૩-૧. સારિપુત્તત્થેરઅપદાનવણ્ણના

તદનન્તરં થેરાપદાનસઙ્ગહગાથાયો સંવણ્ણેતું ‘‘અથ થેરાપદાનં સુણાથા’’તિ આહ. અથ-અપદાન-સદ્દાનમત્થો હેટ્ઠા વુત્તોવ. એત્થ થેર-સદ્દો પનાયં કાલથિરપઞ્ઞત્તિનામધેય્યજેટ્ઠાદીસુ અનેકેસુ અત્થેસુ વત્તતિ. તથા હિ ‘‘થેરોવસ્સિકાનિ પૂતીનિ ચુણ્ણકજાતાની’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૯; મ. નિ. ૧.૧૧૨) કાલે, થેરોવસ્સિકાનિ ચિરકાલં ઓવસ્સિકાનીતિ અત્થો. ‘‘થેરોપિ તાવ મહા’’ઇચ્ચાદીસુ થિરે થિરસીલોતિ અત્થો. ‘‘થેરકો અયમાયસ્મા મહલ્લકો’’તિઆદીસુ પઞ્ઞત્તિયં, લોકપઞ્ઞત્તિમત્તોતિ અત્થો. ‘‘ચુન્દત્થેરો ફુસ્સત્થેરો’’તિઆદીસુ નામધેય્યે, એવં કતનામોતિ અત્થો. ‘‘થેરો ચાયં કુમારો મમ પુત્તેસૂ’’તિઆદીસુ જેટ્ઠે, જેટ્ઠો કુમારોતિ અત્થો. ઇધ પનાયં કાલે ચ થિરે ચ વત્તતિ. તસ્મા ચિરં કાલં ઠિતોતિ થેરો, થિરતરસીલાચારમદ્દવાદિગુણાભિયુત્તો વા થેરોતિ વુચ્ચતિ. થેરો ચ થેરો ચેતિ થેરા, થેરાનં અપદાનં કારણં થેરાપદાનં, તં થેરાપદાનં સુણાથાતિ સમ્બન્ધો. હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે, લમ્બકો નામ પબ્બતોતિઆદિ આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ અપદાનં, તસ્સાયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ચ વત્થુ એવં વેદિતબ્બં –

અતીતે કિર ઇતો કપ્પતો સતસહસ્સકપ્પાધિકે એકઅસઙ્ખ્યેય્યમત્થકે આયસ્મા સારિપુત્તો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા નામેન સરદમાણવો નામ અહોસિ. મહામોગ્ગલ્લાનો ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા નામેન સિરિવડ્ઢનકુટુમ્બિકો નામ અહોસિ. તે ઉભોપિ સહપંસુકીળનસહાયા અહેસું. તેસુ સરદમાણવો પિતુ અચ્ચયેન કુલસન્તકં ધનં પટિપજ્જિત્વા એકદિવસં રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમેસં સત્તાનં મરણં નામ એકન્તિકં, તસ્મા મયા એકં પબ્બજ્જં ઉપગન્ત્વા વિમોક્ખમગ્ગો ગવેસિતબ્બો’’તિ સહાયં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સમ્મ, અહં પબ્બજિતુકામો. કિં ત્વં પબ્બજિતું સક્ખિસ્સસી’’તિ વત્વા તેન ‘‘ન સક્ખિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘હોતુ અહમેવ પબ્બજિસ્સામી’’તિ રતનકોટ્ઠાગારાનિ વિવરાપેત્વા કપણદ્ધિકાદીનં મહાદાનં દત્વા પબ્બતપાદં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તસ્સ પબ્બજિતસ્સ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા ચતુસત્તતિસહસ્સમત્તા બ્રાહ્મણપુત્તા અહેસું. સો પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા તેસમ્પિ જટિલાનં કસિણપરિકમ્મં આચિક્ખિ. તે સબ્બેપિ પઞ્ચાભિઞ્ઞા અટ્ઠ ચ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તિસું.

તેન સમયેન અનોમદસ્સી નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો સત્તે સંસારમહોઘતો તારેત્વા એકદિવસં સરદતાપસસ્સ ચ અન્તેવાસિકાનઞ્ચ સઙ્ગહં કત્તુકામો એકો અદુતિયો પત્તચીવરમાદાય આકાસેન ગન્ત્વા ‘‘બુદ્ધભાવં મે જાનાતૂ’’તિ તાપસસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ આકાસતો ઓતરિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠાસિ. સરદતાપસો સત્થુ સરીરે મહાપુરિસલક્ખણાનિ ઉપધારેત્વા ‘‘સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધોયેવાય’’ન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને. સરદતાપસો સત્થુ સન્તિકે એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિં સમયે તસ્સ અન્તેવાસિકા ચતુસત્તતિસહસ્સમત્તા જટિલા પણીતપણીતાનિ ઓજવન્તાનિ ફલાફલાનિ ગહેત્વા આગતા સત્થારં દિસ્વા સઞ્જાતપસાદા અત્તનો આચરિયસ્સ સત્થુ ચ નિસિન્નાકારં ઓલોકેત્વા ‘‘આચરિય, મયં પુબ્બે ‘તુમ્હેહિ મહન્તતરો કોચિ નત્થી’તિ મઞ્ઞામ, અયં પન પુરિસો તુમ્હેહિ મહન્તતરો મઞ્ઞે’’તિ આહંસુ. કિં વદેથ, તાતા, સાસપેન સદ્ધિં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધં સિનેરું સમં કાતું ઇચ્છથ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન મં તુલં મા કરિત્થાતિ. અથ તે તાપસા આચરિયસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘યાવ મહા વતાયં પુરિસુત્તમો’’તિ સબ્બેવ પાદેસુ નિપતિત્વા સત્થારં વન્દિંસુ.

અથ તે આચરિયો આહ – ‘‘તાતા, સત્થુ અનુચ્છવિકો નો દેય્યધમ્મો નત્થિ, સત્થા ચ ભિક્ખાચરવેલાય ઇધાગતો, હન્દ, મયં દેય્યધમ્મં યથાબલં દસ્સામ. તુમ્હેહિ યં યં પણીતં ફલાફલં આભતં, તં તં આહરથા’’તિ આહરાપેત્વા હત્થે ધોવિત્વા સયં તથાગતસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. સત્થારા ફલાફલે પટિગ્ગહિતમત્તે દેવતા દિબ્બોજં પક્ખિપિંસુ. તાપસો ઉદકમ્પિ સયમેવ પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. તતો ભોજનકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા સત્થરિ નિસિન્ને સબ્બે અન્તેવાસિકે પક્કોસાપેત્વા સત્થુ સન્તિકે સારણીયં કથં કથેન્તો નિસીદિ. સત્થા ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં આગચ્છન્તૂ’’તિ ચિન્તેસિ. તાવદેવ સતસહસ્સખીણાસવપરિવારા અગ્ગસાવકા આગન્ત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ.

