૯. આટાનાટિયસુત્તવણ્ણના

પઠમભાણવારવણ્ણના

૨૭૫. એવં મે સુતન્તિ આટાનાટિયસુત્તં. તત્રાયમપુબ્બપદવણ્ણના – ચતુદ્દિસં રક્ખં ઠપેત્વાતિ અસુરસેનાય નિવારણત્થં સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ આરક્ખં ઠપેત્વા. ગુમ્બં ઠપેત્વાતિ બલગુમ્બં ઠપેત્વા. ઓવરણં ઠપેત્વાતિ ચતૂસુ દિસાસુ આરક્ખકે ઠપેત્વા. એવં સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ આરક્ખં સુસંવિહિતં કત્વા આટાનાટનગરે નિસિન્ના સત્ત બુદ્ધે આરબ્ભ ઇમં પરિત્તં બન્ધિત્વા ‘‘યે સત્થુ ધમ્મઆણં અમ્હાકઞ્ચ રાજઆણં ન સુણન્તિ, તેસં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરિસ્સામા’’તિ સાવનં કત્વા અત્તનોપિ ચતૂસુ દિસાસુ મહતિયા ચ યક્ખસેનાયાતિઆદીહિ ચતૂહિ સેનાહિ આરક્ખં સંવિદહિત્વા અભિક્કન્તાય રત્તિયા…પે… એકમન્તં નિસીદિંસુ.

અભિક્કન્તાય રત્તિયાતિ એત્થ અભિક્કન્તસદ્દો ખયસુન્દરાભિરૂપઅબ્ભનુમોદનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૨૦) એવમાદીસુ ખયે દિસ્સતિ. ‘‘અયં ઇમેસં ચતુન્નં પુગ્ગલાનં અભિક્કન્તતરો પણીતતરો ચા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૦૦) એવમાદીસુ સુન્દરે.

‘‘કો મે વન્દતિ પાદાનિ, ઇદ્ધિયા યસસા જલં;

અભિક્કન્તેન વણ્ણેન, સબ્બા ઓભાસયં દિસા’’તિ. (વિ. વ. ૮૫૭);

એવમાદીસુ અભિરૂપે. ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમાતિ (પારા. ૧૫) એવમાદીસુ અબ્ભનુમોદને. ઇધ પન ખયે. તેન અભિક્કન્તાય રત્તિયા, પરિક્ખીણાય રત્તિયાતિ વુત્તં હોતિ.

અભિક્કન્તવણ્ણાતિ ઇધ અભિક્કન્તસદ્દો અભિરૂપે. વણ્ણસદ્દો પન છવિથુતિકુલવગ્ગકારણસણ્ઠાનપમાણરૂપાયતનાદીસુ દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘સુવણ્ણવણ્ણોસિ ભગવા’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૯) એવમાદીસુ છવિયં. ‘‘કદા સઞ્ઞૂળ્હા પન તે, ગહપતિ, ઇમે સમણસ્સ ગોતમસ્સ વણ્ણા’’તિ (મ. નિ. ૨.૭૭) એવમાદીસુ થુતિયં. ‘‘ચત્તારોમે, ભો ગોતમ, વણ્ણા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૬૬) એવમાદીસુ કુલવગ્ગે. ‘‘અથ કેન નુ વણ્ણેન ગન્ધથેનોતિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૩૪) કારણે. ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) એવમાદીસુ સણ્ઠાને. ‘‘તયો પત્તસ્સ વણ્ણા’’તિ (પારા. ૬૦૨) એવમાદીસુ પમાણે. ‘‘વણ્ણો ગન્ધો રસો ઓજા’’તિ એવમાદીસુ રૂપાયતને. સો ઇધ છવિયં દટ્ઠબ્બો. તેન ‘‘અભિક્કન્તવણ્ણા અભિરૂપચ્છવી’’તિ વુત્તં હોતિ.

કેવલકપ્પન્તિ એત્થ કેવલસદ્દો અનવસેસયેભુય્યઅબ્યામિસ્સાનતિરેકદળ્હત્થવિસંયોગાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘કેવલપરિપુણ્ણં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ (પારા. ૧) એવમાદીસુ અનવસેસતા અત્થો. ‘‘કેવલકપ્પા ચ અઙ્ગમાગધા પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં આદાય અભિક્કમિતુકામા હોન્તી’’તિ (મહાવ. ૪૩) એવમાદીસુ યેભુય્યતા. ‘‘કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મહાવ. ૧) એવમાદીસુ અબ્યામિસ્સતા. ‘‘કેવલં સદ્ધામત્તકં નૂન અયમાયસ્મા’’તિ (અ. નિ. ૬.૫૫) એવમાદીસુ અનતિરેકતા. ‘‘આયસ્મતો, ભન્તે, અનુરુદ્ધસ્સ બાહિકો નામ સદ્ધિવિહારિકો કેવલકપ્પં સઙ્ઘભેદાય ઠિતો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૩) એવમાદીસુ દળ્હત્થતા. ‘‘કેવલી વુસિતવા ઉત્તમપુરિસોતિ વુચ્ચતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૨) એવમાદીસુ વિસંયોગો. ઇધ પનસ્સ અનવસેસત્થો અધિપ્પેતો.

