૨.પચ્ચેકબુદ્ધઅપદાનવણ્ણના

તતો અનન્તરં અપદાનં સઙ્ગાયન્તો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનં, આવુસો આનન્દ, ભગવતા કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘અથ પચ્ચેકબુદ્ધાપદાનં સુણાથા’’તિ આહ. તેસં અપદાનત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

૮૩. ‘‘સુણાથા’’તિ વુત્તપદં ઉપ્પત્તિનિબ્બત્તિવસેન પકાસેન્તો ‘‘તથાગતં જેતવને વસન્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ જેતકુમારસ્સ નામવસેન તથાસઞ્ઞિતે વિહારે ચતૂહિ ઇરિયાપથવિહારેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ વા વસન્તં વિહરન્તં યથા પુરિમકા વિપસ્સિઆદયો બુદ્ધા સમત્તિંસપારમિયો પૂરેત્વા આગતા, તથા અમ્હાકમ્પિ ભગવા આગતોતિ તથાગતો. તં તથાગતં જેતવને વસન્તન્તિ સમ્બન્ધો. વેદેહમુનીતિ વેદેહરટ્ઠે જાતા વેદેહી, વેદેહિયા પુત્તો વેદેહિપુત્તો. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, તેન ઇતો ગતો પવત્તોતિ મુનિ. વેદેહિપુત્તો ચ સો મુનિ ચેતિ ‘‘વેદેહિપુત્તમુની’’તિ વત્તબ્બે ‘‘વણ્ણાગમો’’તિઆદિના નિરુત્તિનયેન ઇ-કારસ્સ અત્તં પુત્ત-સદ્દસ્સ ચ લોપં કત્વા ‘‘વેદેહમુની’’તિ વુત્તં. ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સતિમન્તાનં ધિતિમન્તાનં ગતિમન્તાનં બહુસ્સુતાનં ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) એતદગ્ગે ઠપિતો આયસ્મા આનન્દો નતઙ્ગો નમનકાયઙ્ગો અઞ્જલિકો હુત્વા ‘‘ભન્તે, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ કીદિસા હોન્તી’’તિ અપુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. તે પચ્ચેકબુદ્ધા કેહિ હેતુભિ કેહિ કારણેહિ ભવન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ. વીરાતિ ભગવન્તં આલપતિ.

૮૪-૮૫. તતો પરં વિસ્સજ્જિતાકારં દસ્સેન્તો ‘‘તદાહ સબ્બઞ્ઞુવરો મહેસી’’તિઆદિમાહ. સબ્બં અતીતાદિભેદં હત્થામલકં વિય જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞૂ, સબ્બઞ્ઞૂ ચ સો વરો ઉત્તમો ચેતિ સબ્બઞ્ઞુવરો. મહન્તં સીલક્ખન્ધં, સમાધિક્ખન્ધં, પઞ્ઞાક્ખન્ધં, વિમુત્તિક્ખન્ધં, મહન્તં વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં એસતિ ગવેસતીતિ મહેસિ. આનન્દભદ્દં મધુરેન સરેન તદા તસ્મિં પુચ્છિતકાલે આહ કથેસીતિ સમ્બન્ધો. ભો આનન્દ, યે પચ્ચેકબુદ્ધા પુબ્બબુદ્ધેસુ પુબ્બેસુ અતીતબુદ્ધેસુ કતાધિકારા કતપુઞ્ઞસમ્ભારા જિનસાસનેસુ અલદ્ધમોક્ખા અપ્પત્તનિબ્બાના. તે સબ્બે પચ્ચેકબુદ્ધા ધીરા ઇધ ઇમસ્મિં લોકે સંવેગમુખેન એકપુગ્ગલં પધાનં કત્વા પચ્ચેકબુદ્ધા જાતાતિ અત્થો. સુતિક્ખપઞ્ઞા સુટ્ઠુ તિક્ખપઞ્ઞા. વિનાપિ બુદ્ધેહિ બુદ્ધાનં ઓવાદાનુસાસનીહિ રહિતા અપિ. પરિત્તકેનપિ અપ્પમત્તકેનપિ આરમ્મણેન પચ્ચેકબોધિં પટિએક્કં બોધિં સમ્માસમ્બુદ્ધાનન્તરં બોધિં અનુપાપુણન્તિ પટિવિજ્ઝન્તિ.

૮૬. સબ્બમ્હિ લોકમ્હિ સકલસ્મિં લોકત્તયે મમં ઠપેત્વા મં વિહાય પચેકબુદ્ધેહિ સમોવ સદિસો એવ નત્થિ, તેસં મહામુનીનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં ઇમં વણ્ણં ઇમં ગુણં પદેસમત્તં સઙ્ખેપમત્તં અહં તુમ્હાકં સાધુ સાધુકં વક્ખામિ કથેસ્સામીતિ અત્થો.

૮૭. અનાચરિયકા હુત્વા સયમેવ બુદ્ધાનં અત્તનાવ પટિવિદ્ધાનં ઇસીનં અન્તરે મહાઇસીનં મધૂવખુદ્દં ખુદ્દકમધુપટલં ઇવ સાધૂનિ મધુરાનિ વાક્યાનિ ઉદાનવચનાનિ અનુત્તરં ઉત્તરવિરહિતં ભેસજં ઓસધં નિબ્બાનં પત્થયન્તા ઇચ્છન્તા સબ્બે તુમ્હે સુપસન્નચિત્તા સુપ્પસન્નમના સુણાથ મનસિ કરોથાતિ અત્થો.

૮૮-૮૯. પચ્ચેકબુદ્ધાનં સમાગતાનન્તિ રાસિભૂતાનં ઉપ્પન્નાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં. અરિટ્ઠો, ઉપરિટ્ઠો, તગરસિખિ, યસસ્સી, સુદસ્સનો, પિયદસ્સી, ગન્ધારો, પિણ્ડોલો, ઉપાસભો, નિથો, તથો, સુતવા, ભાવિતત્તો, સુમ્ભો, સુભો, મેથુલો, અટ્ઠમો, સુમેધો, અનીઘો, સુદાઠો, હિઙ્ગુ, હિઙ્ગો, દ્વેજાલિનો, અટ્ઠકો, કોસલો, સુબાહુ, ઉપનેમિસો, નેમિસો, સન્તચિત્તો, સચ્ચો, તથો, વિરજો, પણ્ડિતો, કાલો, ઉપકાલો, વિજિતો, જિતો, અઙ્ગો, પઙ્ગો, ગુત્તિજ્જિતો, પસ્સી, જહી, ઉપધિં, દુક્ખમૂલં, અપરાજિતો, સરભઙ્ગો, લોમહંસો, ઉચ્ચઙ્ગમાયો, અસિતો, અનાસવો, મનોમયો, માનચ્છિદો, બન્ધુમા, તદાધિમુત્તો, વિમલો, કેતુમા, કોતુમ્બરઙ્ગો, માતઙ્ગો, અરિયો, અચ્ચુતો, અચ્ચુતગામિ, બ્યામકો, સુમઙ્ગલો, દિબ્બિલો ચાતિઆદીનં પચ્ચેકબુદ્ધસતાનં યાનિ અપદાનાનિ પરમ્પરં પચ્ચેકં બ્યાકરણાનિ યો ચ આદીનવો યઞ્ચ વિરાગવત્થું અનલ્લીયનકારણં યથા ચ યેન કારણેન બોધિં અનુપાપુણિંસુ ચતુમગ્ગઞાણં પચ્ચક્ખં કરિંસુ. સરાગવત્થુસૂતિ સુટ્ઠુ અલ્લીયિતબ્બવત્થૂસુ વત્થુકામકિલેસકામેસુ વિરાગસઞ્ઞી વિરત્તસઞ્ઞવન્તો રત્તમ્હિ લોકમ્હિ અલ્લીયનસભાવલોકે વિરતચિત્તા અનલ્લીયનમના હિત્વા પપઞ્ચેતિ રાગો પપઞ્ચં દોસો પપઞ્ચં સબ્બકિલેસા પપઞ્ચાતિ પપઞ્ચસઙ્ખાતે કિલેસે હિત્વા જિય ફન્દિતાનીતિ ફન્દિતાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ જિનિત્વા તથેવ તેન કારણેન એવં બોધિં અનુપાપુણિંસુ પચ્ચેકબોધિઞાણં પચ્ચક્ખં કરિંસૂતિ અત્થો.