તતો સરદતાપસો અન્તેવાસિકે આમન્તેસિ – ‘‘તાતા, સત્થુ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પુપ્ફાસનેન પૂજા કાતબ્બા, તસ્મા પુપ્ફાનિ આહરથા’’તિ. તે તાવદેવ ઇદ્ધિયા વણ્ણગન્ધસમ્પન્નાનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા બુદ્ધસ્સ યોજનપ્પમાણં પુપ્ફાસનં પઞ્ઞાપેસું, ઉભિન્નં અગ્ગસાવકાનં તિગાવુતં, સેસભિક્ખૂનં અડ્ઢયોજનિકાદિભેદં, સઙ્ઘનવકસ્સ ઉસભમત્તં પઞ્ઞાપેસું. એવં પઞ્ઞત્તેસુ આસનેસુ સરદતાપસો તથાગતસ્સ પુરતો અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘ભન્તે, મય્હં અનુગ્ગહત્થાય ઇમં પુપ્ફાસનં અતિરુહથા’’તિ આહ. નિસીદિ ભગવા પુપ્ફાસને. સત્થરિ નિસિન્ને દ્વે અગ્ગસાવકા સેસભિક્ખૂ ચ અત્તનો અત્તનો પત્તાસને નિસીદિંસુ. સત્થા ‘‘તેસં મહપ્ફલં હોતૂ’’તિ નિરોધં સમાપજ્જિ. સત્થુ સમાપન્નભાવં ઞત્વા દ્વે અગ્ગસાવકાપિ સેસભિક્ખૂપિ નિરોધં સમાપજ્જિંસુ. તાપસો સત્તાહં નિરન્તરં સત્થુ પુપ્ફચ્છત્તં ધારેન્તો અટ્ઠાસિ. ઇતરે વનમૂલફલં પરિભુઞ્જિત્વા સેસકાલે અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અટ્ઠંસુ. સત્થા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન નિરોધતો વુટ્ઠહિત્વા અગ્ગસાવકં નિસભત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘તાપસાનં પુપ્ફાસનાનુમોદનં કરોહી’’તિ. થેરો સાવકપારમીઞાણે ઠત્વા તેસં પુપ્ફાસનાનુમોદનં અકાસિ. તસ્સ દેસનાવસાને સત્થા દુતિયં અગ્ગસાવકં અનોમત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘ત્વમ્પિ ઇમેસં ધમ્મં દેસેહી’’તિ. સોપિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા તેસં ધમ્મં કથેસિ. દ્વિન્નમ્પિ દેસનાય ધમ્માભિસમયો નાહોસિ. અથ સત્થા બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ધમ્મદેસનં આરભિ. દેસનાવસાને ઠપેત્વા સરદતાપસં અવસેસા સબ્બેપિ ચતુસત્તતિસહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા તે ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તે તાવદેવ અન્તરહિતતાપસવેસા અટ્ઠપરિક્ખારધરા સટ્ઠિવસ્સિકત્થેરો વિય અહેસું.

સરદતાપસો પન ‘‘અહો વતાહમ્પિ અયં નિસભત્થેરો વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાવકો ભવેય્ય’’ન્તિ દેસનાકાલે ઉપ્પન્નપરિવિતક્કતાય અઞ્ઞવિહિતો હુત્વા મગ્ગફલાનિ પટિવિજ્ઝિતું નાસક્ખિ. અથ સત્થારં વન્દિત્વા તથા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા અનન્તરાયેન સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા ‘‘ઇતો કપ્પસતસહસ્સાધિકં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા ગોતમસ્સ નામ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અગ્ગસાવકો સારિપુત્તો નામ ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિત્વા ધમ્મકથં વત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો આકાસં પક્ખન્દિ. સરદતાપસોપિ સહાયસ્સ સિરિવડ્ઢસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘સમ્મ, મયા અનોમદસ્સિસ્સ ભગવતો પાદમૂલે અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ ગોતમસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થિતં, ત્વમ્પિ તસ્સ દુતિયસાવકટ્ઠાનં પત્થેહી’’તિ. સિરિવડ્ઢો તં ઉપદેસં સુત્વા અત્તનો નિવેસનદ્વારે અટ્ઠકરીસમત્તં ઠાનં સમતલં કારેત્વા લાજપઞ્ચમાનિ પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા નીલુપ્પલચ્છદનં મણ્ડપં કારેત્વા બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા ભિક્ખૂનમ્પિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા મહન્તં સક્કારસમ્માનં સજ્જેત્વા સરદતાપસેન સત્થારં નિમન્તાપેત્વા સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં મહારહેહિ વત્થેહિ અચ્છાદેત્વા દુતિયસાવકભાવાય પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયેન સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા વુત્તનયેન બ્યાકરિત્વા ભત્તાનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સિરિવડ્ઢો હટ્ઠપહટ્ઠો યાવજીવં કુસલકમ્મં કત્વા દુતિયચિત્તવારે કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તિ. સરદતાપસો ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ.