કપ્પસદ્દો પનાયં અભિસદ્દહનવોહારકાલપઞ્ઞત્તિછેદનવિકપ્પલેસસમન્તભાવાદિઅનેકત્થો. તથા હિસ્સ ‘‘ઓકપ્પનિયમેતં ભોતો ગોતમસ્સ. યથા તં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવમાદીસુ અભિસદ્દહનમત્થો. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૦) એવમાદીસુ વોહારો. ‘‘યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) એવમાદીસુ કાલો. ‘‘ઇચ્ચાયસ્મા કપ્પો’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૯૮) એવમાદીસુ પઞ્ઞત્તિ. ‘‘અલઙ્કતો કપ્પિતકેસમસ્સૂ’’તિ (વિ. વ. ૧૦૯૪) એવમાદીસુ છેદનં. ‘‘કપ્પતિ દ્વઙ્ગુલકપ્પો’’તિ (ચૂળવ. ૪૪૬) એવમાદીસુ વિકપ્પો, અત્થિ કપ્પો નિપજ્જિતુ’’ન્તિ (અ. નિ. ૮.૮૦) એવમાદીસુ લેસો. ‘‘કેવલકપ્પં વેળુવનં ઓભાસેત્વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૯૪) એવમાદીસુ સમન્તભાવો. ઇધ પન સમન્તભાવો અત્થો અધિપ્પેતો. તસ્મા ‘‘કેવલકપ્પં ગિજ્ઝકૂટ’’ન્તિ એત્થ અનવસેસં સમન્તતો ગિજ્ઝકૂટન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઓભાસેત્વાતિ વત્થમાલાલઙ્કારસરીરસમુટ્ઠિતાય આભાય ફરિત્વા, ચન્દિમા વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકપજ્જોતં કરિત્વાતિ અત્થો. એકમન્તં નિસીદિંસૂતિ દેવતાનં દસબલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નટ્ઠાનં નામ ન બહુ, ઇમસ્મિં પન સુત્તે પરિત્તગારવવસેન નિસીદિંસુ.

૨૭૬. વેસ્સવણોતિ કિઞ્ચાપિ ચત્તારો મહારાજાનો આગતા, વેસ્સવણો પન દસબલસ્સ વિસ્સાસિકો કથાપવત્તને બ્યત્તો સુસિક્ખિતો, તસ્મા વેસ્સવણો મહારાજા ભગવન્તં એતદવોચ. ઉળારાતિ મહેસક્ખાનુભાવસમ્પન્ના. પાણાતિપાતા વેરમણિયાતિ પાણાતિપાતે દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં આદીનવં દસ્સેત્વા તતો વેરમણિયા ધમ્મં દેસેતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ સન્તિ ઉળારા યક્ખા નિવાસિનોતિ તેસુ સેનાસનેસુ સન્તિ ઉળારા યક્ખા નિબદ્ધવાસિનો. આટાનાટિયન્તિ આટાનાટનગરે બદ્ધત્તા એવંનામં. કિં પન ભગવતો અપચ્ચક્ખધમ્મો નામ અત્થીતિ, નત્થિ. અથ કસ્મા વેસ્સવણો ‘‘ઉગ્ગણ્હાતુ, ભન્તે, ભગવા’’તિઆદિમાહ? ઓકાસકરણત્થં. સો હિ ભગવન્તં ઇમં પરિત્તં સાવેતું ઓકાસં કારેન્તો એવમાહ. સત્થુ કથિતે ઇમં પરિત્તં ગરુ ભવિસ્સતીતિપિ આહ. ફાસુવિહારાયાતિ ગમનટ્ઠાનાદીસુ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સુખવિહારાય.

૨૭૭. ચક્ખુમન્તસ્સાતિ ન વિપસ્સીયેવ ચક્ખુમા, સત્તપિ બુદ્ધા ચક્ખુમન્તો, તસ્મા એકેકસ્સ બુદ્ધસ્સ એતાનિ સત્ત સત્ત નામાનિ હોન્તિ. સબ્બેપિ બુદ્ધા ચક્ખુમન્તો, સબ્બે સબ્બભૂતાનુકમ્પિનો, સબ્બે ન્હાતકિલેસત્તા ન્હાતકા. સબ્બે મારસેનાપમદ્દિનો, સબ્બે વુસિતવન્તો, સબ્બે વિમુત્તા, સબ્બે અઙ્ગતો રસ્મીનં નિક્ખન્તત્તા અઙ્ગીરસા. ન કેવલઞ્ચ બુદ્ધાનં એતાનેવ સત્ત નામાનિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ સગુણેન મહેસિનોતિ વુત્તં.

