૧૦. સઙ્ગીતિસુત્તવણ્ણના
૨૯૬. એવં મે સુતન્તિ સઙ્ગીતિસુત્તં. તત્રાયમપુબ્બપદવણ્ણના – ચારિકં ચરમાનોતિ નિબદ્ધચારિકં ચરમાનો. તદા કિર સત્થા દસસહસ્સચક્કવાળે ઞાણજાલં પત્થરિત્વા લોકં વોલોકયમાનો પાવાનગરવાસિનો મલ્લરાજાનો દિસ્વા ઇમે રાજાનો મય્હં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણજાલસ્સ અન્તો પઞ્ઞાયન્તિ, કિં નુ ખોતિ આવજ્જન્તો ‘‘રાજાનો એકં સન્ધાગારં કારેસું, મયિ ગતે મઙ્ગલં ભણાપેસ્સન્તિ, અહં તેસં મઙ્ગલં વત્વા ઉય્યોજેત્વા ‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ધમ્મકથં કથેહી’તિ સારિપુત્તં વક્ખામિ, સારિપુત્તો તીહિ પિટકેહિ સમ્મસિત્વા ચુદ્દસપઞ્હાધિકેન પઞ્હસહસ્સેન પટિમણ્ડેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સઙ્ગીતિસુત્તં નામ કથેસ્સતિ, સુત્તન્તં આવજ્જેત્વા પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ ઇમમત્થં દિસ્વા ચારિકં પક્કન્તો. તેન વુત્તં – ‘‘મલ્લેસુ ચારિકં ચરમાનો’’તિ.
ઉબ્ભતકનવસન્ધાગારવણ્ણના
૨૯૭. ઉબ્ભતકન્તિ તસ્સ નામં, ઉચ્ચત્તા વા એવં વુત્તં. સન્ધાગારન્તિ નગરમજ્ઝે સન્ધાગારસાલા. સમણેન વાતિ એત્થ યસ્મા ઘરવત્થુપરિગ્ગહકાલેયેવ દેવતા અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગણ્હન્તિ. તસ્મા દેવેન વાતિ અવત્વા ‘‘સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ ભગવતો આગમનં સુત્વા ‘‘અમ્હેહિ ગન્ત્વાપિ ન ભગવા આનીતો, દૂતં પેસેત્વાપિ ન પક્કોસાપિતો, સયમેવ પન મહાભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો અમ્હાકં વસનટ્ઠાનં સમ્પત્તો, અમ્હેહિ ચ સન્ધાગારસાલા કારિતા, એત્થ મયં દસબલં આનેત્વા મઙ્ગલં ભણાપેસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ.
૨૯૮. યેન સન્ધાગારં તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ તં દિવસં કિર સન્ધાગારે ચિત્તકમ્મં નિટ્ઠપેત્વા અટ્ટકા મુત્તમત્તા હોન્તિ, બુદ્ધા ચ નામ અરઞ્ઞજ્ઝાસયા અરઞ્ઞારામા, અન્તોગામે વસેય્યું વા નો વા. તસ્મા ભગવતો મનં જાનિત્વાવ પટિજગ્ગિસ્સામાતિ ચિન્તેત્વા તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિંસુ. ઇદાનિ પન મનં લભિત્વા પટિજગ્ગિતુકામા યેન સન્ધાગારં તેનુપસઙ્કમિંસુ. સબ્બસન્થરિન્તિ યથા સબ્બં સન્થતં હોતિ, એવં. યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ એત્થ પન તે મલ્લરાજાનો સન્ધાગારં પટિજગ્ગિત્વા નગરવીથિયોપિ સમ્મજ્જાપેત્વા ધજે ઉસ્સાપેત્વા ગેહદ્વારેસુ પુણ્ણઘટે ચ કદલિયો ચ ઠપાપેત્વા સકલનગરં દીપમાલાદીહિ વિપ્પકિણ્ણતારકં વિય કત્વા ખીરપાયકે દારકે ખીરં પાય્યેથ, દહરે કુમારે લહું લહું ભોજાપેત્વા સયાપેથ, ઉચ્ચાસદ્દં મા કરિત્થ, અજ્જ એકરત્તિં સત્થા અન્તોગામે વસિસ્સતિ, બુદ્ધા નામ અપ્પસદ્દકામા હોન્તીતિ ભેરિં ચરાપેત્વા સયં દણ્ડદીપિકં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિંસુ.