તતો પટ્ઠાય તેસં ઉભિન્નમ્પિ અન્તરા કમ્મં ન કથિતં. અમ્હાકં પન ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ સરદતાપસો રાજગહસ્સ અવિદૂરે ઉપતિસ્સાગામે રૂપસારિયા બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તંદિવસમેવસ્સ સહાયોપિ રાજગહસ્સેવ અવિદૂરે કોલિતગામે મોગ્ગલિયા બ્રાહ્મણિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્મા મોગ્ગલ્લાનો મોગ્ગલિયા બ્રાહ્મણિયા પુત્તોતિ મોગ્ગલ્લાનો. મોગ્ગલિગોત્તેન જાતોતિ વા મોગ્ગલ્લાનો. અથ વા માતુકુમારિકકાલે તસ્સા માતાપિતૂહિ વુત્તં – ‘‘મા ઉગ્ગલિ મા ઉગ્ગલી’’તિ વચનમુપાદાય ‘‘મુગ્ગલી’’તિ નામં. તસ્સા મુગ્ગલિયા પુત્તોતિ મોગ્ગલ્લાનો. અથ વા સોતાપત્તિમગ્ગાદિમગ્ગસ્સ લાભે આદાને પટિવિજ્ઝને અલં સમત્થોતિ મોગ્ગલ્લાનોતિ. તાનિ કિર દ્વે કુલાનિ યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા આબદ્ધસહાયાનેવ. તેસં દ્વિન્નં એકદિવસમેવ ગબ્ભપરિહારમદંસુ. દસમાસચ્ચયેન જાતાનમ્પિ તેસં છસટ્ઠિ ધાતિયો પટ્ઠપેસું. નામગ્ગહણદિવસે રૂપસારીબ્રાહ્મણિયા પુત્તસ્સ ઉપતિસ્સગામે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા ઉપતિસ્સોતિ નામં કરિંસુ. ઇતરસ્સ કોલિતગામે જેટ્ઠકુલસ્સ પુત્તત્તા કોલિતોતિ નામં કરિંસુ. તે ઉભોપિ મહતા પરિવારેન વડ્ઢન્તા વુદ્ધિમન્વાય સબ્બસિપ્પાનં પારં અગમંસુ.

અથેકદિવસં તે રાજગહે ગિરગ્ગસમજ્જં પસ્સન્તા મહાજનં સન્નિપતિતં દિસ્વા ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા યોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તા ‘‘સબ્બેપિમે ઓરં વસ્સસતાવ મચ્ચુમુખં પવિસન્તી’’તિ સંવેગં પટિલભિત્વા ‘‘અમ્હેહિ મોક્ખધમ્મો પરિયેસિતબ્બો, તઞ્ચ પરિયેસન્તેહિ એકા પબ્બજ્જા લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ નિચ્છયં કત્વા પઞ્ચમાણવકસતેહિ સદ્ધિં સઞ્ચયસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તેસં પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સઞ્ચયો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો અહોસિ. તે કતિપાહેનેવ સબ્બં સઞ્ચયસ્સ સમયં પરિમજ્જિત્વા તત્થ સારં અદિસ્વા તતો નિબ્બિજ્જિત્વા તત્થ તત્થ પણ્ડિતસમ્મતે સમણબ્રાહ્મણે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, તે તેહિ પુટ્ઠા ન સમ્પાદેન્તિ. અઞ્ઞદત્થુ તેયેવ તેસં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તિ. એવં તે મોક્ખં પરિયેસન્તા કતિકં અકંસુ – ‘‘અમ્હેસુ યો પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો ઇતરસ્સ આરોચેતૂ’’તિ.

તેન ચ સમયેન અમ્હાકં સત્થરિ પઠમાભિસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે અનુપુબ્બેન ઉરુવેલકસ્સપાદિકે સહસ્સજટિલે દમેત્વા રાજગહે વિહરન્તે એકદિવસં ઉપતિસ્સો પરિબ્બાજકો પરિબ્બાજકારામં ગચ્છન્તો આયસ્મન્તં અસ્સજિત્થેરં રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ન મયા એવરૂપો આકપ્પસમ્પન્નો પબ્બજિતો દિટ્ઠપુબ્બો, સન્તધમ્મેન નામ એત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ સઞ્જાતપસાદો પઞ્હં પુચ્છિતું આયસ્મન્તં ઉદિક્ખન્તો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધિ. થેરોપિ લદ્ધપિણ્ડપાતો પરિભુઞ્જિતું પતિરૂપં ઓકાસં ગતો. પરિબ્બાજકો અત્તનો પરિબ્બાજકપીઠં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ચસ્સ અત્તનો કુણ્ડિકાય ઉદકં અદાસિ. એવં સો આચરિયવત્તં કત્વા કતભત્તકિચ્ચેન થેરેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા – ‘‘કો વા તે સત્થા, કસ્સ વા ત્વં ધમ્મં રોચેસી’’તિ પુચ્છિ. થેરો સમ્માસમ્બુદ્ધં અપદિસિ. પુન તેન ‘‘કિં વાદી પનાયસ્મતો સત્થા’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ઇમસ્સ સાસનસ્સ ગમ્ભીરતં દસ્સેસ્સામી’’તિ અત્તનો નવકભાવં પવેદેત્વા સઙ્ખેપવસેન ચસ્સ સાસનધમ્મં કથેન્તો ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ (મહાવ. ૬૦; અપ. થેર ૧.૧.૨૮૬) ગાથમાહ. પરિબ્બાજકો પઠમપદદ્વયમેવ સુત્વા સહસ્સનયસમ્પન્ને સોતાપત્તિમગ્ગફલે પતિટ્ઠહિ. ઇતરં પદદ્વયં સોતાપન્નકાલે નિટ્ઠાસિ. ગાથાપરિયોસાને પન સોતાપન્નો હુત્વા ઉપરિવિસેસે અપવત્તન્તે ‘‘ભવિસ્સતિ એત્થ કારણ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા થેરં આહ – ‘‘મા, ભન્તે, ઉપરિ ધમ્મદેસનં વડ્ઢયિત્થ, એત્તકમેવ અલં, કહં અમ્હાકં સત્થા વસતી’’તિ? ‘‘વેળુવને’’તિ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હે પુરતો ગચ્છથ, અહં મય્હં સહાયસ્સ કતપટિઞ્ઞં મોચેત્વા તં ગહેત્વા આગમિસ્સામી’’તિ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા થેરં ઉય્યોજેત્વા પરિબ્બાજકારામં અગમાસિ.