૯૦-૯૧. સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડન્તિ તજ્જનફાલનવધબન્ધનં નિધાય ઠપેત્વા તેસં સબ્બસત્તાનં અન્તરે અઞ્ઞતરં કઞ્ચિ એકમ્પિ સત્તં અવિહેઠયં અવિહેઠયન્તો અદુક્ખાપેન્તો મેત્તેન ચિત્તેન ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા હોન્તૂ’’તિ મેત્તાસહગતેન ચેતસા હિતાનુકમ્પી હિતેન અનુકમ્પનસભાવો. અથ વા સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડન્તિ સબ્બેસૂતિ સબ્બેન સબ્બં સબ્બથા સબ્બં અસેસં નિસ્સેસં પરિયાદિયનવચનમેતં. ભૂતેસૂતિ ભૂતા વુચ્ચન્તિ તસા ચ થાવરા ચ. યેસં તસિણા તણ્હા અપ્પહીના, યેસઞ્ચ ભયભેરવા અપ્પહીના, તે તસા. કિં કારણા વુચ્ચન્તિ તસા? તસન્તિ ઉત્તસન્તિ પરિતસન્તિ ભાયન્તિ સન્તાસં આપજ્જન્તિ, તં કારણા વુચ્ચન્તિ તસા. યેસં તસિણા તણ્હા પહીના, યેસઞ્ચ ભયભેરવા પહીના, તે થાવરા. કિં કારણા વુચ્ચન્તિ થાવરા? થિરન્તિ ન તસન્તિ ન ઉત્તસન્તિ ન પરિતસન્તિ ન ભાયન્તિ ન સન્તાસં આપજ્જન્તિ, તં કારણા વુચ્ચન્તિ થાવરા.

તયો દણ્ડા – કાયદણ્ડો, વચીદણ્ડો, મનોદણ્ડોતિ. તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયદણ્ડો, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં વચીદણ્ડો, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં મનોદણ્ડો. સબ્બેસુ સકલેસુ ભૂતેસુ સત્તેસુ તં તિવિધં દણ્ડં નિધાય નિદહિત્વા ઓરોપયિત્વા સમોરોપયિત્વા નિક્ખિપિત્વા પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા હિંસનત્થં અગહેત્વાતિ સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં. અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસન્તિ એકમેકમ્પિ સત્તં પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા અન્દુયા વા રજ્જુયા વા અવિહેઠયન્તો, સબ્બેપિ સત્તે પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા અન્દુયા વા રજ્જુયા વા અવિહેઠયં અવિહેઠયન્તો અઞ્ઞતરમ્પિ તેસં. ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયન્તિ નાતિ પટિક્ખેપો. પુત્તન્તિ ચત્તારો પુત્તા અત્રજો પુત્તો, ખેત્તજો, દિન્નકો, અન્તેવાસિકો પુત્તો. સહાયન્તિ સહાયો વુચ્ચતિ યેન સહ આગમનં ફાસુ, ગમનં ફાસુ, ઠાનં ફાસુ, નિસજ્જા ફાસુ, આલપનં ફાસુ, સલ્લપનં ફાસુ, સમુલ્લપનં ફાસુ. ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયન્તિ પુત્તમ્પિ ન ઇચ્છેય્ય ન સાદિયેય્ય ન પત્થેય્ય ન પિહયેય્ય નાભિજપ્પેય્ય, કુતો મિત્તં વા સન્દિટ્ઠં વા સમ્ભત્તં વા સહાયં વા ઇચ્છેય્ય સાદિયેય્ય પત્થેય્ય પિહયેય્ય અભિજપ્પેય્યાતિ ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયં. એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો, અદુતિયટ્ઠેન એકો, તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો, એકન્તવીતરાગોતિ એકો, એકન્તવીતદોસોતિ એકો, એકન્તવીતમોહોતિ એકો, એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો, એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો, એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો? સો હિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો સબ્બં ઘરાવાસપલિબોધં છિન્દિત્વા, પુત્તદારપલિબોધં છિન્દિત્વા, ઞાતિપલિબોધં, મિત્તામચ્ચપલિબોધં, સન્નિધિપલિબોધં છિન્દિત્વા કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા અગારસ્મા નિક્ખમ્મ અનગારિયં પબ્બજિત્વા અકિઞ્ચનભાવં ઉપગન્ત્વા એકોવ ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો પબ્બજ્જાસઙ્ખાતેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો અદુતિયટ્ઠેન એકો? સો એવં પબ્બજિતો સમાનો એકો અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ પટિસેવતિ અપ્પસદ્દાનિ અપ્પનિગ્ઘોસાનિ વિજનવાતાનિ મનુસ્સરાહસ્સેય્યકાનિ પટિસલ્લાનસારુપ્પાનિ. સો એકો તિટ્ઠતિ, એકો ગચ્છતિ, એકો નિસીદતિ, એકો સેય્યં કપ્પેતિ, એકો ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, એકો પટિક્કમતિ, એકો રહો નિસીદતિ, એકો ચઙ્કમતિ, એકો ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ એવં સો અદુતિયટ્ઠેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો? સો એકો અદુતિયો અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો વિહરન્તો મહાપધાનં પદહન્તો મારં સસેનકં નમુચિં કણ્હં પમત્તબન્ધું વિધમેત્વા ચ તણ્હાજાલિનિં વિસરિતં વિસત્તિકં પજહિ વિનોદેસિ બ્યન્તિં અકાસિ અનભાવં ગમેસિ.

‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો, દીઘમદ્ધાન સંસરં;

ઇત્થભાવઞ્ઞથાભાવં, સંસારં નાતિવત્તતિ.

‘‘એતમાદીનવં ઞત્વા, તણ્હં દુક્ખસ્સ સમ્ભવં;

વીતતણ્હો અનાદાનો, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે’’તિ. (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; મહાનિ. ૧૯૧) –

એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તણ્હાય પહાનટ્ઠેન એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકન્તવીતરાગોતિ એકો? રાગસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતરાગોતિ એકો, દોસસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતદોસોતિ એકો, મોહસ્સ પહીનત્તા એકન્તવીતમોહોતિ એકો, કિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તનિક્કિલેસોતિ એકો, એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકન્તવીતરાગોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો? એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો.

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી, મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે, તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૩૮૪; મહાનિ. ૧૯૧) –

એવં સો એકાયનમગ્ગં ગતોતિ એકો.

કથં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો? બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં (મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧). પઞ્ઞા પઞ્ઞિન્દ્રિયં પઞ્ઞાબલં ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વીમંસા વિપસ્સના સમ્માદિટ્ઠિ. સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તેન પચ્ચેકબોધિઞાણેન ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ બુજ્ઝિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ભવપચ્ચયા જાતી’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ બુજ્ઝિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘ભવનિરોધા જાતિનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘જાતિનિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ. ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ. ‘‘ઇમે આસવા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘અયં આસવસમુદયો’’તિ બુજ્ઝિ…પે… ‘‘પટિપદા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા પહાતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા સચ્છિકાતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ, ‘‘ઇમે ધમ્મા ભાવેતબ્બા’’તિ બુજ્ઝિ. છન્નં ફસ્સાયતનાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ…પે… નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ બુજ્ઝિ, ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ બુજ્ઝિ.

અથ વા યં બુજ્ઝિતબ્બં અનુબુજ્ઝિતબ્બં પટિબુજ્ઝિતબ્બં સમ્બુજ્ઝિતબ્બં અધિગન્તબ્બં ફસ્સિતબ્બં સચ્છિકાતબ્બં, સબ્બં તં તેન પચ્ચેકબોધિઞાણેન બુજ્ઝિ અનુબુજ્ઝિ પટિબુજ્ઝિ સમ્બુજ્ઝિ અધિગઞ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસીતિ, એવં સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો એકો અનુત્તરં પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ એકો.

ચરેતિ અટ્ઠ ચરિયાયો (ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૨૧) – ઇરિયાપથચરિયા, આયતનચરિયા, સતિચરિયા, સમાધિચરિયા, ઞાણચરિયા, મગ્ગચરિયા, પત્તિચરિયા, લોકત્થચરિયા. ઇરિયાપથચરિયાતિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ, આયતનચરિયાતિ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ, સતિચરિયાતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ, સમાધિચરિયાતિ ચતૂસુ ઝાનેસુ, ઞાણચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ, મગ્ગચરિયાતિ ચતૂસુ અરિયમગ્ગેસુ, પત્તિચરિયાતિ ચતૂસુ સામઞ્ઞફલેસુ, લોકત્થચરિયાતિ તથાગતેસુ અરહન્તેસુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ, પદેસતો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધેસુ, પદેસતો સાવકેસુ.