વેસ્સવણો પન અત્તનો પાકટનામવસેન એવમાહ. તે જનાતિ ઇધ ખીણાસવા જનાતિ અધિપ્પેતા. અપિસુણાથાતિ દેસનાસીસમત્તમેતં, અમુસા અપિસુણા અફરુસા મન્તભાણિનોતિ અત્થો. મહત્તાતિ મહન્તભાવં પત્તા. ‘‘મહન્તા’’તિપિ પાઠો, મહન્તાતિ અત્થો. વીતસારદાતિ નિસ્સારદા વિગતલોમહંસા.

હિતન્તિ મેત્તાફરણેન હિતં. યં નમસ્સન્તીતિ એત્થ યન્તિ નિપાતમત્તં. મહત્તન્તિ મહન્તં. અયમેવ વા પાઠો, ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘યે ચાપિ લોકે કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતા યથાભૂતં વિપસ્સિસું, વિજ્જાદિગુણસમ્પન્નઞ્ચ હિતં દેવમનુસ્સાનં ગોતમં નમસ્સન્તિ, તે જના અપિસુણા, તેસમ્પિ નમત્થૂ’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન તે જના અપિસુણાતિ તે બુદ્ધા અપિસુણાતિ એવં પઠમગાથાય બુદ્ધાનંયેવ વણ્ણો કથિતો, તસ્મા પઠમગાથા સત્તન્નં બુદ્ધાનં વસેન વુત્તા. દુતિયગાથાય ‘‘ગોતમ’’ન્તિ દેસનામુખમત્તમેતં. અયમ્પિ હિ સત્તન્નંયેવ વસેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – લોકે પણ્ડિતા દેવમનુસ્સા યં નમસ્સન્તિ ગોતમં, તસ્સ ચ તતો પુરિમાનઞ્ચ બુદ્ધાનં નમત્થૂતિ.

૨૭૮. યતો ઉગ્ગચ્છતીતિ યતો ઠાનતો ઉદેતિ. આદિચ્ચોતિ અદિતિયા પુત્તો, વેવચનમત્તં વા એતં સૂરિયસદ્દસ્સ. મહન્તં મણ્ડલં અસ્સાતિ મણ્ડલીમહા. યસ્સ ચુગ્ગચ્છમાનસ્સાતિ યમ્હિ ઉગ્ગચ્છમાને. સંવરીપિ નિરુજ્ઝતીતિ રત્તિ અન્તરધાયતિ. યસ્સ ચુગ્ગતેતિ યસ્મિં ઉગ્ગતે.

રહદોતિ ઉદકરહદો. તત્થાતિ યતો ઉગ્ગચ્છતિ સૂરિયો, તસ્મિં ઠાને. સમુદ્દોતિ યો સો રહદોતિ વુત્તો, સો ન અઞ્ઞો, અથ ખો સમુદ્દો. સરિતોદકોતિ વિસટોદકો, સરિતા નાનપ્પકારા નદિયો અસ્સ ઉદકે પવિટ્ઠાતિ વા સરિતોદકો. એવં તં તત્થ જાનન્તીતિ તં રહદં તત્થ એવં જાનન્તિ. કિન્તિ જાનન્તિ? સમુદ્દો સરિતોદકોતિ એવં જાનન્તિ.

ઇતોતિ સિનેરુતો વા તેસં નિસિન્નટ્ઠાનતો વા. જનોતિ અયં મહાજનો. એકનામાતિ ઇન્દનામેન એકનામા. સબ્બેસં કિર તેસં સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો નામમેવ નામમકંસુ. અસીતિ દસ એકો ચાતિ એકનવુતિજના. ઇન્દનામાતિ ઇન્દોતિ એવંનામા. બુદ્ધં આદિચ્ચબન્ધુનન્તિ કિલેસનિદ્દાપગમનેનાપિ બુદ્ધં. આદિચ્ચેન સમાનગોત્તતાયપિ આદિચ્ચબન્ધુનં. કુસલેન સમેક્ખસીતિ અનવજ્જેન નિપુણેન વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન મહાજનં ઓલોકેસિ. અમનુસ્સાપિ તં વન્દન્તીતિ અમનુસ્સાપિ તં ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન મહાજનં ઓલોકેસી’’તિ વત્વા વન્દન્તિ. સુતં નેતં અભિણ્હસોતિ એતં અમ્હેહિ અભિક્ખણં સુતં. જિનં વન્દથ ગોતમં, જિનં વન્દામ ગોતમન્તિ અમ્હેહિ પુટ્ઠા જિનં વન્દામ ગોતમન્તિ વદન્તિ.