કોલિતપરિબ્બાજકો તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘મુખવણ્ણો ન અઞ્ઞદિવસેસુ વિય અદ્ધાનેન અમતં અધિગતં ભવિસ્સતી’’તિ તેનેવસ્સ વિસેસાધિગમં સમ્ભાવેત્વા અમતાધિગમં પુચ્છિ. સોપિસ્સ ‘‘આવુસો, અમતમધિગત’’ન્તિ પટિજાનિત્વા તમેવ ગાથં અભાસિ. ગાથાપરિયોસાને કોલિતો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિત્વા આહ – ‘‘કહં નો સત્થા’’તિ? ‘‘વેળુવને’’તિ. ‘‘તેન હિ, આવુસો, આયામ, સત્થારં પસ્સિસ્સામા’’તિ. ઉપતિસ્સો સબ્બકાલમ્પિ આચરિયપૂજકોવ, તસ્મા સઞ્ચયસ્સ સત્થુ ગુણે પકાસેત્વા તમ્પિ સત્થુ સન્તિકં નેતુકામો અહોસિ. સો લાભાસાપકતો અન્તેવાસિકભાવં અનિચ્છન્તો ‘‘ન સક્કોમિ ચાટિ હુત્વા ઉદકસિઞ્ચનં હોતુ’’ન્તિ પટિક્ખિપિ. તે અનેકેહિ કારણેહિ તં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તા અત્તનો ઓવાદે વત્તમાનેહિ અડ્ઢુતેય્યસતેહિ અન્તેવાસિકેહિ સદ્ધિં વેળુવનં અગમંસુ. સત્થા તે દૂરતોવ આગચ્છન્તે દિસ્વા ‘‘એતં મે સાવકયુગં ભવિસ્સતિ, અગ્ગં ભદ્દયુગ’’ન્તિ વત્વા તેસં પરિસાય ચરિયવસેન ધમ્મં દેસેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા એહિભિક્ખુભાવેન ઉપસમ્પદં અદાસિ. યથા તેસં એવં અગ્ગસાવકાનમ્પિ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરં આગતમેવ. ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચં પન ન નિટ્ઠાસિ. કસ્મા? સાવકપારમીઞાણસ્સ મહન્તતાય.

તેસુ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો પબ્બજિતતો સત્તમે દિવસે મગધરટ્ઠે કલ્લવાલગામે સમણધમ્મં કરોન્તો થિનમિદ્ધે ઓક્કમન્તે સત્થારા સંવેજિતો થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા ધાતુકમ્મટ્ઠાનં સુણન્તો એવ ઉપરિમગ્ગત્તયં અધિગન્ત્વા સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિ. આયસ્મા સારિપુત્તો પબ્બજ્જાય અદ્ધમાસં અતિક્કમિત્વા સત્થારા સદ્ધિં રાજગહે સૂકરખતલેણે વિહરન્તો અત્તનો ભાગિનેય્યસ્સ દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ વેદનાપરિગ્ગહસુત્તન્તે (મ. નિ. ૨.૨૦૧ આદયો) દેસિયમાને દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા પરસ્સ વડ્ઢિતં ભત્તં ભુઞ્જન્તો વિય સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિ. ઇતિ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં સત્થુ સમીપે એવ સાવકપારમીઞાણં મત્થકં પત્તં.

એવં પત્તસાવકપારમીઞાણો આયસ્મા સારિપુત્તો ‘‘કેન કમ્મેન અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ આવજ્જેન્તો તં ઞત્વા પીતિસોમનસ્સવસેન ઉદાનં ઉદાનેન્તો ‘‘હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં –

૧૪૧. ‘‘હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે, લમ્બકો નામ પબ્બતો;

અસ્સમો સુકતો મય્હં, પણ્ણસાલા સુમાપિતા’’તિ.

તત્થ હિમવન્તસ્સાતિ હિમો અસ્સ અત્થીતિ હિમવા, તસ્સ હિમવન્તસ્સ અવિદૂરે સમીપે, હિમાલયપટિબદ્ધવનેહિ અત્થો. લમ્બકો નામ પબ્બતોતિ એવંનામકો પંસુમિસ્સકપબ્બતો. અસ્સમો સુકતો મય્હન્તિ તસ્મિં લમ્બકે પબ્બતે મય્હં મમત્થાય કતો અસ્સમો અરઞ્ઞવાસો આસમન્તતો સમોતિ અસ્સમો. નત્થિ પવિટ્ઠાનં સમો પરિસ્સમો એત્થાતિ વા અસ્સમો, સો ઇત્થમ્ભૂતો અરઞ્ઞવાસો સુટ્ઠુ કતો, રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનકુટિમણ્ડપાદિવસેન સુન્દરેનાકારેન કતોતિ અત્થો. પણ્ણસાલાતિ ઉસીરપબ્બજાદીહિ પણ્ણેહિ છાદિતા નિવસનપણ્ણસાલાતિ અત્થો.

૧૪૨. ‘‘ઉત્તાનકૂલા નદિકા, સુપતિત્થા મનોરમા;

સુસુદ્ધપુલિનાકિણ્ણા, અવિદૂરે મમસ્સમં’’.

તત્થ ઉત્તાનકૂલાતિ અગમ્ભીરા નદી. સુપતિત્થાતિ સુન્દરપતિત્થા. મનોરમા મનલ્લીના મનાપા. સુસુદ્ધપુલિનાકિણ્ણાતિ સુટ્ઠુ ધવલમુત્તાદલસદિસવાલુકાકિણ્ણા ગહનીભૂતાતિ અત્થો. સા ઇત્થમ્ભૂતા નદિકા કુન્નદી મમસ્સમં મય્હં અસ્સમસ્સ અવિદૂરે સમીપે અહોસીતિ અત્થો. ‘‘અસ્સમ’’ન્તિ ચ સત્તમ્યત્થે ઉપયોગવચનન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૪૩. ‘‘અસક્ખરા અપબ્ભારા, સાદુ અપ્પટિગન્ધિકા;

સન્દતી નદિકા તત્થ, સોભયન્તા મમસ્સમં’’.

તત્થ અસક્ખરાતિ ‘‘પુલિનાકિણ્ણા’’તિ વુત્તત્તા અસક્ખરા સક્ખરવિરહિતા. અપબ્ભારાતિ પબ્ભારવિરહિતા, અગમ્ભીરકૂલાતિ અત્થો. સાદુ અપ્પટિગન્ધિકાતિ સાદુરસોદકા દુગ્ગન્ધરહિતા મય્હં અસ્સમપદં સોભયન્તી નદિકા ખુદ્દકનદી સન્દતિ પવત્તતીતિ અત્થો.

૧૪૪. ‘‘કુમ્ભીલા મકરા ચેત્થ, સુસુમારા ચ કચ્છપા;

સન્દતિ નદિકા તત્થ, સોભયન્તા મમસ્સમં’’.

તત્થ કુમ્ભીલમચ્છા મકરમચ્છા ચ સુસુમારા ચણ્ડમચ્છા ચ કચ્છપમચ્છા ચ એત્થ એતિસ્સં નદિયં કીળન્તા અહેસુન્તિ સમ્બન્ધો. મમસ્સમં સોભયન્તા નદિકા ખુદ્દકનદી સન્દતિ પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો.