૨૯૯. ભગવન્તંયેવ પુરક્ખત્વાતિ ભગવન્તં પુરતો કત્વા. તત્થ ભગવા ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ઉપાસકાનઞ્ચ મજ્ઝે નિસિન્નો અતિવિય વિરોચતિ, સમન્તપાસાદિકો સુવણ્ણવણ્ણો અભિરૂપો દસ્સનીયો. પુરિમકાયતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. પચ્છિમકાયતો. દક્ખિણહત્થતો. વામહત્થતો સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. ઉપરિ કેસન્તતો પટ્ઠાય સબ્બકેસાવટ્ટેહિ મોરગીવવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ગગનતલે અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. હેટ્ઠા પાદતલેહિ પવાળવણ્ણા રસ્મિ ઉટ્ઠહિત્વા ઘનપથવિયં અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતિ. એવં સમન્તા અસીતિ હત્થમત્તં ઠાનં છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિજ્જોતમાના વિપ્ફન્દમાના વિધાવન્તિ. સબ્બે દિસાભાગા સુવણ્ણચમ્પકપુપ્ફેહિ વિકિરિયમાના વિય સુવણ્ણઘટતો નિક્ખન્તસુવણ્ણરસધારાહિ સિઞ્ચમાના વિય પસારિતસુવણ્ણપટપરિક્ખિત્તા વિય વેરમ્ભવાતસમુટ્ઠિતકિંસુકકણિકારપુપ્ફચુણ્ણસમાકિણ્ણા વિય ચ વિપ્પકાસન્તિ.
ભગવતોપિ અસીતિઅનુબ્યઞ્જનબ્યામપ્પભાદ્વત્તિંસવરલક્ખણસમુજ્જલં સરીરં સમુગ્ગતતારકં વિય ગગનતલં, વિકસિતમિવ પદુમવનં, સબ્બપાલિફુલ્લો વિય યોજનસતિકો પારિચ્છત્તકો પટિપાટિયા ઠપિતાનં દ્વત્તિંસચન્દાનં દ્વત્તિંસસૂરિયાનં દ્વત્તિંસચક્કવત્તિરાજાનં દ્વત્તિંસદેવરાજાનં દ્વત્તિંસમહાબ્રહ્માનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિય વિરોચતિ. પરિવારેત્વા નિસિન્ના ભિક્ખૂપિ સબ્બેવ અપ્પિચ્છા સન્તુટ્ઠા પવિવિત્તા અસંસટ્ઠા આરદ્ધવીરિયા વત્તારો વચનક્ખમા ચોદકા પાપગરહિનો સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞાવિમુત્તિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના. તેહિ પરિવારિતો ભગવા રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણક્ખન્ધો, રત્તપદુમવનસણ્ડમજ્ઝગતા વિય સુવણ્ણનાવા, પવાળવેદિકાપરિક્ખિત્તો વિય સુવણ્ણપાસાદો વિરોચિત્થ.
અસીતિમહાથેરાપિ નં મેઘવણ્ણં પંસુકૂલં પારુપિત્વા મણિવમ્મવમ્મિતા વિય મહાનાગા પરિવારયિંસુ વન્તરાગા ભિન્નકિલેસા વિજટિતજટા છિન્નબન્ધના કુલે વા ગણે વા અલગ્ગા. ઇતિ ભગવા સયં વીતરાગો વીતરાગેહિ, વીતદોસો વીતદોસેહિ, વીતમોહો વીતમોહેહિ, નિત્તણ્હો નિત્તણ્હેહિ, નિક્કિલેસો નિક્કિલેસેહિ, સયં બુદ્ધો બહુસ્સુતબુદ્ધેહિ પરિવારિતો પત્તપરિવારિતં વિય કેસરં, કેસરપરિવારિતા વિય કણ્ણિકા, અટ્ઠનાગસહસ્સપરિવારિતો વિય છદ્દન્તો નાગરાજા, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારિતો વિય ધતરટ્ઠો હંસરાજા, સેનઙ્ગપરિવારિતો વિય ચક્કવત્તિરાજા, મરુગણપરિવારિતો વિય સક્કો દેવરાજા, બ્રહ્મગણપરિવારિતો વિય હારિતો મહાબ્રહ્મા, અસમેન બુદ્ધવેસેન અપરિમાણેન બુદ્ધવિલાસેન તસ્સં પરિસતિ નિસિન્નો પાવેય્યકે મલ્લે બહુદેવ રત્તિં ધમ્મિયા કથાય સન્દસ્સેત્વા ઉય્યોજેસિ.
એત્થ ચ ધમ્મિકથા નામ સન્ધાગારઅનુમોદનપ્પટિસંયુત્તા પકિણ્ણકકથા વેદિતબ્બા. તદા હિ ભગવા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય મહાજમ્બું મત્થકે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય યોજનિયમધુગણ્ડં ચક્કયન્તેન પીળેત્વા મધુપાનં પાયમાનો વિય ચ પાવેય્યકાનં મલ્લાનં હિતસુખાવહં પકિણ્ણકકથં કથેસિ.