૨૭૯. યેન પેતા પવુચ્ચન્તીતિ પેતા નામ કાલઙ્કતા, તે યેન દિસાભાગેન નીહરિયન્તૂતિ વુચ્ચન્તિ. પિસુણા પિટ્ઠિમંસિકાતિ પિસુણાવાચા ચેવ પિટ્ઠિમંસં ખાદન્તા વિય પરમ્મુખા ગરહકા ચ. એતે ચ યેન નીહરિયન્તૂતિ વુચ્ચન્તિ, સબ્બેપિ હેતે દક્ખિણદ્વારેન નીહરિત્વા દક્ખિણતો નગરસ્સ ડય્હન્તુ વા છિજ્જન્તુ વા હઞ્ઞન્તુ વાતિ એવં વુચ્ચન્તિ. ઇતો સા દક્ખિણા દિસાતિ યેન દિસાભાગેન તે પેતા ચ પિસુણાદિકા ચ નીહરિયન્તૂતિ વુચ્ચન્તિ, ઇતો સા દક્ખિણા દિસા. ઇતોતિ સિનેરુતો વા તેસં નિસિન્નટ્ઠાનતો વા. કુમ્ભણ્ડાનન્તિ તે કિર દેવા મહોદરા હોન્તિ, રહસ્સઙ્ગમ્પિ ચ નેસં કુમ્ભો વિય મહન્તં હોતિ. તસ્મા કુમ્ભણ્ડાતિ વુચ્ચન્તિ.

૨૮૦. યત્થ ચોગ્ગચ્છતિ સૂરિયોતિ યસ્મિં દિસાભાગે સૂરિયો અત્થં ગચ્છતિ.

૨૮૧. યેનાતિ યેન દિસાભાગેન. મહાનેરૂતિ મહાસિનેરુ પબ્બતરાજા. સુદસ્સનોતિ સોવણ્ણમયત્તા સુન્દરદસ્સનો. સિનેરુસ્સ હિ પાચીનપસ્સં રજતમયં, દક્ખિણપસ્સં મણિમયં, પચ્છિમપસ્સં ફલિકમયં, ઉત્તરપસ્સં સોવણ્ણમયં, તં મનુઞ્ઞદસ્સનં હોતિ. તસ્મા યેન દિસાભાગેન સિનેરુ સુદસ્સનોતિ અયમેત્થત્થો. મનુસ્સા તત્થ જાયન્તીતિ તત્થ ઉત્તરકુરુમ્હિ મનુસ્સા જાયન્તિ. અમમાતિ વત્થાભરણપાનભોજનાદીસુપિ મમત્તવિરહિતા. અપરિગ્ગહાતિ ઇત્થિપરિગ્ગહેન અપરિગ્ગહા. તેસં કિર ‘‘અયં મય્હં ભરિયા’’તિ મમત્તં ન હોતિ, માતરં વા ભગિનિં વા દિસ્વા છન્દરાગો નુપ્પજ્જતિ.

નપિ નીયન્તિ નઙ્ગલાતિ નઙ્ગલાનિપિ તત્થ ‘‘કસિકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ ન ખેત્તં નીયન્તિ. અકટ્ઠપાકિમન્તિ અકટ્ઠે ભૂમિભાગે અરઞ્ઞે સયમેવ જાતં. તણ્ડુલપ્ફલન્તિ તણ્ડુલાવ તસ્સ ફલં હોતિ.

તુણ્ડિકીરે પચિત્વાનાતિ ઉક્ખલિયં આકિરિત્વા નિદ્ધુમઙ્ગારેન અગ્ગિના પચિત્વા. તત્થ કિર જોતિકપાસાણા નામ હોન્તિ. અથ ખો તે તયો પાસાણે ઠપેત્વા તં ઉક્ખલિં આરોપેન્તિ. પાસાણેહિ તેજો સમુટ્ઠહિત્વા તં પચતિ. તતો ભુઞ્જન્તિ ભોજનન્તિ તતો ઉક્ખલિતો ભોજનમેવ ભુઞ્જન્તિ, અઞ્ઞો સૂપો વા બ્યઞ્જનં વા ન હોતિ, ભુઞ્જન્તાનં ચિત્તાનુકૂલોયેવસ્સ રસો હોતિ. તે તં ઠાનં સમ્પત્તાનં દેન્તિયેવ, મચ્છરિયચિત્તં નામ ન હોતિ. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાદયોપિ મહિદ્ધિકા તત્થ ગન્ત્વા પિણ્ડપાતં ગણ્હન્તિ.

ગાવિં એકખુરં કત્વાતિ ગાવિં ગહેત્વા એકખુરં વાહનમેવ કત્વા. તં અભિરુય્હ વેસ્સવણસ્સ પરિચારકા યક્ખા. અનુયન્તિ દિસોદિસન્તિ તાય તાય દિસાય ચરન્તિ. પસું એકખુરં કત્વાતિ ઠપેત્વા ગાવિં અવસેસચતુપ્પદજાતિકં પસું એકખુરં વાહનમેવ કત્વા દિસોદિસં અનુયન્તિ.