ઇરિયાપથચરિયા ચ પણિધિસમ્પન્નાનં, આયતનચરિયા ચ ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં, સતિચરિયા ચ અપ્પમાદવિહારીનં, સમાધિચરિયા ચ અધિચિત્તમનુયુત્તાનં, ઞાણચરિયા ચ બુદ્ધિસમ્પન્નાનં, મગ્ગચરિયા ચ સમ્માપટિપન્નાનં, પત્તિચરિયા ચ અધિગતફલાનં, લોકત્થચરિયા ચ તથાગતાનં અરહન્તાનં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં, પદેસતો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધાનં, પદેસતો સાવકાનં. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો – અધિમુચ્ચન્તો સદ્ધાય ચરતિ, પગ્ગણ્હન્તો વીરિયેન ચરતિ, ઉપટ્ઠપેન્તો સતિયા ચરતિ, અવિક્ખેપં કરોન્તો સમાધિના ચરતિ, પજાનન્તો પઞ્ઞાય ચરતિ, વિજાનન્તો વિઞ્ઞાણચરિયાય ચરતિ, એવં પટિપન્નસ્સ કુસલા ધમ્મા આયતનન્તિ આયતનચરિયાય ચરતિ. એવં પટિપન્નો વિસેસમધિગચ્છતીતિ વિસેસચરિયાય ચરતિ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

અપરાપિ અટ્ઠ ચરિયાયો – દસ્સનચરિયા ચ સમ્માદિટ્ઠિયા, અભિનિરોપનચરિયા ચ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ, પરિગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાચાય, સમુટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માકમ્મન્તસ્સ, વોદાનચરિયા ચ સમ્માઆજીવસ્સ, પગ્ગહચરિયા ચ સમ્માવાયામસ્સ, ઉપટ્ઠાનચરિયા ચ સમ્માસતિયા, અવિક્ખેપચરિયા ચ સમ્માસમાધિસ્સ. ઇમા અટ્ઠ ચરિયાયો.

ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ યથા ખગ્ગસ્સ નામ વિસાણં એકમેવ હોતિ, અદુતિયં, એવમેવ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો તક્કપ્પો તસ્સદિસો તપ્પટિભાગો. યથા અતિલોણં વુચ્ચતિ લોણકપ્પો, અતિતિત્તકં વુચ્ચતિ તિત્તકપ્પો, અતિમધુરં વુચ્ચતિ મધુરકપ્પો, અતિઉણ્હં વુચ્ચતિ અગ્ગિકપ્પો, અતિસીતં વુચ્ચતિ હિમકપ્પો, મહાઉદકક્ખન્ધો વુચ્ચતિ સમુદ્દકપ્પો, મહાભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો સાવકો વુચ્ચતિ સત્થુકપ્પોતિ. એવમેવ સો પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો ખગ્ગવિસાણકપ્પો, ખગ્ગવિસાણસદિસો ખગ્ગવિસાણપટિભાગો એકો અદુતિયો મુત્તબન્ધનો સમ્મા લોકે ચરતિ વિહરતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતીતિ એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો. તેનાહુ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા –

‘‘સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં, અવિહેઠયં અઞ્ઞતરમ્પિ તેસં;

ન પુત્તમિચ્છેય્ય કુતો સહાયં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સંસગ્ગજાતસ્સ ભવન્તિ સ્નેહા, સ્નેહન્વયં દુક્ખમિદં પહોતિ;

આદીનવં સ્નેહજં પેક્ખમાનો; એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘મિત્તે સુહજ્જે અનુકમ્પમાનો, હાપેતિ અત્થં પટિબદ્ધચિત્તો;

એતં ભયં સન્થવે પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘વંસો વિસાલોવ યથા વિસત્તો, પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

વંસે કળીરોવ અસજ્જમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘મિગો અરઞ્ઞમ્હિ યથા અબદ્ધો, યેનિચ્છકં ગચ્છતિ ગોચરાય;

વિઞ્ઞૂ નરો સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘આમન્તના હોતિ સહાયમજ્ઝે, વાસે ચ ઠાને ગમને ચારિકાય;

અનભિજ્ઝિતં સેરિતં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ખિડ્ડા રતી હોતિ સહાયમજ્ઝે, પુત્તેસુ પેમં વિપુલઞ્ચ હોતિ;

પિયવિપ્પયોગં વિજિગુચ્છમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ચાતુદ્દિસો અપ્પટિઘો ચ હોતિ, સન્તુસ્સમાનો ઇતરીતરેન;

પરિસ્સયાનં સહિતા અછમ્ભી, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘દુસ્સઙ્ગહા પબ્બજિતાપિ એકે, અથો ગહટ્ઠા ઘરમાવસન્તા;

અપ્પોસ્સુક્કો પરપુત્તેસુ હુત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ઓરોપયિત્વા ગિહિબ્યઞ્જનાનિ, સઞ્છિન્નપત્તો યથા કોવિળારો;

છેત્વાન વીરો ગિહિબન્ધનાનિ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં, સદ્ધિં ચરં સાધુવિહારિધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ, ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં, સદ્ધિં ચરં સાધુવિહારિધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય, એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

‘‘અદ્ધા પસંસામ સહાયસમ્પદં, સેટ્ઠા સમા સેવિતબ્બા સહાયા;

એતે અલદ્ધા અનવજ્જભોજી, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘દિસ્વા સુવણ્ણસ્સ પભસ્સરાનિ, કમ્મારપુત્તેન સુનિટ્ઠિતાનિ;

સઙ્ઘટ્ટમાનાનિ દુવે ભુજસ્મિં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘એવં દુતીયેન સહા મમસ્સ, વાચાભિલાપો અભિસજ્જના વા;

એતં ભયં આયતિં પેક્ખમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા, વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્તં;

આદીનવં કામગુણેસુ દિસ્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ઈતી ચ ગણ્ડો ચ ઉપદ્દવો ચ, રોગો ચ સલ્લઞ્ચ ભયઞ્ચ મેતં;

એતં ભયં કામગુણેસુ દિસ્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ ખુદં પિપાસં, વાતાતપે ડંસસરીસપે ચ;

સબ્બાનિપેતાનિ અભિબ્ભવિત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘નાગોવ યૂથાનિ વિવજ્જયિત્વા, સઞ્જાતખન્ધો પદુમી ઉળારો;

યથાભિરન્તં વિહરં અરઞ્ઞે, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘અટ્ઠાનતં સઙ્ગણિકારતસ્સ, યં ફસ્સયે સામયિકં વિમુત્તિં;

આદિચ્ચબન્ધુસ્સ વચો નિસમ્મ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘દિટ્ઠીવિસૂકાનિ ઉપાતિવત્તો, પત્તો નિયામં પટિલદ્ધમગ્ગો;

ઉપ્પન્નઞાણોમ્હિ અનઞ્ઞનેય્યો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘નિલ્લોલુપો નિક્કુહો નિપ્પિપાસો, નિમ્મક્ખ નિદ્ધન્તકસાવમોહો;

નિરાસયો સબ્બલોકે ભવિત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘પાપં સહાયં પરિવજ્જયેથ, અનત્થદસ્સિં વિસમે નિવિટ્ઠં;

સયં ન સેવે પસુતં પમત્તં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘બહુસ્સુતં ધમ્મધરં ભજેથ, મિત્તં ઉળારં પટિભાનવન્તં;

અઞ્ઞાય અત્થાનિ વિનેય્ય કઙ્ખં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ખિડ્ડં રતિં કામસુખઞ્ચ લોકે, અનલઙ્કરિત્વા અનપેક્ખમાનો;

વિભૂસટ્ઠાના વિરતો સચ્ચવાદી, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘પુત્તઞ્ચ દારં પિતરઞ્ચ માતરં, ધનાનિ ધઞ્ઞાનિ ચ બન્ધવાનિ;

હિત્વાન કામાનિ યથોધિકાનિ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સઙ્ગો એસો પરિત્તમેત્થ સોખ્યં, અપ્પસ્સાદો દુક્ખમેવેત્થ ભિય્યો;

ગળો એસો ઇતિ ઞત્વા મતિમા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સન્દાલયિત્વાન સંયોજનાનિ, જાલંવ ભેત્વા સલિલમ્બુચારી,

અગ્ગીવ દડ્ઢં અનિવત્તમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ઓક્ખિત્તચક્ખૂ ન ચ પાદલોલો, ગુત્તિન્દ્રિયો રક્ખિતમાનસાનો;

અનવસ્સુતો અપરિડય્હમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ઓહારયિત્વા ગિહિબ્યઞ્જનાનિ, સઞ્છન્નપત્તો યથા પારિછત્તો;