૩૦૦. તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂતન્તિ યં યં દિસં અનુવિલોકેતિ, તત્થ તત્થ તુણ્હીભૂતમેવ. અનુવિલોકેત્વાતિ મંસચક્ખુના દિબ્બચક્ખુનાતિ દ્વીહિ ચક્ખૂહિ તતો તતો વિલોકેત્વા. મંસચક્ખુના હિ નેસં બહિદ્ધા ઇરિયાપથં પરિગ્ગહેસિ. તત્થ એકભિક્ખુસ્સાપિ નેવ હત્થકુક્કુચ્ચં ન પાદકુક્કુચ્ચં અહોસિ, ન કોચિ સીસમુક્ખિપિ, ન કથં કથેસિ, ન નિદ્દાયન્તો નિસીદિ. સબ્બેપિ તીહિ સિક્ખાહિ સિક્ખિતા નિવાતે પદીપસિખા વિય નિચ્ચલા નિસીદિંસુ. ઇતિ નેસં ઇમં ઇરિયાપથં મંસચક્ખુના પરિગ્ગહેસિ. આલોકં પન વડ્ઢયિત્વા દિબ્બચક્ખુના હદયરૂપં દિસ્વા અબ્ભન્તરગતં સીલં ઓલોકેસિ. સો અનેકસતાનં ભિક્ખૂનં અન્તોકુમ્ભિયં જલમાનં પદીપં વિય અરહત્તુપગં સીલં અદ્દસ. આરદ્ધવિપસ્સકા હિ તે ભિક્ખૂ. ઇતિ નેસં સીલં દિસ્વા ‘‘ઇમેપિ ભિક્ખૂ મય્હં અનુચ્છવિકા, અહમ્પિ ઇમેસં અનુચ્છવિકો’’તિ ચક્ખુતલેસુ નિમિત્તં ઠપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓલોકેત્વા આયસ્મન્તં સારિપુત્તં આમન્તેસિ ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતી’’તિ. કસ્મા આગિલાયતિ? ભગવતો હિ છબ્બસ્સાનિ મહાપધાનં પદહન્તસ્સ મહન્તં કાયદુક્ખં અહોસિ. અથસ્સ અપરભાગે મહલ્લકકાલે પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જિ.
સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વાતિ સન્ધાગારસ્સ કિર એકપસ્સે તે રાજાનો કપ્પિયમઞ્ચકં પઞ્ઞપેસું ‘‘અપ્પેવ નામ સત્થા નિપજ્જેય્યા’’તિ. સત્થાપિ ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુત્તં ઇમેસં મહપ્ફલં ભવિસ્સતીતિ તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞાપેત્વા નિપજ્જિ.
ભિન્નનિગણ્ઠવત્થુવણ્ણના
૩૦૧. તસ્સ કાલઙ્કિરિયાયાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.
૩૦૨. આમન્તેસીતિ ભણ્ડનાદિવૂપસમકરં સ્વાખ્યાતં ધમ્મં દેસેતુકામો આમન્તેસિ.
એકકવણ્ણના
૩૦૩. તત્થાતિ તસ્મિં ધમ્મે. સઙ્ગાયિતબ્બન્તિ સમગ્ગેહિ ગાયિતબ્બં, એકવચનેહિ અવિરુદ્ધવચનેહિ ભણિતબ્બં. ન વિવદિતબ્બન્તિ અત્થે વા બ્યઞ્જને વા વિવાદો ન કાતબ્બો. એકો ધમ્મોતિ એકકદુકતિકાદિવસેન બહુધા સામગ્ગિરસં દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ ‘‘એકો ધમ્મો’’તિ આહ. સબ્બે સત્તાતિ કામભવાદીસુ સઞ્ઞાભવાદીસુ એકવોકારભવાદીસુ ચ સબ્બભવેસુ સબ્બે સત્તા. આહારટ્ઠિતિકાતિ આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા. ઇતિ સબ્બસત્તાનં ઠિતિ હેતુ આહારો નામ એકો ધમ્મો અમ્હાકં સત્થારા યાથાવતો ઞત્વા સમ્મદક્ખાતો આવુસોતિ દીપેતિ.