૧૪૫. ‘‘પાઠીના પાવુસા મચ્છા, બલજા મુઞ્જરોહિતા;

વગ્ગળા પપતાયન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

પાઠીનમચ્છા ચ પાવુસા મચ્છા ચ બલજમચ્છા ચ મુઞ્જમચ્છા રોહિતમચ્છા ચ વગ્ગળમચ્છા ચ એતે સબ્બે મચ્છજાતિકા ઇતો ચિતો ચ પપતાયન્તા નદિયા સદ્ધિં પવત્તન્તા મમ અસ્સમપદં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૪૬. ‘‘ઉભો કૂલેસુ નદિયા, પુપ્ફિનો ફલિનો દુમા;

ઉભતો અભિલમ્બન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

તત્થ ઉભો કૂલેસૂતિ તસ્સા નદિયા ઉભોસુ પસ્સેસુ ધુવપુપ્ફિનો ધુવફલિનો રુક્ખા ઉભતો અભિલમ્બન્તા નદિયા ઉભો તીરે હેટ્ઠા ઓનમન્તા મમ અસ્સમં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૪૭. ‘‘અમ્બા સાલા ચ તિલકા, પાટલી સિન્દુવારકા;

દિબ્બગન્ધા સમ્પવન્તિ, પુપ્ફિતા મમ અસ્સમે’’.

તત્થ અમ્બાતિ મધુપિણ્ડિઅમ્બા ચ સાલરુક્ખા ચ તિલકરુક્ખા ચ પાટલિરુક્ખા ચ સિન્દુવારકરુક્ખા ચ એતે રુક્ખા નિચ્ચકાલં પુપ્ફિતા પુપ્ફન્તા. દિબ્બા ગન્ધા ઇવ મમ અસ્સમે સુગન્ધા સમ્પવન્તિ સમન્તતો પવાયન્તીતિ અત્થો.

૧૪૮. ‘‘ચમ્પકા સળલા નીપા, નાગપુન્નાગકેતકા;

દિબ્બગન્ધા સમ્પવન્તિ, પુપ્ફિતા મમ અસ્સમે’’.

તત્થ ચમ્પકરુક્ખા ચ સળલરુક્ખા ચ સુવણ્ણવટ્ટલસદિસપુપ્ફા નીપરુક્ખા ચ નાગરુક્ખા ચ પુન્નાગરુક્ખા ચ સુગન્ધયન્તા કેતકરુક્ખા ચ એતે સબ્બે રુક્ખા દિબ્બા ગન્ધારિવ મમ અસ્સમે પુપ્ફિતા ફુલ્લિતા સમ્પવન્તિ સુગન્ધં સુટ્ઠુ પવાયન્તીતિ અત્થો.

૧૪૯. અસોકા ચ‘‘અધિમુત્તા અસોકા ચ, ભગિનીમાલા ચ પુપ્ફિતા;

અઙ્કોલા બિમ્બિજાલા ચ, પુપ્ફિતા મમ અસ્સમે’’.

તત્થ પુપ્ફિતા અધિમુત્તકરુક્ખા ચ પુપ્ફિતા અસોકરુક્ખા ચ પુપ્ફિતા ભગિનીમાલા ચ પુપ્ફિતા અઙ્કોલા ચ પુપ્ફિતા બિમ્બિજાલા ચ એતે રુક્ખા મમ અસ્સમે ફુલ્લિતા સોભયન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૫૦. ‘‘કેતકા કન્દલિ ચેવ, ગોધુકા તિણસૂલિકા;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

તત્થ કેતકાતિ સુગન્ધકેતકગચ્છા ચ. કન્દલિરુક્ખા ચ ગોધુકરુક્ખા ચ તિણસૂલિકગચ્છા ચ એતે સબ્બે રુક્ખજાતિકા દિબ્બગન્ધં પવાયમાના મમ અસ્સમં સકલં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૫૧. ‘‘કણિકારા કણ્ણિકા ચ, અસના અજ્જુના બહૂ;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

એતે કણિકારાદયો રુક્ખા મમ અસ્સમં સકલં સોભયન્તા દિબ્બગન્ધં સમ્પવાયન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૫૨. ‘‘પુન્નાગા ગિરિપુન્નાગા, કોવિળારા ચ પુપ્ફિતા;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

પુન્નાગાદયો રુક્ખા દિબ્બગન્ધં પવાયમાના મમ અસ્સમં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૫૩. ‘‘ઉદ્દાલકા ચ કુટજા, કદમ્બા વકુલા બહૂ;

દિબ્બગન્ધં સમ્પવન્તા, સોભયન્તિ મમસ્સમં’’.

ઉદ્દાલકાદયો રુક્ખા દિબ્બગન્ધં વાયમાના મમ અસ્સમં સોભયન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૫૪. ‘‘આળકા ઇસિમુગ્ગા ચ, કદલિમાતુલુઙ્ગિયો;

ગન્ધોદકેન સંવડ્ઢા, ફલાનિ ધારયન્તિ તે’’.

તત્થ એતે આળકાદયો ગચ્છા ચન્દનાદિસુગન્ધગન્ધોદકેન વડ્ઢિત્વા સુવણ્ણફલાનિ ધારેન્તા મમ અસ્સમં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૫૫. ‘‘અઞ્ઞે પુપ્ફન્તિ પદુમા, અઞ્ઞે જાયન્તિ કેસરી;

અઞ્ઞે ઓપુપ્ફા પદુમા, પુપ્ફિતા તળાકે તદા’’.

તત્થ અઞ્ઞે પુપ્ફન્તિ પદુમાતિ મમ અસ્સમસ્સ અવિદૂરે તળાકે અઞ્ઞે એકચ્ચે પદુમા પુપ્ફન્તિ, એકચ્ચે કેસરી પદુમા જાયન્તિ નિબ્બત્તન્તિ, એકચ્ચે પદુમા ઓપુપ્ફા વિગલિતપત્તકેસરાતિ અત્થો.

૧૫૬. ‘‘ગબ્ભં ગણ્હન્તિ પદુમા, નિદ્ધાવન્તિ મુળાલિયો;

સિઙ્ઘાટિપત્તમાકિણ્ણા, સોભન્તિ તળાકે તદા’’.

તત્થ ગબ્ભં ગણ્હન્તિ પદુમાતિ તદા તાપસેન હુત્વા મમ વસનસમયે એકચ્ચે પદુમા તળાકબ્ભન્તરે મકુળપુપ્ફાદયો ગણ્હન્તિ. મુળાલિયો પદુમમૂલા નિદ્ધાવન્તિ ઇતો કદ્દમબ્ભન્તરતો હત્થિદાઠા વિય ગચ્છન્તીતિ અત્થો. પત્તપુપ્ફમાકિણ્ણા ગહનીભૂતા સિઙ્ઘાટિયો સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૫૭. ‘‘નયિતા અમ્બગન્ધી ચ, ઉત્તલી બન્ધુજીવકા;

દિબ્બગન્ધા સમ્પવન્તિ, પુપ્ફિતા તળાકે તદા’’.