કાસાયવત્થો અભિનિક્ખમિત્વા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘રસેસુ ગેધં અકરં અલોલો, અનઞ્ઞપોસી સપદાનચારી;

કુલે કુલે અપ્પટિબદ્ધચિત્તો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘પહાય પઞ્ચાવરણાનિ ચેતસો, ઉપક્કિલેસે બ્યપનુજ્જ સબ્બે;

અનિસ્સિતો છેજ્જ સિનેહદોસં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘વિપિટ્ઠિકત્વાન સુખઞ્ચ દુક્ખં, પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સં;

લદ્ધાનુપેક્ખં સમથં વિસુદ્ધં, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘આરદ્ધવીરિયો પરમત્થપત્તિયા, અલીનચિત્તો અકુસીતવુત્તિ;

દળ્હનિક્કમો થામબલૂપપન્નો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘પટિસલ્લાનં ઝાનમરિઞ્ચમાનો, ધમ્મેસુ નિચ્ચં અનુધમ્મચારી;

આદીનવં સમ્મસિતા ભવેસુ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘તણ્હક્ખયં પત્થયમપ્પમત્તો, અનેળમૂગો સુતવા સતીમા;

સઙ્ખાતધમ્મો નિયતો પધાનવા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સીહોવ સદ્દેસુ અસન્તસન્તો, વાતોવ જાલમ્હિ અસજ્જમાનો;

પદુમંવ તોયેન અલિમ્પમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘સીહો યથા દાઠબલી પસય્હ, રાજા મિગાનં અભિભુય્ય ચારી;

સેવેથ પન્તાનિ સેનાસનાનિ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘મેત્તં ઉપેક્ખં કરુણં વિમુત્તિં, આસેવમાનો મુદિતઞ્ચ કાલે;

સબ્બેન લોકેન અવિરુજ્ઝમાનો, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘રાગઞ્ચ દોસઞ્ચ પહાય મોહં, સન્દાલયિત્વાન સંયોજનાનિ;

અસન્તસં જીવિતસઙ્ખયમ્હિ, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો.

‘‘ભજન્તિ સેવન્તિ ચ કારણત્થા, નિક્કારણા દુલ્લભા અજ્જ મિત્તા;

અત્તત્થપઞ્ઞા અસુચીમનુસ્સા, એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પો’’તિ.

તત્થ સબ્બેસુ ભૂતેસૂતિ ખગ્ગવિસાણપચ્ચેકબુદ્ધાપદાનસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? સબ્બસુત્તાનં ચતુબ્બિધા ઉપ્પત્તિ – અત્તજ્ઝાસયતો, પરજ્ઝાસયતો, અટ્ઠુપ્પત્તિતો, પુચ્છાવસિતોતિ. તત્થ ખગ્ગવિસાણસુત્તસ્સ અવિસેસેન પુચ્છાવસિતો ઉપ્પત્તિ. વિસેસેન પન યસ્મા એત્થ કાચિ ગાથા તેન તેન પચ્ચેકબુદ્ધેન પુટ્ઠેન વુત્તા, કાચિ અપુટ્ઠેન અત્તના અધિગતમગ્ગનયાનુરૂપં ઉદાનંયેવ ઉદાનેન્તેન, તસ્મા કાયચિ ગાથાય પુચ્છાવસિતો, કાયચિ અત્તજ્ઝાસયતો ઉપ્પત્તિ. તત્થ યા અયં અવિસેસેન પુચ્છાવસિતો ઉપ્પત્તિ, સા આદિતો પભુતિ એવં વેદિતબ્બા –

એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. અથ ખો આયસ્મતો આનન્દસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘બુદ્ધાનં પત્થના ચ અભિનીહારો ચ દિસ્સતિ, તથા સાવકાનં, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ન દિસ્સતિ, યંનૂનાહં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છેય્ય’’ન્તિ? સો પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા યથાક્કમેન એતમત્થં પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા પુબ્બયોગાવચરસુત્તં અભાસિ –

‘‘પઞ્ચિમે, આનન્દ, આનિસંસા પુબ્બયોગાવચરે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચેવ અઞ્ઞં આરાધેતિ. નો ચે દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચેવ અઞ્ઞં આરાધેતિ, અથ મરણકાલે અઞ્ઞં આરાધેતિ. અથ દેવપુત્તો સમાનો અઞ્ઞં આરાધેતિ. અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ. અથ પચ્છિમે કાલે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો હોતી’’તિ.

એવં વત્વા પુન આહ –

‘‘પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા નામ, આનન્દ, અભિનીહારસમ્પન્ના પુબ્બયોગાવચરા હોન્તિ, તસ્મા પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં સબ્બેસં પત્થના ચ અભિનીહારો ચ ઇચ્છિતબ્બો’’તિ.

સો આહ – ‘‘બુદ્ધાનં, ભન્તે, પત્થના કીવ ચિરં વટ્ટતી’’તિ. બુદ્ધાનં, આનન્દ, હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, મજ્ઝિમપરિચ્છેદેન અટ્ઠ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, ઉપરિમપરિચ્છેદેન સોળસ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ. એતે ચ ભેદા પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકાનં વસેન ઞાતબ્બા. પઞ્ઞાધિકાનઞ્હિ સદ્ધા મન્દા હોતિ, પઞ્ઞા તિક્ખા. સદ્ધાધિકાનં પઞ્ઞા મજ્ઝિમા હોતિ, સદ્ધા તિક્ખા. વીરિયાધિકાનં સદ્ધા પઞ્ઞા મન્દા હોતિ, વીરિયં તિક્ખન્તિ. અપ્પત્વા પન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ દિવસે દિવસે વેસ્સન્તરદાનસદિસં દાનં દેન્તોપિ તદનુરૂપે સીલાદિપારમિધમ્મે આચિનન્તોપિ અન્તરા બુદ્ધો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. કસ્મા? ઞાણં ગબ્ભં ન ગણ્હાતિ, વેપુલ્લં નાપજ્જતિ, પરિપાકં ન ગચ્છતીતિ. યથા નામ તિમાસચતુમાસપઞ્ચમાસચ્ચયેન નિપ્ફજ્જનકં સસ્સં તં તં કાલં અપ્પત્વા દિવસે દિવસે સતક્ખત્તું સહસ્સક્ખત્તું કેળાયન્તોપિ ઉદકેન સિઞ્ચન્તોપિ અન્તરા પક્ખેન વા માસેન વા નિપ્ફાદેસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. કસ્મા? સસ્સં ગબ્ભં ન ગણ્હાતિ, વેપુલ્લં નાપજ્જતિ, પરિપાકં ન ગચ્છતીતિ. એવમેવં અપ્પત્વા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ અન્તરા બુદ્ધો ભવિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. તસ્મા યથાવુત્તમેવ કાલં પારમિપૂરણં કાતબ્બં ઞાણપરિપાકત્થાય. એત્તકેનાપિ ચ કાલેન બુદ્ધત્તં પત્થયતો અભિનીહારકરણે અટ્ઠ સમ્પત્તિયો ઇચ્છિતબ્બા. અયઞ્હિ –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા;

અટ્ઠધમ્મસમોધાના, અભિનીહારો સમિજ્ઝતિ’’. (બુ. વં. ૨.૫૯);