નનુ ચ એવં સન્તે યં વુત્તં ‘‘અસઞ્ઞસત્તા દેવા અહેતુકા અનાહારા અફસ્સકા’’તિઆદિ, (વિભ. ૧૦૧૭) તં વચનં વિરુજ્ઝતીતિ, ન વિરુજ્ઝતિ. તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતિ. એવં સન્તેપિ ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારા ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાય. કતમે ચત્તારો? કબળીકારો આહારો ઓળારિકો વા સુખુમો વા, ફસ્સો દુતિયો, મનોસઞ્ચેતના તતિયા, વિઞ્ઞાણં ચતુત્થ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૧) ઇદમ્પિ વિરુજ્ઝતીતિ, ઇદમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણાવ ધમ્મા આહારાતિ વુત્તા. ઇધ પન પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો. સબ્બધમ્માનઞ્હિ પચ્ચયો લદ્ધું વટ્ટતિ. સો ચ યં યં ફલં જનેતિ, તં તં આહરતિ નામ, તસ્મા આહારોતિ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘અવિજ્જમ્પાહં, ભિક્ખવે, સાહારં વદામિ, નો અનાહારં. કો ચ, ભિક્ખવે, અવિજ્જાય આહારો? પઞ્ચનીવરણાતિસ્સ વચનીયં. પઞ્ચનીવરણેપાહં, ભિક્ખવે, સાહારે વદામિ, નો અનાહારે. કો ચ, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નં નીવરણાનં આહારો? અયોનિસોમનસિકારોતિસ્સ વચનીય’’ન્તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). અયં ઇધ અધિપ્પેતો.
એતસ્મિઞ્હિ પચ્ચયાહારે ગહિતે પરિયાયાહારોપિ નિપ્પરિયાયાહારોપિ સબ્બો ગહિતોવ હોતિ. તત્થ અસઞ્ઞભવે પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે તિત્થાયતને પબ્બજિતા વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તતો વુટ્ઠાય ધી ચિત્તં, ધિબ્બતેતં ચિત્તં ચિત્તસ્સ નામ અભાવોયેવ સાધુ, ચિત્તઞ્હિ નિસ્સાયેવ વધબન્ધાદિપચ્ચયં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ. ચિત્તે અસતિ નત્થેતન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાના કાલઙ્કત્વા અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તન્તિ. યો યસ્સ ઇરિયાપથો મનુસ્સલોકે પણિહિતો અહોસિ, સો તેન ઇરિયાપથેન નિબ્બત્તિત્વા પઞ્ચ કપ્પસતાનિ ઠિતો વા નિસિન્નો વા નિપન્નો વા હોતિ. એવરૂપાનમ્પિ સત્તાનં પચ્ચયાહારો લબ્ભતિ. તે હિ યં ઝાનં ભાવેત્વા નિબ્બત્તા, તદેવ નેસં પચ્ચયો હોતિ. યથા જિયાવેગેન ખિત્તસરો યાવ જિયાવેગો અત્થિ, તાવ ગચ્છતિ, એવં યાવ ઝાનપચ્ચયો અત્થિ, તાવ તિટ્ઠન્તિ. તસ્મિં નિટ્ઠિતે ખીણવેગો સરો વિય પતન્તિ. યે પન તે નેરયિકા નેવ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવી ન પુઞ્ઞફલૂપજીવીતિ વુત્તા, તેસં કો આહારોતિ? તેસં કમ્મમેવ આહારો. કિં પઞ્ચ આહારા અત્થીતિ ચે. પઞ્ચ, ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બં. નનુ પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તમેતં. તસ્મા યેન કમ્મેન તે નિરયે નિબ્બત્તા, તદેવ તેસં ઠિતિપચ્ચયત્તા આહારો હોતિ. યં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘ન ચ તાવ કાલઙ્કરોતિ, યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તી હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦).
કબળીકારં આહારં આરબ્ભ ચેત્થ વિવાદો ન કાતબ્બો. મુખે ઉપ્પન્નો ખેળોપિ હિ તેસં આહારકિચ્ચં સાધેતિ. ખેળોપિ હિ નિરયે દુક્ખવેદનિયો હુત્વા પચ્ચયો હોતિ, સગ્ગે સુખવેદનિયો. ઇતિ કામભવે નિપ્પરિયાયેન ચત્તારો આહારા. રૂપારૂપભવેસુ ઠપેત્વા અસઞ્ઞં સેસાનં તયો. અસઞ્ઞાનઞ્ચેવ અવસેસાનઞ્ચ પચ્ચયાહારોતિ ઇમિના આહારેન ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એતં પઞ્હં કથેત્વા ‘‘અયં ખો આવુસો’’તિ એવં નિય્યાતનમ્પિ ‘‘અત્થિ ખો આવુસો’’તિ પુન ઉદ્ધરણમ્પિ અકત્વા ‘‘સબ્બે સત્તા સઙ્ખારટ્ઠિતિકા’’તિ દુતિયપઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ.
