પન ઇધલોકપરલોકેસુ સમ્પત્તિ ભવિસ્સતી’’તિ ભગવતો ઉપનામેસિ. ભગવા તં પટિગ્ગહેત્વા આનન્દત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘ઇમં ફલં મદ્દિત્વા પાનં દેહી’’તિ. થેરો તથા અકાસિ. ભગવા અમ્બરસં પિવિત્વા અમ્બટ્ઠિં ઉય્યાનપાલસ્સ દત્વા ‘‘ઇમં રોપેહી’’તિ આહ. સો વાલુકં વિયૂહિત્વા તં રોપેસિ, આનન્દત્થેરો કુણ્ડિકાય ઉદકં આસિઞ્ચિ. તસ્મિં ખણે અમ્બઙ્કુરો ઉટ્ઠહિત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ સાખાવિટપપુપ્ફફલપલ્લવભરિતો પઞ્ઞાયિત્થ. પતિતં અમ્બફલં ખાદન્તા સકલજમ્બુદીપવાસિનો ખયં પાપેતું નાસક્ખિંસુ.

અથ ભગવા પુરત્થિમચક્કવાળતો યાવ પચ્છિમચક્કવાળં, તાવ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે મહામેરુમુદ્ધનિ રતનચઙ્કમં માપેત્વા અનેકપરિસાહિ સીહનાદં નદાપેન્તો ધમ્મપદટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન મહાઇદ્ધિપાટિહારિયં કત્વા તિત્થિયે મદ્દિત્વા તે વિપ્પકારં પાપેત્વા પાટિહીરાવસાને પુરિમબુદ્ધાચિણ્ણવસેન તાવતિંસભવનં ગન્ત્વા તત્થ વસ્સંવુટ્ઠો નિરન્તરં તેમાસં અભિધમ્મં દેસેત્વા માતુપ્પમુખાનં અનેકદેવતાનં સોતાપત્તિમગ્ગાધિગમનં કત્વા, વુટ્ઠવસ્સો દેવોરોહનં કત્વા અનેકદેવબ્રહ્મગણપરિવુતો સઙ્કસ્સપુરદ્વારં ઓરુય્હ લોકાનુગ્ગહં અકાસિ. તદા ભગવતો લાભસક્કારો જમ્બુદીપમજ્ઝોત્થરમાનો પઞ્ચમહાગઙ્ગા વિય અહોસિ.

અથ તિત્થિયા પરિહીનલાભસક્કારા દુક્ખી દુમ્મના પત્તક્ખન્ધા અધોમુખા નિસીદિંસુ. તદા તેસં ઉપાસિકા ચિઞ્ચમાણવિકા નામ અતિવિય રૂપગ્ગપ્પત્તા તે તથા નિસિન્ને દિસ્વા ‘‘કિં, ભન્તે, એવંદુક્ખી દુમ્મના નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં પન ત્વં, ભગિનિ, અપ્પોસ્સુક્કાસી’’તિ? ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘ભગિનિ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પાદકાલતો પટ્ઠાય મયં હતલાભસક્કારા, નગરવાસિનો અમ્હે ન કિઞ્ચિ મઞ્ઞન્તી’’તિ. ‘‘મયા એત્થ કિં કાતબ્બ’’ન્તિ? ‘‘તયા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેતું વટ્ટતી’’તિ. સા ‘‘ન મય્હં ભારો’’તિ વત્વા તત્થ ઉસ્સાહં કરોન્તી વિકાલે જેતવનવિહારં ગન્ત્વા તિત્થિયાનં ઉપસ્સયે વસિત્વા પાતો નગરવાસીનં ગન્ધાદીનિ ગહેત્વા ભગવન્તં વન્દનત્થાય ગમનસમયે જેતવના વિય નિક્ખન્તા, ‘‘કત્થ સયિતા’’તિ પુટ્ઠા ‘‘કિં તુમ્હાકં મમ સયિતટ્ઠાનેના’’તિ વત્વા પક્કામિ. સા કમેન ગચ્છન્તે કાલે પુચ્છિતા ‘‘સમણેનાહં ગોતમેન એકગન્ધકુટિયં સયિત્વા નિક્ખન્તા’’તિ આહ. તં બાલપુથુજ્જના સદ્દહિંસુ, પણ્ડિતા સોતાપન્નાદયો ન સદ્દહિંસુ. એકદિવસં સા દારુમણ્ડલં ઉદરે બન્ધિત્વા ઉપરિ રત્તપટં પરિદહિત્વા ગન્ત્વા સરાજિકાય પરિસાય ધમ્મદેસનત્થાય નિસિન્નં ભગવન્તં એવમાહ – ‘‘ભો સમણ, ત્વં ધમ્મં દેસેસિ, તુય્હં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નદારકગબ્ભિનિયા મય્હં લસુણમરિચાદીનિ ન વિચારેસી’’તિ? ‘‘તથાભાવં, ભગિનિ, ત્વઞ્ચેવ પજાનાસિ, અહઞ્ચા’’તિ. સા ‘‘એવમેવ મેથુનસંસગ્ગસમયં દ્વેયેવ જાનન્તિ, ન અઞ્ઞે’’તિ આહ.

તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા દ્વે દેવપુત્તે આણાપેસિ – ‘‘તુમ્હેસુ એકો મૂસિકવણ્ણં માપેત્વા તસ્સા દારુમણ્ડલસ્સ બન્ધનં છિન્દતુ, એકો વાતમણ્ડલં સમુટ્ઠાપેત્વા પારુતપટં ઉદ્ધં ખિપતૂ’’તિ. તે ગન્ત્વા તથા અકંસુ. દારુમણ્ડલં પતમાનં તસ્સા પાદપિટ્ઠિં ભિન્દિ. ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતા પુથુજ્જના સબ્બે ‘‘અરે, દુટ્ઠચોરિ, ત્વં એવરૂપસ્સ લોકત્તયસામિનો એવરૂપં અબ્ભક્ખાનં અકાસી’’તિ ઉટ્ઠહિત્વા એકેકમુટ્ઠિપહારં દત્વા સભાય નીહરિંસુ, દસ્સનાતિક્કન્તાય પથવી વિવરમદાસિ. તસ્મિં ખણે અવીચિતો જાલા ઉટ્ઠહિત્વા કુલદત્તિકેન રત્તકમ્બલેનેવ તં અચ્છાદેત્વા અવીચિમ્હિ પક્ખિપિ, ભગવતો લાભસક્કારો અતિરેકતરો અહોસિ. તેન વુત્તં –

‘‘સબ્બાભિભુસ્સ બુદ્ધસ્સ, નન્દો નામાસિ સાવકો;

તં અબ્ભક્ખાય નિરયે, ચિરં સંસરિતં મયા.

‘‘દસવસ્સસહસ્સાનિ, નિરયે સંસરિં ચિરં;

મનુસ્સભાવં લદ્ધાહં, અબ્ભક્ખાનં બહું લભિં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ચિઞ્ચમાણવિકા મમં;

અબ્ભાચિક્ખિ અભૂતેન, જનકાયસ્સ અગ્ગતો’’તિ. (અપ. થેર ૧.૩૯.૭૦-૭૨);

તતિયપઞ્હે – અબ્ભક્ખાનન્તિ અભિ અક્ખાનં અક્કોસનં. અતીતે કિર બોધિસત્તો અપાકટજાતિયં ઉપ્પન્નો મુનાળિ નામ ધુત્તો હુત્વા દુજ્જનસંસગ્ગબલેન સુરભિં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં ‘‘દુસ્સીલો પાપધમ્મો અયં ભિક્ખૂ’’તિ અક્કોસિ. સો તેન અકુસલેન વચીકમ્મેન બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં પચ્છિમત્તભાવે દસપારમિતાસંસિદ્ધિબલેન બુદ્ધો જાતો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો અહોસિ. પુન તિત્થિયા ઉસ્સાહજાતા – ‘‘કથં નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસં ઉપ્પાદેસ્સામા’’તિ દુક્ખી દુમ્મના નિસીદિંસુ. તદા સુન્દરી નામેકા પરિબ્બાજિકા તે ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા ઠિતા તુણ્હીભૂતે કિઞ્ચિ અવદન્તે દિસ્વા ‘‘કિં મય્હં દોસો’’તિ પુચ્છિ. ‘‘સમણેન ગોતમેન અમ્હે વિહેઠિયમાને ત્વં અપ્પોસ્સુક્કા વિહરિસ્સસિ, ઇદં તવ દોસો’’તિ. ‘‘એવમહં તત્થ કિં કરિસ્સામી’’તિ? ‘‘ત્વં સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેતું સક્ખિસ્સસી’’તિ? ‘‘સક્ખિસ્સામિ, અય્યા’’તિ વત્વા તતો પટ્ઠાય વુત્તનયેન દિટ્ઠદિટ્ઠાનં ‘‘સમણેન ગોતમેન એકગન્ધકુટિયં સયિત્વા નિક્ખન્તા’’તિ વત્વા અક્કોસતિ પરિભાસતિ. તિત્થિયાપિ ‘‘પસ્સથ, ભો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ કમ્મ’’ન્તિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘મુનાળિ નામહં ધુત્તો, પુબ્બે અઞ્ઞાસુ જાતિસુ;

પચ્ચેકબુદ્ધં સુરભિં, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તેન કમ્મવિપાકેન, નિરયે સંસરિં ચિરં;

બહૂ વસ્સસહસ્સાનિ, દુક્ખં વેદેસિ વેદનં.