તદા મમ વસનસમયે તળાકસ્સ સમીપે નયિતા ચ ગચ્છા અમ્બગન્ધી ચ ગચ્છા ઉત્તલી નામ ગચ્છા ચ બન્ધુજીવકા ચ એતે સબ્બે ગચ્છા પુપ્ફિતા પુપ્ફધારિતા સુગન્ધવાહકા તળાકં સોભયન્તીતિ અત્થો.

૧૫૮. ‘‘પાઠીના પાવુસા મચ્છા, બલજા મુઞ્જરોહિતા;

સંગુલા મગ્ગુરા ચેવ, વસન્તિ તળાકે તદા’’.

તદા મમ વસનસમયે નિબ્ભીતા પાઠીનાદયો મચ્છા તળાકે વસન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૫૯. ‘‘કુમ્ભીલા સુસુમારા ચ, તન્તિગાહા ચ રક્ખસા;

ઓગુહા અજગરા ચ, વસન્તિ તળાકે તદા’’.

તદા મમ વસનસમયે મમ અસ્સમસમીપે તળાકે એતે કુમ્ભીલાદયો મચ્છા નિબ્ભીતા નિરૂપદ્દવા વસન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૦. ‘‘પારેવતા રવિહંસા, ચક્કવાકા નદીચરા;

કોકિલા સુકસાળિકા, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

તત્થ મમ અસ્સમસમીપે સરં નિસ્સાય પારેવતાપક્ખી ચ રવિહંસાપક્ખી ચ નદીચરા ચક્કવાકપક્ખી ચ કોકિલાપક્ખી ચ સુકપક્ખી ચ સાળિકાપક્ખી ચ તં સરં ઉપનિસ્સાય જીવન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૧. ‘‘કુકુત્થકા કુળીરકા, વને પોક્ખરસાતકા;

દિન્દિભા સુવપોતા ચ, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

તત્થ કુકુત્થકાતિ એવંનામિકા પક્ખી ચ. કુળીરકાતિ એવંનામિકા પક્ખી ચ. વને પોક્ખરસાતકા પક્ખી ચ દિન્દિભા પક્ખી ચ સુવપોતા પક્ખી ચ એતે સબ્બે પક્ખિનો તં મમ અસ્સમસમીપે સરં નિસ્સાય જીવન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૨. ‘‘હંસા કોઞ્ચા મયૂરા ચ, કોકિલા તમ્બચૂળકા;

પમ્મકા જીવંજીવા ચ, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

સબ્બે એતે હંસાદયો પક્ખિનો તં સરં ઉપનિસ્સાય જીવન્તિ જીવિકં પાલેન્તીતિ અત્થો.

૧૬૩. ‘‘કોસિકા પોટ્ઠસીસા ચ, કુરરા સેનકા બહૂ;

મહાકાળા ચ સકુણા, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

તત્થ કોસિકા ચ પક્ખી પોટ્ઠસીસા ચ પક્ખી કુરરા ચ પક્ખી સેનકા ચ પક્ખી મહાકાળા ચ પક્ખી થલે બહૂ પક્ખિનો તં સરં તસ્સ સરસ્સ સમીપે જીવન્તિ જીવિકં કપ્પેન્તીતિ અત્થો.

૧૬૪. ‘‘પસદા ચ વરાહા ચ, ચમરા ગણ્ડકા બહૂ;

રોહિચ્ચા સુકપોતા ચ, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

તત્થ પસદાદયો એતે મિગા તં સરં તસ્મિં સરસમીપે, ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, જીવિતં પરિપાલેન્તા વિહરન્તીતિ અત્થો.

૧૬૫. ‘‘સીહબ્યગ્ઘા ચ દીપી ચ, અચ્છકોકતરચ્છકા;

તિધા પભિન્નમાતઙ્ગા, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

એતે સીહાદયો ચતુપ્પદા સરસમીપે ઉપદ્દવરહિતા જીવન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૬. ‘‘કિન્નરા વાનરા ચેવ, અથોપિ વનકમ્મિકા;

ચેતા ચ લુદ્દકા ચેવ, ઉપજીવન્તિ તં સરં’’.

એત્થ એતે એવંનામિકા કિન્નરાદયો સત્તા તસ્મિં સરસમીપે વસન્તીતિ અત્થો.

૧૬૭. ‘‘તિન્દુકાનિ પિયાલાનિ, મધુકેકા સુમારિયો;

ધુવં ફલાનિ ધારેન્તિ, અવિદૂરે મમસ્સમં’’.

તત્થ એતે તિન્દુકાદયો રુક્ખા ધુવં હેમન્તગિમ્હવસ્સાનસઙ્ખાતે કાલત્તયે મમ અસ્સમતો અવિદૂરે ઠાને મધુરફલાનિ ધારેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૬૮. ‘‘કોસમ્બા સળલા નિમ્બા, સાદુફલસમાયુતા;

ધુવં ફલાનિ ધારેન્તિ, અવિદૂરે મમસ્સમં’’.

તત્થ એતે કોસમ્બાદયો રુક્ખા સારફલા મધુરફલા ઉત્તમફલા સમાયુતા સં સુટ્ઠુ આયુતા સમઙ્ગીભૂતા નિચ્ચં ફલધારિનો મમ અસ્સમસમીપે સોભન્તીતિ અત્થો.

૧૬૯. ‘‘હરીતકા આમલકા, અમ્બજમ્બુવિભીતકા;

કોલા ભલ્લાતકા બિલ્લા, ફલાનિ ધારયન્તિ તે’’.

તે હરીતકાદયો રુક્ખા મમ અસ્સમસમીપે જાતા નિચ્ચં ફલાનિ ધારયન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૭૦. ‘‘આલુવા ચ કળમ્બા ચ, બિળાલીતક્કળાનિ ચ;

જીવકા સુતકા ચેવ, બહૂકા મમ અસ્સમે’’.

એતે આલુવાદયો મૂલફલા ખુદ્દા મધુરસા મમ અસ્સમસમીપે બહૂ સન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૭૧. ‘‘અસ્સમસ્સાવિદૂરમ્હિ, તળાકાસું સુનિમ્મિતા;

અચ્છોદકા સીતજલા, સુપતિત્થા મનોરમા’’.