કસ્મા પન ન નિય્યાતેસિ ન ઉદ્ધરિત્થ? તત્થ તત્થ નિય્યાતિયમાનેપિ ઉદ્ધરિયમાનેપિ પરિયાપુણિતું વાચેતું દુક્ખં હોતિ, તસ્મા દ્વે એકાબદ્ધે કત્વા વિસ્સજ્જેસિ. ઇમસ્મિમ્પિ વિસ્સજ્જને હેટ્ઠા વુત્તપચ્ચયોવ અત્તનો ફલસ્સ સઙ્ખરણતો સઙ્ખારોતિ વુત્તો. ઇતિ હેટ્ઠા આહારપચ્ચયો કથિતો, ઇધ સઙ્ખારપચ્ચયોતિ અયમેત્થ હેટ્ઠિમતો વિસેસો. ‘‘હેટ્ઠા નિપ્પરિયાયાહારો ગહિતો, ઇધ પરિયાયાહારોતિ એવં ગહિતે વિસેસો પાકટો ભવેય્ય, નો ચ ગણ્હિંસૂ’તિ મહાસીવત્થેરો આહ. ઇન્દ્રિયબદ્ધસ્સપિ હિ અનિન્દ્રિયબદ્ધસ્સપિ પચ્ચયો લદ્ધું વટ્ટતિ. વિના પચ્ચયેન ધમ્મો નામ નત્થિ. તત્થ અનિન્દ્રિયબદ્ધસ્સ તિણરુક્ખલતાદિનો પથવીરસો આપોરસો ચ પચ્ચયો હોતિ. દેવે અવસ્સન્તે હિ તિણાદીનિ મિલાયન્તિ, વસ્સન્તે ચ પન હરિતાનિ હોન્તિ. ઇતિ તેસં પથવીરસો આપોરસો ચ પચ્ચયો હોતિ. ઇન્દ્રિયબદ્ધસ્સ અવિજ્જા તણ્હા કમ્મં આહારોતિ એવમાદયો પચ્ચયા, ઇતિ હેટ્ઠા પચ્ચયોયેવ આહારોતિ કથિતો, ઇધ સઙ્ખારોતિ. અયમેવેત્થ વિસેસો.
અયં ખો, આવુસોતિ આવુસો અમ્હાકં સત્થારા મહાબોધિમણ્ડે નિસીદિત્વા સયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સચ્છિકત્વા અયં એકધમ્મો દેસિતો. તત્થ એકધમ્મે તુમ્હેહિ સબ્બેહેવ સઙ્ગાયિતબ્બં ન વિવદિતબ્બં. યથયિદં બ્રહ્મચરિયન્તિ યથા સઙ્ગાયમાનાનં તુમ્હાકં ઇદં સાસનબ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ. એકેન હિ ભિક્ખુના ‘‘અત્થિ, ખો આવુસો, એકો ધમ્મો સમ્મદક્ખાતો. કતમો એકો ધમ્મો? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા. સબ્બે સત્તા સઙ્ખારટ્ઠિતિકા’’તિ કથિતે તસ્સ કથં સુત્વા અઞ્ઞો કથેસ્સતિ. તસ્સપિ અઞ્ઞોતિ એવં પરમ્પરકથાનિયમેન ઇદં બ્રહ્મચરિયં ચિરં તિટ્ઠમાનં સદેવકસ્સ લોકસ્સ અત્થાય હિતાય ભવિસ્સતીતિ એકકવસેન ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તત્થેરો સામગ્ગિરસં દસ્સેસીતિ.
એકકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
દુકવણ્ણના
૩૦૪. ઇતિ એકકવસેન સામગ્ગિરસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુકવસેન દસ્સેતું પુન દેસનં આરભિ. તત્થ નામરૂપદુકે નામન્તિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધા નિબ્બાનઞ્ચ. તત્થ ચત્તારો ખન્ધા નામનટ્ઠેન નામં. નામનટ્ઠેનાતિ નામકરણટ્ઠેન. યથા હિ મહાજનસમ્મતત્તા મહાસમ્મતસ્સ ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ નામં અહોસિ, યથા માતાપિતરો ‘‘અયં તિસ્સો નામ હોતુ, ફુસ્સો નામ હોતૂ’’તિ એવં પુત્તસ્સ કિત્તિમનામં કરોન્તિ, યથા વા ‘‘ધમ્મકથિકો વિનયધરો’’તિ ગુણતો નામં આગચ્છતિ, ન એવં વેદનાદીનં. વેદનાદયો હિ મહાપથવીઆદયો વિય અત્તનો નામં કરોન્તાવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેસુ ઉપ્પન્નેસુ તેસં નામં ઉપ્પન્નમેવ હોતિ. ન હિ વેદનં ઉપ્પન્નં ‘‘ત્વં વેદના નામ હોહી’’તિ, કોચિ ભણતિ, ન ચસ્સા યેન કેનચિ કારણેન નામગ્ગહણકિચ્ચં અત્થિ, યથા પથવિયા ઉપ્પન્નાય ‘‘ત્વં પથવી નામ હોહી’’તિ નામગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, ચક્કવાળસિનેરુમ્હિ ચન્દિમસૂરિયનક્ખત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘ત્વં ચક્કવાળં નામ, ત્વં નક્ખત્તં નામ હોહી’’તિ નામગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, નામં ઉપ્પન્નમેવ હોતિ, ઓપપાતિકા પઞ્ઞત્તિ નિપતતિ, એવં વેદનાય ઉપ્પન્નાય ‘‘ત્વં વેદના નામ હોહી’’તિ નામગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, તાય ઉપ્પન્નાય વેદનાતિ નામં ઉપ્પન્નમેવ હોતિ. સઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો અતીતેપિ હિ વેદના વેદનાયેવ. સઞ્ઞા. સઙ્ખારા. વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણમેવ. અનાગતેપિ. પચ્ચુપ્પન્નેપિ. નિબ્બાનં પન સદાપિ નિબ્બાનમેવાતિ. નામનટ્ઠેન નામં. નમનટ્ઠેનાપિ ચેત્થ ચત્તારો ખન્ધા નામં. તે હિ આરમ્મણાભિમુખં નમન્તિ. નામનટ્ઠેન સબ્બમ્પિ નામં. ચત્તારો હિ ખન્ધા આરમ્મણે અઞ્ઞમઞ્ઞં નામેન્તિ, નિબ્બાનં આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયતાય અત્તનિ અનવજ્જધમ્મે નામેતિ.