અભિનીહારોતિ મૂલપણિધાનસ્સેતં અધિવચનં. તત્થ મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સજાતિ. અઞ્ઞત્ર હિ મનુસ્સજાતિયા અવસેસજાતીસુ દેવજાતિયમ્પિ ઠિતસ્સ પણિધિ ન ઇજ્ઝતિ, તત્થ ઠિતેન પન બુદ્ધત્તં પત્થયન્તેન દાનાદીનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા મનુસ્સત્તંયેવ પત્થેતબ્બં, તત્થ ઠત્વા પણિધિ કાતબ્બો. એવઞ્હિ સમિજ્ઝતિ. લિઙ્ગસમ્પત્તીતિ પુરિસભાવો. માતુગામનપુંસકઉભતોબ્યઞ્જનકાનઞ્હિ મનુસ્સજાતિયં ઠિતાનમ્પિ પણિધિ ન ઇજ્ઝતિ. તત્થ ઠિતેન પન બુદ્ધત્તં પત્થેન્તેન દાનાદીનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ કત્વા પુરિસભાવોયેવ પત્થેતબ્બો, તત્થ ઠત્વા પણિધિ કાતબ્બો. એવઞ્હિ સમિજ્ઝતિ. હેતૂતિ અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિ. યો હિ તસ્મિં અત્તભાવે વાયમન્તો અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો, તસ્સ પણિધિ સમિજ્ઝતિ, નો ઇતરસ્સ યથા સુમેધપણ્ડિતસ્સ. સો હિ દીપઙ્કરપાદમૂલે પબ્બજિત્વા તેનત્તભાવેન અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો અહોસિ. સત્થારદસ્સનન્તિ બુદ્ધાનં સમ્મુખાદસ્સનં. એવઞ્હિ ઇજ્ઝતિ, નો અઞ્ઞથા યથા સુમેધપણ્ડિતસ્સ. સો હિ દીપઙ્કરં સમ્મુખા દિસ્વા પણિધિં અકાસિ. પબ્બજ્જાતિ અનગારિયભાવો. સો ચ ખો સાસને વા કમ્મવાદિકિરિયવાદિતાપસપરિબ્બાજકનિકાયે વા વટ્ટતિ યથા સુમેધપણ્ડિતસ્સ. સો હિ સુમેધો નામ તાપસો હુત્વા પણિધિં અકાસિ. ગુણસમ્પત્તીતિ ઝાનાદિગુણપટિલાભો. પબ્બજિતસ્સપિ હિ ગુણસમ્પન્નસ્સેવ ઇજ્ઝતિ, નો ઇતરસ્સ યથા સુમેધપણ્ડિતસ્સ. સો હિ પઞ્ચાભિઞ્ઞો ચ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી ચ હુત્વા પણિધેસિ. અધિકારોતિ અધિકકારો, પરિચ્ચાગોતિ અત્થો. જીવિતાદિપરિચ્ચાગઞ્હિ કત્વા પણિદહતોયેવ ઇજ્ઝતિ, નો ઇતરસ્સ યથા સુમેધપણ્ડિતસ્સ. સો હિ –

‘‘અક્કમિત્વાન મં બુદ્ધો, સહ સિસ્સેહિ ગચ્છતુ;

મા નં કલલે અક્કમિત્થ, હિતાય મે ભવિસ્સતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૩);

એવં અત્તપરિચ્ચાગં કત્વા પણિધેસિ. છન્દતાતિ કત્તુકમ્યતા. સા યસ્સ બલવતી હોતિ, તસ્સ ઇજ્ઝતિ પણિધિ. સા ચ સચે કોચિ વદેય્ય ‘‘કો ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ નિરયે પચ્ચિત્વા બુદ્ધત્તં ઇચ્છતી’’તિ. તં સુત્વા યો ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તું ઉસ્સહતિ, તસ્સ બલવતીતિ વેદિતબ્બા. તથા યદિ કોચિ વદેય્ય ‘‘કો સકલચક્કવાળં વીતચ્ચિકાનં અઙ્ગારાનં પૂરં અક્કમિત્વા બુદ્ધત્તં ઇચ્છતિ, કો સકલચક્કવાળં સત્તિસૂલેહિ આકિણ્ણં અક્કમન્તો અતિક્કમિત્વા બુદ્ધત્તં ઇચ્છતિ, કો સકલચક્કવાળં સમતિત્તિકં ઉદકપુણ્ણં ઉત્તરિત્વા બુદ્ધત્તં ઇચ્છતિ, કો સકલચક્કવાળં નિરન્તરં વેળુગુમ્બસઞ્છન્નં મદ્દન્તો અતિક્કમિત્વા બુદ્ધત્તં ઇચ્છતી’’તિ, તં સુત્વા યો ‘‘અહ’’ન્તિ વત્તું ઉસ્સહતિ, તસ્સ બલવતીતિ વેદિતબ્બા. એવરૂપેન ચ કત્તુકમ્યતાછન્દેન સમન્નાગતો સુમેધપણ્ડિતો પણિધેસીતિ.

એવં સમિદ્ધાભિનીહારો ચ બોધિસત્તો ઇમાનિ અટ્ઠારસ અભબ્બટ્ઠાનાનિ ન ઉપેતિ. સો હિ તતો પભુતિ ન જચ્ચન્ધો હોતિ ન જચ્ચપધિરો, ન ઉમ્મત્તકો, ન એળમુગો, ન પીઠસપ્પિ, ન મિલક્ખેસુ ઉપ્પજ્જતિ, ન દાસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તતિ, ન નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતિ, નાસ્સ લિઙ્ગં પરિવત્તતિ, ન પઞ્ચાનન્તરિયકમ્માનિ કરોતિ, ન કુટ્ઠી હોતિ, ન તિરચ્છાનયોનિયં વટ્ટકતો પચ્છિમત્તભાવો હત્થિતો અધિકત્તભાવો હોતિ, ન ખુપ્પિપાસિકનિજ્ઝામતણ્હિકપેતેસુ ઉપ્પજ્જતિ, ન કાલકઞ્ચિકાસુરેસુ, ન અવીચિનિરયે, ન લોકન્તરિકેસુ ઉપ્પજ્જતિ. કામાવચરેસુ પન ન મારો હોતિ, રૂપાવચરેસુ ન અસઞ્ઞીભવે, ન સુદ્ધાવાસેસુ ઉપ્પજ્જતિ, ન અરૂપભવેસુ, ન અઞ્ઞં ચક્કવાળં સઙ્કમતિ.

યા ચિમા ઉસ્સાહો ચ ઉમ્મઙ્ગો ચ અવત્થાનઞ્ચ હિતચરિયા ચાતિ ચતસ્સો બુદ્ધભૂમિયો, તાહિ સમન્નાગતો હોતિ. તત્થ –

‘‘ઉસ્સાહો વીરિયં વુત્તં, ઉમ્મઙ્ગો પઞ્ઞા પવુચ્ચતિ;

અવત્થાનં અધિટ્ઠાનં, હિતચરિયા મેત્તાભાવના’’તિ. –

વેદિતબ્બા. યે ચ ઇમે નેક્ખમ્મજ્ઝાસયો, પવિવેકજ્ઝાસયો, અલોભજ્ઝાસયો, અદોસજ્ઝાસયો, અમોહજ્ઝાસયો, નિસ્સરણજ્ઝાસયોતિ છ અજ્ઝાસયા બોધિપરિપાકાય સંવત્તન્તિ, યેહિ સમન્નાગતત્તા નેક્ખમ્મજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા કામેસુ દોસદસ્સાવિનો, પવિવેકજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા સઙ્ગણિકાય દોસદસ્સાવિનો, અલોભજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા લોભે દોસદસ્સાવિનો, અદોસજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા દોસે દોસદસ્સાવિનો, અમોહજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા મોહે દોસદસ્સાવિનો, નિસ્સરણજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા સબ્બભવેસુ દોસદસ્સાવિનોતિ વુચ્ચન્તિ, તેહિ ચ સમન્નાગતો હોતિ.

પચ્ચેકબુદ્ધાનં પન કીવ ચિરં પત્થના વટ્ટતીતિ? પચ્ચેકબુદ્ધાનં દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, તતો ઓરં ન સક્કા, પુબ્બે વુત્તનયેનેવેત્થ કારણં વેદિતબ્બં. એત્તકેનાપિ ચ કાલેન પચ્ચેકબુદ્ધત્તં પત્થયતો અભિનીહારકરણે પઞ્ચ સમ્પત્તિયો ઇચ્છિતબ્બા. તેસઞ્હિ –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, વિગતાસવદસ્સનં;

અધિકારો ચ છન્દતા, એતે અભિનીહારકારણા’’.

તત્થ વિગતાસવદસ્સનન્તિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં યસ્સ કસ્સચિ દસ્સનન્તિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

અથ ‘‘સાવકાનં પત્થના કિત્તકં વટ્ટતી’’તિ? દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, અસીતિમહાસાવકાનં કપ્પસતસહસ્સમેવ. તથા બુદ્ધસ્સ માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાકસ્સ પુત્તસ્સ ચાતિ, તતો ઓરં ન સક્કા, તત્થ કારણં વુત્તનયમેવ. ઇમેસં પન સબ્બેસમ્પિ અધિકારો ચ છન્દતાતિ દ્વઙ્ગસમન્નાગતોયેવ અભિનીહારો હોતિ.