ઇત્થિં વા વાહનં કત્વાતિ યેભુય્યેન ગબ્ભિનિં માતુગામં વાહનં કરિત્વા. તસ્સા પિટ્ઠિયા નિસીદિત્વા ચરન્તિ. તસ્સા કિર પિટ્ઠિ ઓનમિતું સહતિ. ઇતરા પન ઇત્થિયો યાને યોજેન્તિ. પુરિસં વાહનં કત્વાતિ પુરિસે ગહેત્વા યાને યોજેન્તિ. ગણ્હન્તા ચ સમ્માદિટ્ઠિકે ગહેતું ન સક્કોન્તિ. યેભુય્યેન પચ્ચન્તિમમિલક્ખુવાસિકે ગણ્હન્તિ. અઞ્ઞતરો કિરેત્થ જાનપદો એકસ્સ થેરસ્સ સમીપે નિસીદિત્વા નિદ્દાયતિ, થેરો ‘‘ઉપાસક અતિવિય નિદ્દાયસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અજ્જ, ભન્તે, સબ્બરત્તિં વેસ્સવણદાસેહિ કિલમિતોમ્હી’’તિ આહ.

કુમારિં વાહનં કત્વાતિ કુમારિયો ગહેત્વા એકખુરં વાહનં કત્વા રથે યોજેન્તિ. કુમારવાહનેપિ એસેવ નયો. પચારા તસ્સ રાજિનોતિ તસ્સ રઞ્ઞો પરિચારિકા. હત્થિયાનં અસ્સયાનન્તિ ન કેવલં ગોયાનાદીનિયેવ, હત્થિઅસ્સયાનાદીનિપિ અભિરુહિત્વા વિચરન્તિ. દિબ્બં યાનન્તિ અઞ્ઞમ્પિ નેસં બહુવિધં દિબ્બયાનં ઉપટ્ઠિતમેવ હોતિ, એતાનિ તાવ નેસં ઉપકપ્પનયાનાનિ. તે પન પાસાદે વરસયનમ્હિ નિપન્નાપિ પીઠસિવિકાદીસુ ચ નિસિન્નાપિ વિચરન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘પાસાદા સિવિકા ચેવા’’તિ. મહારાજસ્સ યસસ્સિનોતિ એવં આનુભાવસમ્પન્નસ્સ યસસ્સિનો મહારાજસ્સ એતાનિ યાનાનિ નિબ્બત્તન્તિ.

તસ્સ ચ નગરા અહુ અન્તલિક્ખે સુમાપિતાતિ તસ્સ રઞ્ઞો આકાસે સુટ્ઠુ માપિતા એતે આટાનાટાદિકા નગરા અહેસું, નગરાનિ ભવિંસૂતિ અત્થો. એકઞ્હિસ્સ નગરં આટાનાટા નામ આસિ, એકં કુસિનાટા નામ, એકં પરકુસિનાટા નામ, એકં નાટસૂરિયા નામ, એકં પરકુસિટનાટા નામ.

ઉત્તરેન કસિવન્તોતિ તસ્મિં ઠત્વા ઉજું ઉત્તરદિસાય કસિવન્તો નામ અઞ્ઞં નગરં. જનોઘમપરેન ચાતિ એતસ્સ અપરભાગે જનોઘં નામ અઞ્ઞં નગરં. નવનવતિયોતિ અઞ્ઞમ્પિ નવનવતિયો નામ એકં નગરં. અપરં અમ્બરઅમ્બરવતિયો નામ. આળકમન્દાતિ અપરમ્પિ આળકમન્દા નામ રાજધાની.

તસ્મા કુવેરો મહારાજાતિ અયં કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે કુવેરો નામ બ્રાહ્મણો હુત્વા ઉચ્છુવપ્પં કારેત્વા સત્ત યન્તાનિ યોજેસિ. એકિસ્સાય યન્તસાલાય ઉટ્ઠિતં આયં આગતાગતસ્સ મહાજનસ્સ દત્વા પુઞ્ઞં અકાસિ. અવસેસસાલાહિ તત્થેવ બહુતરો આયો ઉટ્ઠાસિ, સો તેન પસીદિત્વા અવસેસસાલાસુપિ ઉપ્પજ્જનકં ગહેત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ દાનં અદાસિ. સો કાલં કત્વા ચાતુમહારાજિકેસુ કુવેરો નામ દેવપુત્તો જાતો. અપરભાગે વિસાણાય રાજધાનિયા રજ્જં કારેસિ. તતો પટ્ઠાય વેસ્સવણોતિ વુચ્ચતિ.