રૂપન્તિ ચત્તારો ચ મહાભૂતા ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપં, તં સબ્બમ્પિ રુપ્પનટ્ઠેન રૂપં. તસ્સ વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.
અવિજ્જાતિ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં. અયમ્પિ વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતાયેવ. ભવતણ્હાતિ ભવપત્થના. યથાહ ‘‘તત્થ કતમા ભવતણ્હા? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૩૧૯).
ભવદિટ્ઠીતિ ભવો વુચ્ચતિ સસ્સતં, સસ્સતવસેન ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિ. સા ‘‘તત્થ કતમા ભવદિટ્ઠિ? ‘ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’તિ યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૨૦) નયેન અભિધમ્મે વિત્થારિતા. વિભવદિટ્ઠીતિ વિભવો વુચ્ચતિ ઉચ્છેદં, ઉચ્છેદવસેન ઉપ્પજ્જનકદિટ્ઠિ. સાપિ ‘‘તત્થ કતમા વિભવદિટ્ઠિ? ‘ન ભવિસ્સતિ અત્તા ચ લોકો ચા’તિ (ધ. સ. ૨૮૫). યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૨૧) નયેન તત્થેવ વિત્થારિતા.
અહિરિકન્તિ ‘‘યં ન હિરીયતિ હિરીયિતબ્બેના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૨૮) એવં વિત્થારિતા નિલ્લજ્જતા. અનોત્તપ્પન્તિ ‘‘યં ન ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૨૯) એવં વિત્થારિતો અભાયનકઆકારો.
હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચાતિ ‘‘યં હિરીયતિ હિરીયિતબ્બેન, ઓત્તપ્પતિ ઓત્તપ્પિતબ્બેના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૦-૩૧) એવં વિત્થારિતાનિ હિરિઓત્તપ્પાનિ. અપિ ચેત્થ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી, બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનં ઓત્તપ્પં. અત્તાધિપતેય્યા હિરી, લોકાધિપતેય્યં ઓત્તપ્પં. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતા હિરી, ભયસભાવસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. વિત્થારકથા પનેત્થ સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા.
દોવચસ્સતાતિ દુક્ખં વચો એતસ્મિં વિપ્પટિકૂલગાહિમ્હિ વિપચ્ચનીકસાતે અનાદરે પુગ્ગલેતિ દુબ્બચો, તસ્સ કમ્મં દોવચસ્સં, તસ્સ ભાવો દોવચસ્સતા. વિત્થારતો પનેસા ‘‘તત્થ કતમા દોવચસ્સતા? સહધમ્મિકે વુચ્ચમાને દોવચસ્સાય’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૩૨) અભિધમ્મે આગતા. સા અત્થતો સઙ્ખારક્ખન્ધો હોતિ. ‘‘ચતુન્નઞ્ચ ખન્ધાનં એતેનાકારેન પવત્તાનં એતં અધિવચન’’ન્તિ વદન્તિ. પાપમિત્તતાતિ પાપા અસ્સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. વિત્થારતો પનેસા – ‘‘તત્થ કતમા પાપમિત્તતા? યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા દુસ્સીલા અપ્પસ્સુતા મચ્છરિનો દુપ્પઞ્ઞા. યા તેસં સેવના નિસેવના સંસેવના ભજના સંભજના ભત્તિ સંભત્તિ તંસમ્પવઙ્કતા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૩) એવં આગતા. સાપિ અત્થતો દોવચસ્સતા વિય દટ્ઠબ્બા.