એવં ઇમાય પત્થનાય ઇમિના ચ અભિનીહારેન યથાવુત્તપ્પભેદં કાલં પારમિયો પૂરેત્વા બુદ્ધા લોકે ઉપ્પજ્જન્તા ખત્તિયકુલે વા બ્રાહ્મણકુલે વા ઉપ્પજ્જન્તિ, પચ્ચેકબુદ્ધા ખત્તિયબ્રાહ્મણગહપતિકુલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં, અગ્ગસાવકા પન બુદ્ધા વિય ખત્તિયબ્રાહ્મણકુલેસ્વેવ. સબ્બબુદ્ધા સંવટ્ટમાને કપ્પે ન ઉપ્પજ્જન્તિ, વિવટ્ટમાને કપ્પે ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા પચ્ચેકબુદ્ધા. તે પન બુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જનકાલે ન ઉપ્પજ્જન્તિ. બુદ્ધા સયઞ્ચ બુજ્ઝન્તિ, પરે ચ બોધેન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધા સયમેવ બુજ્ઝન્તિ, ન પરે બોધેન્તિ. અત્થરસમેવ પટિવિજ્ઝન્તિ, ન ધમ્મરસં. ન હિ તે લોકુત્તરધમ્મં પઞ્ઞત્તિં આરોપેત્વા દેસેતું સક્કોન્તિ, મૂગેન દિટ્ઠસુપિનો વિય વનચરકેન નગરે સાયિતબ્યઞ્જનરસો વિય ચ નેસં ધમ્માભિસમયો હોતિ. સબ્બં ઇદ્ધિસમાપત્તિપટિસમ્ભિદાપભેદં પાપુણન્તિ. ગુણવિસિટ્ઠતાય બુદ્ધાનં હેટ્ઠા સાવકાનં ઉપરિ હોન્તિ, ન અઞ્ઞે પબ્બાજેત્વા આભિસમાચારિકં સિક્ખાપેન્તિ, ‘‘ચિત્તસલ્લેખો કાતબ્બો, વોસાનં નાપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ઉદ્દેસેન ઉપોસથં કરોન્તિ, અજ્જ ઉપોસથોતિ વચનમત્તેન વા, ઉપોસથં કરોન્તા ચ ગન્ધમાદને મઞ્જૂસકરુક્ખમૂલે રતનમાળે સન્નિપતિત્વા કરોન્તીતિ. એવં ભગવા આયસ્મતો આનન્દસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધાનં સબ્બાકારપરિપૂરં પત્થનઞ્ચ અભિનીહારઞ્ચ કથેત્વા ઇદાનિ ઇમાય પત્થનાય ઇમિના ચ અભિનીહારેન સમુદાગતે તે તે પચ્ચેકબુદ્ધે કથેતું ‘‘સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડ’’ન્તિઆદિના નયેન ઇમં ખગ્ગવિસાણસુત્તં અભાસિ. અયં તાવ અવિસેસેન પુચ્છાવસિતો ખગ્ગવિસાણસુત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ.

ઇદાનિ વિસેસેન વત્તબ્બા. તત્થ ઇમિસ્સા તાવ ગાથાય એવં ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા – અયં કિર પચ્ચેકબુદ્ધો પચ્ચેકબોધિસત્તભૂમિં ઓગાહન્તો દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ પારમિયો પૂરેત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞિકો હુત્વા ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો સમણધમ્મં અકાસિ. એતં કિર વત્તં અપરિપૂરેત્વા પચ્ચેકબોધિં પાપુણન્તો નામ નત્થિ. કિં પનેતં ગતપચ્ચાગતવત્તં નામ? હરણપચ્ચાહરણન્તિ. તં યથા વિભૂતં હોતિ, તથા કથેસ્સામ.

ઇધ એકચ્ચો ભિક્ખુ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો પચ્ચાહરતિ ન હરતિ, એકચ્ચો નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતિ, એકચ્ચો હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચ. તત્થ યો ભિક્ખુ પગેવ વુટ્ઠાય ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણવત્તં કત્વા બોધિરુક્ખે ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા પાનીયઘટં પૂરેત્વા પાનીયમાળે ઠપેત્વા આચરિયવત્તં ઉપજ્ઝાયવત્તં કત્વા દ્વેઅસીતિ ખન્ધકવત્તાનિ ચ ચુદ્દસ મહાવત્તાનિ સમાદાય વત્તતિ. સો સરીરપરિકમ્મં કત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ વિવિત્તાસને વીતિનામેત્વા વેલં ઞત્વા નિવાસેત્વા કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા સઙ્ઘાટિં ખન્ધે કરિત્વા પત્તં અંસે આલગ્ગેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તો ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા ચેતિયઞ્ચ બોધિઞ્ચ વન્દિત્વા ગામસમીપે ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં આદાય ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ. એવં પવિટ્ઠો ચ લાભી ભિક્ખુ પુઞ્ઞવા ઉપાસકેહિ સક્કતો ગરુકતો ઉપટ્ઠાકકુલે વા પટિક્કમનસાલાયં વા પટિક્કમિત્વા ઉપાસકેહિ તં તં પઞ્હં પુચ્છિયમાનો તેસં પઞ્હવિસ્સજ્જનેન ધમ્મદેસનાવિક્ખેપેન ચ તં મનસિકારં છડ્ડેત્વા નિક્ખમતિ. વિહારં આગતોપિ ભિક્ખૂહિ પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતિ, ધમ્મં ભણતિ, તં તં બ્યાપારઞ્ચ આપજ્જતિ. પચ્છાભત્તમ્પિ પુરિમયામમ્પિ મજ્ઝિમયામમ્પિ એવં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પપઞ્ચેત્વા કાયદુટ્ઠુલ્લાભિભૂતો પચ્છિમયામેપિ સયતિ, નેવ કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘હરતિ ન પચ્ચાહરતી’’તિ.

યો પન બ્યાધિબહુલો હોતિ, ભુત્તાહારો પચ્ચૂસસમયે ન સમ્મા પરિણમતિ. પગેવ વુટ્ઠાય યથાવુત્તં વત્તં કાતું ન સક્કોતિ કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિ કાતું, અઞ્ઞદત્થુ યાગું વા ખજ્જકં વા ભેસજ્જં વા ભત્તં વા પત્થયમાનો કાલસ્સેવ પત્તચીવરમાદાય ગામં પવિસતિ. તત્થ યાગું વા ખજ્જકં વા ભેસજ્જં વા ભત્તં વા લદ્ધા પત્તં નીહરિત્વા ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરિત્વા વિસેસં પત્વા વા અપત્વા વા વિહારં આગન્ત્વા તેનેવ મનસિકારેન વિહરતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘પચ્ચાહરતિ ન હરતી’’તિ. એદિસા હિ ભિક્ખૂ યાગું પિવિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા બુદ્ધસાસને અરહત્તં પત્તા ગણનપથં વીતિવત્તા, સીહળદીપેયેવ તેસુ તેસુ ગામેસુ આસનસાલાયં તં આસનં નત્થિ, યત્થ ભિક્ખૂ નિસિન્ના યાગું પિવિત્વા અરહત્તં અપ્પત્તા.

યો પન પમાદવિહારી હોતિ નિક્ખિત્તધુરો, સબ્બવત્તાનિ ભિન્દિત્વા પઞ્ચવિધચેતોખિલવિનિબન્ધનબદ્ધચિત્તો વિહરન્તો કમ્મટ્ઠાનમનસિકારમનનુયુત્તો ગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા ગિહીહિ સદ્ધિં કથાપપઞ્ચેન પપઞ્ચિતો તુચ્છકોવ નિક્ખમતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘નેવ હરતિ ન પચ્ચાહરતી’’તિ.

યો પન પગેવ વુટ્ઠાય પુરિમનયેનેવ સબ્બવત્તાનિ પરિપૂરેત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. કમ્મટ્ઠાનં નામ દુવિધં – સબ્બત્થકઞ્ચ પારિહારિયઞ્ચ. તત્થ સબ્બત્થકં નામ મેત્તા ચ મરણાનુસ્સતિ ચ. તઞ્હિ સબ્બત્થ અત્થયિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બન્તિ ‘‘સબ્બત્થક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મેત્તા નામ આવાસાદીસુ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બા. આવાસેસુ હિ મેત્તાવિહારી ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ મનાપો, તેન ફાસુ અસઙ્ઘટ્ઠો વિહરતિ. દેવતાસુ મેત્તાવિહારી દેવતાહિ રક્ખિતગોપિતો સુખં વિહરતિ. રાજરાજમહામત્તાદીસુ મેત્તાવિહારી તેહિ મમાયિતો સુખં વિહરતિ. ગામનિગમાદીસુ મેત્તાવિહારી સબ્બત્થ ભિક્ખાચરિયાદીસુ મનુસ્સેહિ સક્કતો ગરુકતો સુખં વિહરતિ. મરણાનુસ્સતિભાવનાય જીવિતનિકન્તિં પહાય અપ્પમત્તો વિહરતિ.