‘‘તેન કમ્માવસેસેન, ઇધ પચ્છિમકે ભવે;

અબ્ભક્ખાનં મયા લદ્ધં, સુન્દરિકાય કારણા’’તિ. (અપ. થેર ૧.૩૯.૬૭-૬૯);

ચતુત્થપઞ્હે – અબ્ભક્ખાનં અભિ વિસેસેન અક્કોસનં પરિભાસનં. અતીતે કિર બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પન્નો બહુસ્સુતો બહૂહિ સક્કતો પૂજિતો તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વનમૂલફલાહારો બહુમાણવે મન્તે વાચેન્તો વાસં કપ્પેસિ. એકો પઞ્ચાભિઞ્ઞાઅટ્ઠસમાપત્તિલાભી તાપસો તસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો તં દિસ્વાવ ઇસ્સાપકતો તં અદૂસકં ઇસિં ‘‘કામભોગી કુહકો અયં ઇસી’’તિ અબ્ભાચિક્ખિ, અત્તનો સિસ્સે ચ આહ – ‘‘અયં ઇસિ એવરૂપો અનાચારકો’’તિ. તેપિ તથેવ અક્કોસિંસુ પરિભાસિંસુ. સો તેન અકુસલકમ્મવિપાકેન વસ્સસહસ્સાનિ નિરયે દુક્ખમનુભવિત્વા ઇમસ્મિં પચ્છિમત્તભાવે બુદ્ધો હુત્વા લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો આકાસે પુણ્ણચન્દો વિય પાકટો જાતો. તથેવ તિત્થિયા અબ્ભક્ખાનેનપિ અસન્તુટ્ઠા પુનપિ સુન્દરિયા અબ્ભક્ખાનં કારેત્વા સુરાધુત્તે પક્કોસાપેત્વા લઞ્જં દત્વા ‘‘તુમ્હે સુન્દરિં મારેત્વા જેતવનદ્વારસમીપે માલાકચવરેન છાદેથા’’તિ આણાપેસું. તે તથા કરિંસુ. તતો તિત્થિયા ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ‘‘પરિયેસથા’’તિ આહ. તે અત્તના પાતિતટ્ઠાનતો ગહેત્વા મઞ્ચકં આરોપેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેત્વા ‘‘પસ્સથ, ભો, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકાનં કમ્મ’’ન્તિ ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સકલનગરે અવણ્ણં ઉગ્ઘોસેન્તા વિચરિંસુ. સુન્દરિં આમકસુસાને અટ્ટકે ઠપેસું. રાજા ‘‘સુન્દરિમારકે પરિયેસથા’’તિ આણાપેસિ. તદા ધુત્તા સુરં પિવિત્વા ‘‘ત્વં સુન્દરિં મારેસિ, ત્વં મારેસી’’તિ કલહં કરિંસુ. રાજપુરિસા તે ધુત્તે ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા ‘‘કિં, ભણે, તુમ્હેહિ સુન્દરી મારિતા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેહિ આણત્તા’’તિ? ‘‘તિત્થિયેહિ, દેવા’’તિ. રાજા તિત્થિયે આહરાપેત્વા બન્ધાપેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, ‘બુદ્ધસ્સ અવણ્ણત્થાય અમ્હેહિ સયમેવ સુન્દરી મારાપિતા, ભગવા તસ્સ સાવકા ચ અકારકા’તિ ઉગ્ઘોસથા’’તિ આહ. તે તથા અકંસુ. સકલનગરવાસિનો નિક્કઙ્ખા અહેસું. રાજા તિત્થિયે ચ ધુત્તે ચ મારાપેત્વા છડ્ડાપેતિ. તતો ભગવતો ભિય્યોસોમત્તાય લાભસક્કારો વડ્ઢિ. તેન વુત્તં –

‘‘બ્રાહ્મણો સુતવા આસિં, અહં સક્કતપૂજિતો;

મહાવને પઞ્ચસતે, મન્તે વાચેમિ માણવે.

‘‘તત્થાગતો ઇસિ ભીમો, પઞ્ચાભિઞ્ઞો મહિદ્ધિકો;

તઞ્ચાહં આગતં દિસ્વા, અબ્ભાચિક્ખિં અદૂસકં.

‘‘તતોહં અવચં સિસ્સે, કામભોગી અયં ઇસિ;