પચ્ચેસન્તો પકાસેન્તીતિ પટિએસન્તો વિસું વિસું અત્થે ઉપપરિક્ખમાના અનુસાસમાના અઞ્ઞે દ્વાદસ યક્ખરટ્ઠિકા પકાસેન્તિ. તે કિર યક્ખરટ્ઠિકા સાસનં ગહેત્વા દ્વાદસન્નં યક્ખદોવારિકાનં નિવેદેન્તિ. યક્ખદોવારિકા તં સાસનં મહારાજસ્સ નિવેદેન્તિ. ઇદાનિ તેસં યક્ખરટ્ઠિકાનં નામં દસ્સેન્તો તતોલાતિઆદિમાહ. તેસુ કિર એકો તતોલા નામ, એકો તત્તલા નામ, એકો તતોતલા નામ, એકો ઓજસિ નામ, એકો તેજસિ નામ, એકો તતોજસી નામ. સૂરો રાજાતિ એકો સૂરો નામ, એકો રાજા નામ, એકો સૂરોરાજા નામ, અરિટ્ઠો નેમીતિ એકો અરિટ્ઠો નામ, એકો નેમિ નામ, એકો અરિટ્ઠનેમિ નામ.

રહદોપિ તત્થ ધરણી નામાતિ તત્થ પનેકો નામેન ધરણી નામ ઉદકરહદો અત્થિ, પણ્ણાસયોજના મહાપોક્ખરણી અત્થીતિ વુત્તં હોતિ. યતો મેઘા પવસ્સન્તીતિ યતો પોક્ખરણિતો ઉદકં ગહેત્વા મેઘા પવસ્સન્તિ. વસ્સા યતો પતાયન્તીતિ યતો વુટ્ઠિયો અવત્થરમાના નિગચ્છન્તિ. મેઘેસુ કિર ઉટ્ઠિતેસુ તતો પોક્ખરણિતો પુરાણઉદકં ભસ્સતિ. ઉપરિ મેઘો ઉટ્ઠહિત્વા તં પોક્ખરણિં નવોદકેન પૂરેતિ. પુરાણોદકં હેટ્ઠિમં હુત્વા નિક્ખમતિ. પરિપુણ્ણાય પોક્ખરણિયા વલાહકા વિગચ્છન્તિ. સભાપીતિ સભા. તસ્સા કિર પોક્ખરણિયા તીરે સાલવતિયા નામ લતાય પરિક્ખિત્તો દ્વાદસયોજનિકો રતનમણ્ડપો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

પયિરુપાસન્તીતિ નિસીદન્તિ. તત્થ નિચ્ચફલા રુક્ખાતિ તસ્મિં ઠાને તં મણ્ડપં પરિવારેત્વા સદા ફલિતા અમ્બજમ્બુઆદયો રુક્ખા નિચ્ચપુપ્ફિતા ચ ચમ્પકમાલાદયોતિ દસ્સેતિ. નાનાદિજગણાયુતાતિ વિવિધપક્ખિસઙ્ઘસમાકુલા. મયૂરકોઞ્ચાભિરુદાતિ મયૂરેહિ કોઞ્ચસકુણેહિ ચ અભિરુદા ઉપગીતા.

જીવઞ્જીવકસદ્દેત્થાતિ ‘‘જીવ જીવા’’તિ એવં વિરવન્તાનં જીવઞ્જીવકસકુણાનમ્પિ એત્થ સદ્દો અત્થિ. ઓટ્ઠવચિત્તકાતિ ‘‘ઉટ્ઠેહિ, ચિત્ત, ઉટ્ઠેહિ ચિત્તા’’તિ એવં વસ્સમાના ઉટ્ઠવચિત્તકસકુણાપિ તત્થ વિચરન્તિ. કુક્કુટકાતિ વનકુક્કુટકા. કુળીરકાતિ સુવણ્ણકક્કટકા. વનેતિ પદુમવને. પોક્ખરસાતકાતિ પોક્ખરસાતકા નામ સકુણા.

સુકસાળિકસદ્દેત્થાતિ સુકાનઞ્ચ સાળિકાનઞ્ચ સદ્દો એત્થ. દણ્ડમાણવકાનિ ચાતિ મનુસ્સમુખસકુણા. તે કિર દ્વીહિ હત્થેહિ સુવણ્ણદણ્ડં ગહેત્વા એકં પોક્ખરપત્તં અક્કમિત્વા અનન્તરે પોક્ખરપત્તે સુવણ્ણદણ્ડં નિક્ખિપન્તા વિચરન્તિ. સોભતિ સબ્બકાલં સાતિ સા પોક્ખરણી સબ્બકાલં સોભતિ. કુવેરનળિનીતિ કુવેરસ્સ નળિની પદુમસરભૂતા, સા ધરણી નામ પોક્ખરણી સદા નિરન્તરં સોભતિ.