તત્થ અસ્સમસ્સાવિદૂરમ્હિ અસ્સમસ્સ સમીપે સુનિમ્મિતા સુટ્ઠુ આરોહનઓરોહનક્ખમં કત્વા નિમ્મિતા અચ્છોદકા વિપ્પસન્નોદકા સીતજલા સીતોદકા સુપતિત્થા સુન્દરતિત્થા મનોરમા સોમનસ્સકરા તળાકા આસું અહેસુન્તિ અત્થો.

૧૭૨. ‘‘પદુમુપ્પલસઞ્છન્ના, પુણ્ડરીકસમાયુતા;

મન્દાલકેહિ સઞ્છન્ના, દિબ્બગન્ધોપવાયતિ’’.

તત્થ પદુમેહિ ચ ઉપ્પલેહિ ચ સઞ્છન્ના પરિપુણ્ણા પુણ્ડરીકેહિ સમાયુતા સમઙ્ગીભૂતા મન્દાલકેહિ ચ સઞ્છન્ના ગહનીભૂતા તળાકા દિબ્બગન્ધાનિ ઉપવાયન્તિ સમન્તતો વાયન્તીતિ અત્થો.

૧૭૩. ‘‘એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્ને, પુપ્ફિતે ફલિતે વને;

સુકતે અસ્સમે રમ્મે, વિહરામિ અહં તદા’’.

તત્થ એવં સબ્બઙ્ગસમ્પન્નેતિ અબ્બેહિ નદિકાદિઅવયવેહિ સમ્પન્ને પરિપુણ્ણે પુપ્ફફલરુક્ખેહિ ગહનીભૂતે વને સુકતે રમણીયે અસ્સમે અરઞ્ઞાવાસે તદા તાપસભૂતકાલે અહં વિહરામીતિ અત્થો.

એત્તાવતા અસ્સમસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તનો સીલાદિગુણસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો –

૧૭૪. ‘‘સીલવા વતસમ્પન્નો, ઝાયી ઝાનરતો સદા;

પઞ્ચાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો, સુરુચિ નામ તાપસો’’તિ. – આહ;

તત્થ સીલવાતિ ઝાનસમ્પયુત્તચતુપારિસુદ્ધિસીલસદિસેહિ પઞ્ચહિ સીલેહિ સમ્પુણ્ણોતિ અત્થો. વતસમ્પન્નોતિ ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ઘરાવાસં પઞ્ચ કામગુણે વા ન સેવિસ્સામી’’તિ વતસમાદાનેન સમ્પન્નો. ઝાયીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનઆરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેહિ ઝાયી ઝાયનસીલો. ઝાનરતોતિ એતેસુ ઝાનેસુ રતો અલ્લીનો સદા સમ્પુણ્ણો. પઞ્ચાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તોતિ ઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતપરચિત્તવિજાનનપુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિદિબ્બચક્ખુસઙ્ખાતાહિ પઞ્ચહિ અભિઞ્ઞાહિ વિસેસપઞ્ઞાહિ બલસમ્પન્નો, પરિપુણ્ણોતિ અત્થો. નામેન સુરુચિ નામ તાપસો હુત્વા વિહરામીતિ સમ્બન્ધો.

એત્તકેન અત્તનો ગુણસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા પરિસસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો –

૧૭૫. ‘‘ચતુવીસસહસ્સાનિ, સિસ્સા મય્હં ઉપટ્ઠહું;

સબ્બે મં બ્રાહ્મણા એતે, જાતિમન્તો યસસ્સિનો’’તિ. – આદિમાહ;

તત્થ એતે સબ્બે ચતુવીસતિસહસ્સબ્રાહ્મણા મય્હં સિસ્સા જાતિમન્તો જાતિસમ્પન્ના યસસ્સિનો પરિવારસમ્પન્ના મં ઉપટ્ઠહુન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૭૬. ‘‘લક્ખણે ઇતિહાસે ચ, સનિઘણ્ડુસકેટુભે;

પદકા વેય્યાકરણા, સધમ્મે પારમિં ગતા’’.

તત્થ લક્ખણેતિ લક્ખણસત્થે. સબ્બલોકિયાનં ઇત્થિપુરિસાનં ‘‘ઇમેહિ લક્ખણેહિ સમન્નાગતા દુક્ખિતા ભવન્તિ, ઇમેહિ સુખિતા ભવન્તી’’તિ લક્ખણં જાનાતિ. તપ્પકાસકો ગન્થો લક્ખણં, તસ્મિં લક્ખણે ચ. ઇતિહાસેતિ ‘‘ઇતિહ આસ ઇતિહ આસા’’તિ વુત્તવચનપટિદીપકે ગન્થે. લક્ખણે ચ ઇતિહાસે ચ પારમિં પરિયોસાનં ગતાતિ સમ્બન્ધો. રુક્ખપબ્બતાદીનં નામપ્પકાસકગન્થં ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુચ્ચતિ. કેટૂભેતિ કિરિયાકપ્પવિકપ્પાનં કવીનં ઉપકારકો ગન્થો. નિઘણ્ડુયા સહ વત્તતીતિ સનિઘણ્ડુ, કેટુભેન સહ વત્તતીતિ સકેટુભં, તસ્મિં સનિઘણ્ડુસકેટુભે વેદત્તયે પારમિં ગતાતિ સમ્બન્ધો. પદકાતિ નામપદસમાસતદ્ધિતાખ્યાતકિતકાદિપદેસુ છેકા. વેય્યાકરણાનિ ચન્દપાણિનીયકલાપાદિબ્યાકરણે છેકા. સધમ્મે પારમિં ગતાતિ અત્તનો ધમ્મે બ્રાહ્મણધમ્મે વેદત્તયે પારમિં પરિયોસાનં ગતા પત્તાતિ અત્થો.

૧૭૭. ‘‘ઉપ્પાતેસુ નિમિત્તેસુ, લક્ખણેસુ ચ કોવિદા;

પથબ્યા ભૂમન્તલિક્ખે, મમ સિસ્સા સુસિક્ખિતા’’.

તત્થ ઉક્કાપાતભૂમિકમ્પાદિકેસુ ઉપ્પાતેસુ ચ સુભનિમિત્તાસુભનિમિત્તેસુ ચ ઇત્થિલક્ખણપુરિસલક્ખણમહાપુરિસલક્ખણેસુ ચ કોવિદા છેકા. પથવિયા ચ ભૂમિયા ચ સકલલોકે ચ અન્તલિક્ખે આકાસે ચાતિ સબ્બત્થ મમ સિસ્સા સુસિક્ખિતા.