યં પન સદા પરિહરિતબ્બં ચરિયાનુકૂલેન ગહિતં. તં દસાસુભકસિણાનુસ્સતીસુ અઞ્ઞતરં, ચતુધાતુવવત્થાનમેવ વા, તં સદા પરિહરિતબ્બતો રક્ખિતબ્બતો ભાવેતબ્બતો ચ ‘‘પારિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ, મૂલકમ્મટ્ઠાનન્તિપિ તદેવ. અત્થકામા હિ કુલપુત્તા સાસને પબ્બજિત્વા દસપિ વીસમ્પિ તિંસમ્પિ ચત્તાલીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ સતમ્પિ એકતો વસન્તા કતિકવત્તં કત્વા વિહરન્તિ – ‘‘આવુસો, તુમ્હે ન ઇણટ્ટા ન ભયટ્ટા ન જીવિકાપકતા પબ્બજિતા, દુક્ખા મુચ્ચિતુકામા પનેત્થ પબ્બજિતા. તસ્મા ગમને ઉપ્પન્નકિલેસે ગમનેયેવ નિગ્ગણ્હથ, ઠાને, નિસજ્જાય, સયને ઉપ્પન્નકિલેસે સયનેયેવ નિગ્ગણ્હથા’’તિ.

તે એવં કતિકવત્તં કત્વા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તા અડ્ઢઉસભઉસભઅડ્ઢગાવુતગાવુતન્તરેસુ પાસાણા હોન્તિ, તાય સઞ્ઞાય કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાવ ગચ્છન્તિ. સચે કસ્સચિ ગમને કિલેસો ઉપ્પજ્જતિ, સો તત્થેવ નં નિગ્ગણ્હાતિ. તથા અસક્કોન્તો તિટ્ઠતિ, અથસ્સ પચ્છતો આગચ્છન્તોપિ તિટ્ઠતિ. સો ‘‘અયં ભિક્ખુ તુય્હં ઉપ્પન્નં વિતક્કં જાનાતિ, અનનુચ્છવિકં તે એત’’ન્તિ અત્તાનં પટિચોદેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તત્થેવ અરિયભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસક્કોન્તો નિસીદતિ. અથસ્સ પચ્છતો આગચ્છન્તોપિ નિસીદતીતિ. સોયેવ નયો અરિયભૂમિં ઓક્કમિતું અસક્કોન્તોપિ તં કિલેસં વિક્ખમ્ભેત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તોવ ગચ્છતિ, ન કમ્મટ્ઠાનવિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરતિ. ઉદ્ધરતિ ચે, પટિનિવત્તિત્વા પુરિમપદેસેયેવ તિટ્ઠતિ. આલિન્દકવાસી મહાફુસ્સદેવત્થેરો વિય.

સો કિર એકૂનવીસતિવસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો એવં વિહાસિ. મનુસ્સાપિ સુદં અન્તરામગ્ગે કસન્તા ચ વપન્તા ચ મદ્દન્તા ચ કમ્માનિ કરોન્તા ચ થેરં તથા ગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અયં થેરો પુનપ્પુનં નિવત્તિત્વા ગચ્છતિ, કિં નુ ખો મગ્ગમૂળ્હો, ઉદાહુ કિઞ્ચિ પમુટ્ઠો’’તિ સમુલ્લપન્તિ. સો તં અનાદિયિત્વા કમ્મટ્ઠાનયુત્તેન ચિત્તેનેવ સમણધમ્મં કરોન્તો વીસતિવસ્સબ્ભન્તરે અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તપત્તદિવસેયેવસ્સ ચઙ્કમનકોટિયં અધિવત્થા દેવતા અઙ્ગુલીહિ દીપં ઉજ્જાલેત્વા અટ્ઠાસિ, ચત્તારોપિ મહારાજાનો સક્કો ચ દેવાનમિન્દો બ્રહ્મા ચ સહમ્પતિ ઉપટ્ઠાનં આગમિંસુ. તઞ્ચ ઓભાસં દિસ્વા વનવાસી મહાતિસ્સત્થેરો તં દુતિયદિવસે પુચ્છિ – ‘‘રત્તિભાગે આયસ્મતો સન્તિકે ઓભાસો અહોસિ, કિં સો’’તિ? થેરો વિક્ખેપં કરોન્તો ‘‘ઓભાસો નામ દીપોભાસોપિ હોતિ મણિઓભાસોપી’’તિ એવમાદિમાહ. સો ‘‘પટિચ્છાદેથ તુમ્હે’’તિ નિબદ્ધો ‘‘આમા’’તિ પટિજાનિત્વા આરોચેસિ.

કાળવલ્લિમણ્ડપવાસી મહાનાગત્થેરો વિય ચ. સોપિ કિર ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેન્તો ‘‘પઠમં તાવ ભગવતો મહાપધાનં પૂજેસ્સામી’’તિ સત્ત વસ્સાનિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાસિ, પુન સોળસ વસ્સાનિ ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. એવં કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તચિત્તેનેવ પાદં ઉદ્ધરન્તો વિપ્પયુત્તેન ચિત્તેન ઉદ્ધટે પટિનિવત્તન્તો ગામસમીપં ગન્ત્વા ‘‘ગાવી નુ ખો પબ્બજિતો નુ ખો’’તિ આસઙ્કનીયપ્પદેસે ઠત્વા સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા પત્તં ગહેત્વા ગામદ્વારં પત્વા કચ્છકન્તરતો ઉદકં ગહેત્વા ગણ્ડૂસં કત્વા ગામં પવિસતિ ‘‘ભિક્ખં વા દાતું વન્દિતું વા ઉપગતે મનુસ્સે ‘દીઘાયુકા હોથા’તિ વચનમત્તેનાપિ મા મે કમ્મટ્ઠાનવિક્ખેપો અહોસી’’તિ. સચે પન નં ‘‘અજ્જ, ભન્તે, કિં સત્તમી, ઉદાહુ અટ્ઠમી’’તિ દિવસં પુચ્છન્તિ, ઉદકં ગિલિત્વા આરોચેતિ. સચે દિવસપુચ્છકા ન હોન્તિ, નિક્ખમનવેલાયં ગામદ્વારે નિટ્ઠુભિત્વાવ યાતિ.

સીહળદીપે કલમ્બતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતા પઞ્ઞાસ ભિક્ખૂ વિય ચ. તે કિર વસ્સૂપનાયિકઉપોસથદિવસે કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા ન અઞ્ઞમઞ્ઞં આલપિસ્સામા’’તિ. ગામઞ્ચ પિણ્ડાય પવિસન્તા ગામદ્વારે ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા પવિસિંસુ, દિવસે પુચ્છિતે ઉદકં ગિલિત્વા આરોચેસું, અપુચ્છિતે ગામદ્વારે નિટ્ઠુભિત્વા વિહારં આગમંસુ. તત્થ મનુસ્સા નિટ્ઠુભનટ્ઠાનં દિસ્વા જાનિંસુ – ‘‘અજ્જ એકો આગતો, અજ્જ દ્વે’’તિ. એવઞ્ચ ચિન્તેસું – ‘‘કિં નુ ખો એતે અમ્હેહેવ સદ્ધિં ન સલ્લપન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ, યદિ અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ ન સલ્લપન્તિ, અદ્ધા વિવાદજાતા ભવિસ્સન્તિ, હન્દ નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ખમાપેસ્સામા’’તિ. સબ્બે વિહારં અગમંસુ. તત્થ પઞ્ઞાસાય ભિક્ખૂસુ વસ્સં ઉપગતેસુ દ્વે ભિક્ખૂ એકોકાસે નાદ્દસંસુ. તતો તેસુ યો ચક્ખુમા પુરિસો, સો એવમાહ – ‘‘ન, ભો, કલહકારકાનં વસનોકાસો ઈદિસો હોતિ, સુસમ્મટ્ઠં ચેતિયઙ્ગણં બોધિયઙ્ગણં, સુનિક્ખિત્તા સમ્મજ્જનિયો, સૂપટ્ઠપિતં પાનીયપરિભોજનીય’’ન્તિ, તે તતો નિવત્તા. તેપિ ભિક્ખૂ અન્તોવસ્સેયેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા મહાપવારણાય વિસુદ્ધિપવારણં પવારેસું.