૨૮૨. યસ્સ કસ્સચીતિ ઇદં વેસ્સવણો આટાનાટિયં રક્ખં નિટ્ઠપેત્વા તસ્સા પરિકમ્મં દસ્સેન્તો આહ. તત્થ સુગ્ગહિતાતિ અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ પરિસોધેત્વા સુટ્ઠુ ઉગ્ગહિતા. સમત્તા પરિયાપુતાતિ પદબ્યઞ્જનાનિ અહાપેત્વા પરિપુણ્ણં ઉગ્ગહિતા. અત્થમ્પિ પાળિમ્પિ વિસંવાદેત્વા સબ્બસો વા પન અપ્પગુણં કત્વા ભણન્તસ્સ હિ પરિત્તં તેજવન્તં ન હોતિ, સબ્બસો પગુણં કત્વા ભણન્તસ્સેવ તેજવન્તં હોતિ. લાભહેતુ ઉગ્ગહેત્વા ભણન્તસ્સાપિ અત્થં ન સાધેતિ, નિસ્સરણપક્ખે ઠત્વા મેત્તં પુરેચારિકં કત્વા ભણન્તસ્સેવ અત્થાય હોતીતિ દસ્સેતિ. યક્ખપચારોતિ યક્ખપરિચારકો.

વત્થું વાતિ ઘરવત્થું વા. વાસં વાતિ તત્થ નિબદ્ધવાસં વા. સમિતિન્તિ સમાગમં. અનાવય્હન્તિ ન આવાહયુત્તં. અવિવય્હન્તિ ન વિવાહયુત્તં. તેન સહ આવાહવિવાહં ન કરેય્યુન્તિ અત્થો. અત્તાહિપિ પરિપુણ્ણાહીતિ ‘‘કળારક્ખિ કળારદન્તા’’તિ એવં એતેસં અત્તભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાહિ પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનાહિ પરિભાસાહિ પરિભાસેય્યું યક્ખઅક્કોસેહિ નામ અક્કોસેય્યુન્તિ અત્થો. રિત્તમ્પિસ્સ પત્તન્તિ ભિક્ખૂનં પત્તસદિસમેવ લોહપત્તં હોતિ. તં સીસે નિક્કુજ્જિતં યાવ ગલવાટકા ભસ્સતિ. અથ નં મજ્ઝે અયોખીલેન આકોટેન્તિ.

ચણ્ડાતિ કોધના. રુદ્ધાતિ વિરુદ્ધા. રભસાતિ કરણુત્તરિયા. નેવ મહારાજાનં આદિયન્તીતિ વચનં ન ગણ્હન્તિ, આણં ન કરોન્તિ. મહારાજાનં પુરિસકાનન્તિ અટ્ઠવીસતિયક્ખસેનાપતીનં. પુરિસકાનન્તિ યક્ખસેનાપતીનં યે મનસ્સા તેસં. અવરુદ્ધા નામાતિ પચ્ચામિત્તા વેરિનો. ઉજ્ઝાપેતબ્બન્તિ પરિત્તં વત્વા અમનુસ્સે પટિક્કમાપેતું અસક્કોન્તેન એતેસં યક્ખાનં ઉજ્ઝાપેતબ્બં, એતે જાનાપેતબ્બાતિ અત્થો.

પરિત્તપરિકમ્મકથા

ઇધ પન ઠત્વા પરિત્તસ્સ પરિકમ્મં કથેતબ્બં. પઠમમેવ હિ આટાનાટિયસુત્તં ન ભણિતબ્બં, મેત્તસુત્તં ધજગ્ગસુત્તં રતનસુત્તન્તિ ઇમાનિ સત્તાહં ભણિતબ્બાનિ. સચે મુઞ્ચતિ, સુન્દરં. નો ચે મુઞ્ચતિ, આટાનાટિયસુત્તં ભણિતબ્બં, તં ભણન્તેન ભિક્ખુના પિટ્ઠં વા મંસં વા ન ખાદિતબ્બં, સુસાને ન વસિતબ્બં. કસ્મા? અમનુસ્સા ઓકાસં લભન્તિ. પરિત્તકરણટ્ઠાનં હરિતુપલિત્તં કારેત્વા તત્થ પરિસુદ્ધં આસનં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતબ્બં.