૧૭૮. ‘‘અપ્પિચ્છા નિપકા એતે, અપ્પાહારા અલોલુપા;

લાભાલાભેન સન્તુટ્ઠા, પરિવારેન્તિ મં સદા’’.

તત્થ અપ્પિચ્છાતિ અપ્પકેનાપિ યાપેન્તા. નિપકાતિ નેપક્કસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતા. અપ્પાહારાતિ એકાહારા એકભત્તિકાતિ અત્થો. અલોલુપાતિ લોલુપતણ્હાય અપ્પવત્તનકા. લાભાલાભેનાતિ લાભેન અલાભેન ચ સન્તુટ્ઠા સોમનસ્સા એતે મમ સિસ્સા સદા નિચ્ચકાલં મં પરિવારેન્તિ ઉપટ્ઠહન્તીતિ અત્થો.

૧૭૯. ‘‘ઝાયી ઝાનરતા ધીરા, સન્તચિત્તા સમાહિતા;

આકિઞ્ચઞ્ઞં પત્થયન્તા, પરિવારેન્તિ મં સદા’’.

તત્થ ઝાયીતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનઆરમ્મણૂપનિજ્ઝાનેહિ સમન્નાગતા. ઝાયનસીલા વા. ઝાનરતાતિ તેસુ ચ ઝાનેસુ રતા અલ્લીના. ધીરાતિ ધિતિસમ્પન્ના. સન્તચિત્તાતિ વૂપસન્તમના. સમાહિતાતિ એકગ્ગચિત્તા. આકિઞ્ચઞ્ઞન્તિ નિપ્પલિબોધભાવં. પત્થયન્તાતિ ઇચ્છન્તા. ઇત્થમ્ભૂતા મે સિસ્સા સદા મં પરિવારેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૮૦. ‘‘અભિઞ્ઞાપારમિપ્પત્તા, પેત્તિકે ગોચરે રતા;

અન્તલિક્ખચરા ધીરા, પરિવારેન્તિ મં સદા’’.

તત્થ અભિઞ્ઞાપારમિપ્પત્તાતિ પઞ્ચસુ અભિઞ્ઞાસુ પારમિં પરિયોસાનં પત્તા પૂરિતાતિ અત્થો. પેત્તિકે ગોચરે રતાતિ બુદ્ધાનુઞ્ઞાતાય અવિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધે આહારે રતાતિ અત્થો. અન્તલિક્ખચરાતિ અન્તલિક્ખેન આકાસેન ગચ્છન્તા આગચ્છન્તા ચાતિ અત્થો. ધીરાતિ થિરભૂતા સીહબ્યગ્ઘાદિપરિસ્સયે અચ્છમ્ભિતસભાવાતિ અત્થો. એવંભૂતા મમ તાપસા સદા મં પરિવારેન્તીતિ અત્થો.

૧૮૧. ‘‘સંવુતા છસુ દ્વારેસુ, અનેજા રક્ખિતિન્દ્રિયા;

અસંસટ્ઠા ચ તે ધીરા, મમ સિસ્સા દુરાસદા’’.

તત્થ ચક્ખાદીસુ છસુ દ્વારેસુ રૂપાદીસુ છસુ આરમ્મણેસુ સંવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના, રક્ખિતગોપિતદ્વારાતિ અત્થો. અનેજા નિત્તણ્હા રક્ખિતિન્દ્રિયા ગોપિતચક્ખાદિઇન્દ્રિયા અસંસટ્ઠા ઞાતીહિ ગહટ્ઠેહિ અમિસ્સીભૂતાતિ અત્થો. દુરાસદાતિ દુટ્ઠુ આસદા, આસાદેતું ઘટ્ટેતું અસક્કુણેય્યા અયોગ્ગાતિ અત્થો.

૧૮૨. ‘‘પલ્લઙ્કેન નિસજ્જાય, ઠાનચઙ્કમનેન ચ;

વીતિનામેન્તિ તે રત્તિં, મમ સિસ્સા દુરાસદા’’.

તત્થ મમ સિસ્સા પલ્લઙ્કેન ઊરુબદ્ધાસનેન સેય્યં વિહાય નિસજ્જાય ચ ઠાનેન ચ ચઙ્કમેન ચ સકલં રત્તિં વિસેસેન અતિનામેન્તિ અતિક્કામેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૮૩. ‘‘રજનીયે ન રજ્જન્તિ, દુસ્સનીયે ન દુસ્સરે;

મોહનીયે ન મુય્હન્તિ, મમ સિસ્સા દુરાસદા’’.

તે ઇત્થમ્ભૂતા મમ સિસ્સા તાપસા રજનીયે રજ્જિતબ્બે વત્થુસ્મિં ન રજ્જન્તિ રજ્જં ન ઉપ્પાદેન્તિ. દુસ્સનીયે દુસ્સિતબ્બે દોસં ઉપ્પાદેતું યુત્તે વત્થુમ્હિ ન દુસ્સરે દોસં ન કરોન્તિ. મોહનીયે મોહિતું યુત્તે વત્થુમ્હિ ન મુય્હન્તિ મોહં ન કરોન્તિ, પઞ્ઞાસમ્પયુત્તા ભવન્તીતિ અત્થો.

૧૮૪. ‘‘ઇદ્ધિં વીમંસમાના તે, વત્તન્તિ નિચ્ચકાલિકં;

પથવિં તે પકમ્પેન્તિ, સારમ્ભેન દુરાસદા’’.

તે મમ સિસ્સા ‘‘એકોપિ હુત્વા બહુધા હોતિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોતી’’તિઆદિકં (પટિ. મ. ૧.૧૦૨) ઇદ્ધિવિકુબ્બનં નિચ્ચકાલિકં વીમંસમાના વત્તન્તીતિ સમ્બન્ધો. તે મમ સિસ્સા આકાસેપિ ઉદકેપિ પથવિં નિમ્મિનિત્વા ઇરિયાપથં પકમ્પેન્તીતિ અત્થો. સારમ્ભેન યુગગ્ગાહેન કલહકરણેન ન આસાદેતબ્બાતિ અત્થો.

૧૮૫. ‘‘કીળમાના ચ તે સિસ્સા, કીળન્તિ ઝાનકીળિતં;

જમ્બુતો ફલમાનેન્તિ, મમ સિસ્સા દુરાસદા’’.