એવં કાળવલ્લિમણ્ડપવાસી મહાનાગત્થેરો વિય કલમ્બતિત્થવિહારે વસ્સૂપગતા ભિક્ખૂ વિય ચ કમ્મટ્ઠાનયુત્તેનેવ ચિત્તેન પાદં ઉદ્ધરન્તો ગામસમીપં ગન્ત્વા ઉદકગણ્ડૂસં કત્વા વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા યત્થ સુરાસોણ્ડધુત્તાદયો કલહકારકા ચણ્ડહત્થિઅસ્સાદયો વા નત્થિ, તં વીથિં પટિપજ્જતિ. તત્થ ચ પિણ્ડાય ચરન્તો ન તુરિતતુરિતો જવેન ગચ્છતિ, જવનપિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગં નામ નત્થિ, વિસમભૂમિભાગપ્પત્તં પન ઉદકભરિતસકટમિવ નિચ્ચલો હુત્વા ગચ્છતિ. અનુઘરં પવિટ્ઠો ચ દાતુકામં વા અદાતુકામં વા સલ્લક્ખેતું તદનુરૂપં કાલં આગમેન્તો ભિક્ખં ગહેત્વા પતિરૂપે ઓકાસે નિસીદિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા અક્ખબ્ભઞ્જનવણાલેપનપુત્તમંસૂપમાવસેન પચ્ચવેક્ખન્તો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેતિ નેવ દવાય ન મદાય…પે… ભુત્તાવી ચ ઉદકકિચ્ચં કત્વા મુહુત્તં ભત્તકિલમથં વિનોદેત્વા યથા પુરેભત્તં, એવં પચ્છાભત્તં, પુરિમયામં પચ્છિમયામઞ્ચ કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોતિ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘હરતિ ચ પચ્ચાહરતિ ચા’’તિ. એવમેતં હરણપચ્ચાહરણં ગતપચ્ચાગતવત્તન્તિ વુચ્ચતિ.

એતં પૂરેન્તો યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતિ, પઠમવયે એવ અરહત્તં પાપુણાતિ. નો ચે પઠમવયે પાપુણાતિ, અથ મજ્ઝિમવયે પાપુણાતિ. નો ચે મજ્ઝિમવયે પાપુણાતિ, અથ મરણસમયે પાપુણાતિ. નો ચે મરણસમયે પાપુણાતિ, અથ દેવપુત્તો હુત્વા પાપુણાતિ. નો ચે દેવપુત્તો હુત્વા પાપુણાતિ, અથ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો હુત્વા પરિનિબ્બાતિ. નો ચે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધો હુત્વા પરિનિબ્બાતિ, અથ બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ સેય્યથાપિ થેરો બાહિયો, મહાપઞ્ઞો વા હોતિ સેય્યથાપિ થેરો સારિપુત્તોતિ.

અયં પન પચ્ચેકબોધિસત્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા આરઞ્ઞિકો હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ એતં ગતપચ્ચાગતવત્તં પૂરેત્વા કાલં કત્વા કામાવચરદેવલોકે ઉપ્પજ્જિ. તતો ચવિત્વા બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ. કુસલા ઇત્થિયો તદહેવ ગબ્ભસણ્ઠાનં જાનન્તિ. સા ચ તાસં અઞ્ઞતરા, તસ્મા એસાપિ તં ગબ્ભપતિટ્ઠાનં રઞ્ઞો નિવેદેસિ. ધમ્મતા એસા, યં પુઞ્ઞવન્તે સત્તે ગબ્ભે ઉપ્પન્ને માતુગામો ગબ્ભપરિહારં લભતિ. તસ્મા રાજા તસ્સા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા તતો પભુતિ નાચ્ચુણ્હં કિઞ્ચિ અજ્ઝોહરિતું લભતિ, નાતિસીતં નાચ્ચમ્બિલં નાતિલોણં નાતિકટુકં નાતિતિત્તકં. અચ્ચુણ્હે હિ માતરા અજ્ઝોહટે ગબ્ભસ્સ લોહકુમ્ભિવાસો વિય હોતિ, અતિસીતે લોકન્તરિકવાસો વિય, અચ્ચમ્બિલલોણકટુકતિત્તકેસુ ભુત્તેસુ સત્થેન ફાલેત્વા અમ્બિલાદીહિ સિત્તાનિ વિય દારકસ્સ અઙ્ગાનિ તિબ્બવેદનાનિ હોન્તિ. અતિચઙ્કમનટ્ઠાનનિસજ્જસયનતોપિ નં નિવારેન્તિ ‘‘કુચ્છિગતસ્સ સઞ્ચલનદુક્ખં મા અહોસી’’તિ. મુદુકત્થરણત્થતાય ભૂમિયા ચઙ્કમનાદીનિ મત્તાય કાતું લભતિ, વણ્ણગન્ધાદિસમ્પન્નં સાદું સપ્પાયં અન્નપાનં ભુઞ્જિતું લભતિ. પરિગ્ગહેત્વાવ નં ચઙ્કમાપેન્તિ નિસીદાપેન્તિ વુટ્ઠાપેન્તિ.

સા એવં પરિહરિયમાના ગબ્ભપરિપાકકાલે સૂતિઘરં પવિસિત્વા પચ્ચૂસસમયે પુત્તં વિજાયિ પક્કતેલમદ્દિતમનોસિલાપિણ્ડિસદિસં ધઞ્ઞપુઞ્ઞલક્ખણૂપેતં. તતો નં પઞ્ચમદિવસે અલઙ્કતપટિયત્તં રઞ્ઞો દસ્સેસું, રાજા તુટ્ઠો છસટ્ઠિયા ધાતીહિ ઉપટ્ઠાપેસિ. સો સબ્બસમ્પત્તીહિ વડ્ઢમાનો નચિરસ્સેવ વિઞ્ઞુતં પાપુણિ. સોળસવસ્સુદ્દેસિકં નં રાજા રજ્જેન અભિસિઞ્ચિ, વિવિધનાટકાહિ ચ ઉપટ્ઠાપેસિ. અભિસિત્તો રાજપુત્તો રજ્જં કારેસિ નામેન બ્રહ્મદત્તો, સકલજમ્બુદીપે વીસતિયા નગરસહસ્સેસુ. જમ્બુદીપે કિર પુબ્બે ચતુરાસીતિ નગરસતસહસ્સાનિ અહેસું, તાનિ પરિહાયન્તાનિ સટ્ઠિ અહેસું, તતો પરિહાયન્તાનિ ચત્તાલીસં, સબ્બપરિહાયનકાલે પન વીસતિસહસ્સાનિ હોન્તિ. અયઞ્ચ બ્રહ્મદત્તો સબ્બપરિહાયનકાલે ઉપ્પજ્જિ, તેનસ્સ વીસતિ નગરસહસ્સાનિ અહેસું વીસતિ પાસાદસહસ્સાનિ, વીસતિ હત્થિસહસ્સાનિ, વીસતિ અસ્સસહસ્સાનિ, વીસતિ રથસહસ્સાનિ, વીસતિ પત્તિસહસ્સાનિ, વીસતિ ઇત્થિસહસ્સાનિ ઓરોધા ચ નાટકિત્થિયો ચ, વીસતિ અમચ્ચસહસ્સાનિ.

સો મહારજ્જં કારયમાનોયેવ કસિણપરિકમ્મં કત્વા પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો, અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેસિ. યસ્મા પન અભિસિત્તરઞ્ઞા નામ અવસ્સં અટ્ટકરણે નિસીદિતબ્બં, તસ્મા એકદિવસં પગેવ પાતરાસં ભુઞ્જિત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસીદિ. તત્થ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દં અકંસુ, સો ‘‘અયં સદ્દો સમાપત્તિયા ઉપક્કિલેસો’’તિ પાસાદતલં અભિરુહિત્વા ‘‘સમાપત્તિં અપ્પેમી’’તિ નિસિન્નો નાસક્ખિ અપ્પેતું રજ્જવિક્ખેપેન સમાપત્તિ પરિહીના. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં રજ્જં વરં, ઉદાહુ સમણધમ્મો’’તિ? તતો ‘‘રજ્જસુખં પરિત્તં અનેકાદીનવં, સમણધમ્મસુખં પન વિપુલં અનેકાનિસંસં ઉત્તમપુરિસેહિ સેવિતઞ્ચા’’તિ ઞત્વા અઞ્ઞતરં અમચ્ચં આણાપેસિ ‘‘ઇમં રજ્જં ધમ્મેન સમેન અનુસાસ, મા ખો અધમ્મકારં કારેસી’’તિ સબ્બં તસ્સ નિય્યાતેત્વા પાસાદં અભિરુહિત્વા સમાપત્તિસુખેન વીતિનામેસિ, ન કોચિ ઉપસઙ્કમિતું લભતિ અઞ્ઞત્ર મુખધોવનદન્તકટ્ઠદાયકભત્તનીહારકાદીહિ.