પરિત્તકારકો ભિક્ખુ વિહારતો ઘરં નેન્તેહિ ફલકાવુધેહિ પરિવારેત્વા નેતબ્બો. અબ્ભોકાસે નિસીદિત્વા ન વત્તબ્બં, દ્વારવાતપાનાનિ પિદહિત્વા નિસિન્નેન આવુધહત્થેહિ સંપરિવારિતેન મેત્તચિત્તં પુરેચારિકં કત્વા વત્તબ્બં. પઠમં સિક્ખાપદાનિ ગાહાપેત્વા સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ પરિત્તં કાતબ્બં. એવમ્પિ મોચેતું અસક્કોન્તેન વિહારં આનેત્વા ચેતિયઙ્ગણે નિપજ્જાપેત્વા આસનપૂજં કારેત્વા દીપે જાલાપેત્વા ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા મઙ્ગલકથા વત્તબ્બા. સબ્બસન્નિપાતો ઘોસેતબ્બો. વિહારસ્સ ઉપવને જેટ્ઠકરુક્ખો નામ હોતિ, તત્થ ભિક્ખુસઙ્ઘો તુમ્હાકં આગમનં પટિમાનેતીતિ પહિણિતબ્બં. સબ્બસન્નિપાતટ્ઠાને અનાગન્તું નામ ન લબ્ભતિ. તતો અમનુસ્સગહિતકો ‘‘ત્વં કો નામા’’તિ પુચ્છિતબ્બો. નામે કથિતે નામેનેવ આલપિતબ્બો. ઇત્થન્નામ તુય્હં માલાગન્ધાદીસુ પત્તિ આસનપૂજાય પત્તિ પિણ્ડપાતે પત્તિ, ભિક્ખુસઙ્ઘેન તુય્હં પણ્ણાકારત્થાય મહામઙ્ગલકથા વુત્તા, ભિક્ખુસઙ્ઘે ગારવેન એતં મુઞ્ચાહીતિ મોચેતબ્બો. સચે ન મુઞ્ચતિ, દેવતાનં આરોચેતબ્બં ‘‘તુમ્હે જાનાથ, અયં અમનુસ્સો અમ્હાકં વચનં ન કરોતિ, મયં બુદ્ધઆણં કરિસ્સામા’’તિ પરિત્તં કાતબ્બં. એતં તાવ ગિહીનં પરિકમ્મં. સચે પન ભિક્ખુ અમનુસ્સેન ગહિતો હોતિ, આસનાનિ ધોવિત્વા સબ્બસન્નિપાતં ઘોસાપેત્વા ગન્ધમાલાદીસુ પત્તિં દત્વા પરિત્તં ભણિતબ્બં. ઇદં ભિક્ખૂનં પરિકમ્મં.

વિક્કન્દિતબ્બન્તિ સબ્બસન્નિપાતં ઘોસાપેત્વા અટ્ઠવીસતિ યક્ખસેનાપતયો કન્દિતબ્બા. વિરવિતબ્બન્તિ ‘‘અયં યક્ખો ગણ્હાતી’’તિઆદીનિ ભણન્તેન તેહિ સદ્ધિં કથેતબ્બં. તત્થ ગણ્હાતીતિ સરીરે અધિમુચ્ચતિ. આવિસતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. અથ વા લગ્ગતિ ન અપેતીતિ વુત્તં હોતિ. હેઠેતીતિ ઉપ્પન્નં રોગં વડ્ઢેન્તો બાધતિ. વિહેઠેતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. હિંસતીતિ અપ્પમંસલોહિતં કરોન્તો દુક્ખાપેતિ. વિહિંસતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ન મુઞ્ચતીતિ અપ્પમાદગાહો હુત્વા મુઞ્ચિતું ન ઇચ્છતિ, એવં એતેસં વિરવિતબ્બં.

૨૮૩. ઇદાનિ યેસં એવં વિરવિતબ્બં, તે દસ્સેતું કતમેસં યક્ખાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇન્દો સોમોતિઆદીનિ તેસં નામાનિ. તેસુ વેસ્સામિત્તોતિ વેસ્સામિત્તપબ્બતવાસી એકો યક્ખો. યુગન્ધરોપિ યુગન્ધરપબ્બતવાસીયેવ. હિરિ નેત્તિ ચ મન્દિયોતિ હિરિ ચ નેત્તિ ચ મન્દિયો ચ. મણિ માણિ વરો દીઘોતિ મણિ ચ માણિ ચ વરો ચ દીઘો ચ. અથો સેરીસકો સહાતિ તેહિ સહ અઞ્ઞો સેરીસકો નામ. ‘‘ઇમેસં યક્ખાનં…પે… ઉજ્ઝાપેતબ્બ’’ન્તિ અયં યક્ખો ઇમં હેઠેતિ વિહેઠેતિ ન મુઞ્ચતીતિ એવં એતેસં યક્ખસેનાપતીનં આરોચેતબ્બં. તતો તે ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્તનો ધમ્મઆણં કરોતિ, મયમ્પિ અમ્હાકં યક્ખરાજઆણં કરોમાતિ ઉસ્સુક્કં કરિસ્સન્તિ. એવં અમનુસ્સાનં ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, બુદ્ધસાવકાનં ફાસુવિહારો ચ ભવિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં ખો સા, મારિસ, આટાનાટિયા રક્ખા’’તિઆદિમાહ. તં સબ્બં, તતો પરઞ્ચ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

આટાનાટિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.