સોવચસ્સતા ચ કલ્યાણમિત્તતા ચ વુત્તપ્પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બા. ઉભોપિ પનેતા ઇધ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા.
આપત્તિકુસલતાતિ ‘‘પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો, સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો. યા તાસં આપત્તીનં આપત્તિકુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૬) એવં વુત્તો આપત્તિકુસલભાવો.
આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતાતિ ‘‘યા તાહિ આપત્તીહિ વુટ્ઠાનકુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૭) એવં વુત્તા સહ કમ્મવાચાય આપત્તીહિ વુટ્ઠાનપરિચ્છેદજાનના પઞ્ઞા.
સમાપત્તિકુસલતાતિ ‘‘અત્થિ સવિતક્કસવિચારા સમાપત્તિ, અત્થિ અવિતક્કવિચારમત્તા સમાપત્તિ, અત્થિ અવિતક્કઅવિચારા સમાપત્તિ. યા તાસં સમાપત્તીનં કુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૮) એવં વુત્તા સહ પરિકમ્મેન અપ્પનાપરિચ્છેદજાનના પઞ્ઞા. સમાપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતાતિ ‘‘યા તાહિ સમાપત્તીહિ વુટ્ઠાનકુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૩૯) એવં વુત્તા યથાપરિચ્છિન્નસમયવસેનેવ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાનસમત્થા ‘‘એત્તકં ગતે સૂરિયે ઉટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વુટ્ઠાનકાલપરિચ્છેદકા પઞ્ઞા.
ધાતુકુસલતાતિ ‘‘અટ્ઠારસ ધાતુયો ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતુ. યા તાસં ધાતૂનં કુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૦) એવં વુત્તા અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સભાવપરિચ્છેદકા સવનધારણસમ્મસનપટિવેધપઞ્ઞા. મનસિકારકુસલતાતિ ‘‘યા તાસં ધાતૂનં મનસિકારકુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૧) એવં વુત્તા તાસંયેવ ધાતૂનં સમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા.
આયતનકુસલતાતિ ‘‘દ્વાદસાયતનાનિ ચક્ખાયતનં…પે… ધમ્માયતનં. યા તેસં આયતનાનં આયતનકુસલતા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૨) એવં વુત્તા દ્વાદસન્નં આયતનાનં ઉગ્ગહમનસિકારપજાનના પઞ્ઞા. અપિચ ધાતુકુસલતાપિ ઉગ્ગહમનસિકારસવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણેસુ વત્તતિ મનસિકારકુસલતાપિ આયતનકુસલતાપિ. અયં પનેત્થ વિસેસો, સવનઉગ્ગહપચ્ચવેક્ખણા લોકિયા, પટિવેધો લોકુત્તરો, સમ્મસનમનસિકારા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા. પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… સમુદયો હોતીતિ યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૩) એવં વુત્તા દ્વાદસન્નં પચ્ચયાકારાનં ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તા પઞ્ઞા.
ઠાનકુસલતાતિ ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતુપચ્ચયા ઉપ્પાદાય તં તં ઠાનન્તિ યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૪) એવં વુત્તા ‘‘ચક્ખું વત્થું કત્વા રૂપં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નસ્સ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ચક્ખુરૂપં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૪૪) ઠાનઞ્ચેવ કારણઞ્ચા’’તિ એવં ઠાનપરિચ્છિન્દનસમત્થા પઞ્ઞા. અટ્ઠાનકુસલતાતિ ‘‘યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય તં તં અટ્ઠાનન્તિ યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૫) એવં વુત્તા ‘‘ચક્ખું વત્થું કત્વા રૂપં આરમ્મણં કત્વા સોતવિઞ્ઞાણાદીનિ નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા તેસં ચક્ખુરૂપં ન ઠાનં ન કારણ’’ન્તિ એવં અટ્ઠાનપરિચ્છિન્દનસમત્થા પઞ્ઞા અપિચ એતસ્મિં દુકે ‘‘કિત્તાવતા પન, ભન્તે, ઠાનાઠાનકુસલો ભિક્ખૂતિ અલં વચનાયાતિ. ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ પજાનાતિ. ઠાનઞ્ચ ખો એતં વિજ્જતિ, યં પુથુજ્જનો કઞ્ચિ સઙ્ખારં નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૭) ઇમિનાપિ સુત્તેન અત્થો વેદિતબ્બો.
અજ્જવન્તિ ગોમુત્તવઙ્કતા ચન્દવઙ્કતા નઙ્ગલકોટિવઙ્કતાતિ તયો અનજ્જવા. એકચ્ચો હિ ભિક્ખુ પઠમવયે એકવીસતિયા અનેસનાસુ છસુ ચ અગોચરેસુ ચરતિ, મજ્ઝિમપચ્છિમવયેસુ લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, અયં ગોમુત્તવઙ્કતા નામ. એકો પઠમવયેપિ પચ્છિમવયેપિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, મજ્ઝિમવયે પુરિમસદિસો, અયં ચન્દવઙ્કતા નામ. એકો પઠમવયેપિ મજ્ઝિમવયેપિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, પચ્છિમવયે પુરિમસદિસો અયં નઙ્ગલકોટિવઙ્કતા નામ. એકો સબ્બમેતં વઙ્કતં પહાય તીસુપિ વયેસુ પેસલો લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ. તસ્સ યો સો ઉજુભાવો, ઇદં અજ્જવં નામ. અભિધમ્મેપિ વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમો અજ્જવો. યા અજ્જવતા અજિમ્હતા અવઙ્કતા અકુટિલતા, અયં વુચ્ચતિ અજ્જવો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૬). લજ્જવન્તિ ‘‘તત્થ કતમો લજ્જવો? યો હિરીયતિ હિરીયિતબ્બેન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા. અયં વુચ્ચતિ લજ્જવો’’તિ એવં વુત્તો લજ્જીભાવો.
ખન્તીતિ ‘‘તત્થ કતમા ખન્તિ? યા ખન્તિ ખમનતા અધિવાસનતા અચણ્ડિક્કં અનસ્સુરોપો અત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિ (ધ. સ. ૧૩૪૮) એવં વુત્તા અધિવાસનખન્તિ. સોરચ્ચન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં. સબ્બોપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૪૯) એવં વુત્તો સુરતભાવો.
સાખલ્યન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સાખલ્યં? યા સા વાચા અણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં પહાય યા સા વાચા નેળા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. યા તત્થ સણ્હવાચતા સખિલવાચતા અફરુસવાચતા. ઇદં વુચ્ચતિ સાખલ્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૫૦) એવં વુત્તો સમ્મોદકમુદુકભાવો. પટિસન્થારોતિ અયં લોકસન્નિવાસો આમિસેન ધમ્મેન ચાતિ દ્વીહિ છિદ્દો, તસ્સ તં છિદ્દં યથા ન પઞ્ઞાયતિ, એવં પીઠસ્સ વિય પચ્ચત્થરણેન આમિસેન ધમ્મેન ચ પટિસન્થરણં. અભિધમ્મેપિ વુત્તં ‘‘તત્થ કતમો પટિસન્થારો? આમિસપટિસન્થારો ચ ધમ્મપટિસન્થારો ચ. ઇધેકચ્ચો પટિસન્થારકો હોતિ આમિસપટિસન્થારેન વા ધમ્મપટિસન્થારેન વા. અયં વુચ્ચતિ પટિસન્થારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૫૧). એત્થ ચ આમિસેન સઙ્ગહો આમિસપટિસન્થારો નામ. તં કરોન્તેન માતાપિતૂનં ભિક્ખુગતિકસ્સ વેય્યાવચ્ચકરસ્સ રઞ્ઞો ચોરાનઞ્ચ અગ્ગં અગ્ગહેત્વાપિ દાતું વટ્ટતિ. આમસિત્વા દિન્ને હિ રાજાનો ચ ચોરા ચ અનત્થમ્પિ કરોન્તિ જીવિતક્ખયમ્પિ પાપેન્તિ, અનામસિત્વા દિન્ને અત્તમના હોન્તિ. ચોરનાગવત્થુઆદીનિ ચેત્થ વત્થૂનિ કથેતબ્બાનિ. તાનિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૮૫-૭) વિત્થારિતાનિ. સક્કચ્ચં ઉદ્દેસદાનં પાળિવણ્ણના ધમ્મકથાકથનન્તિ એવં ધમ્મેન સઙ્ગહો ધમ્મપટિસન્થારો નામ.
અવિહિંસાતિ કરુણાપિ કરુણાપુબ્બભાગોપિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમા અવિહિંસા? યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસા’’તિ. સોચેય્યન્તિ મેત્તાય ચ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ ચ વસેન સુચિભાવો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમં સોચેય્યં? યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, ઇદં વુચ્ચતિ સોચેય્ય’’ન્તિ.
મુટ્ઠસ્સચ્ચન્તિ સતિવિપ્પવાસો, યથાહ ‘‘તત્થ કતમં મુટ્ઠસ્સચ્ચં? યા અસતિ અનનુસ્સતિ અપ્પટિસ્સતિ અસ્સરણતા અધારણતા પિલાપનતા સમ્મુસ્સનતા, ઇદં વુચ્ચતિ મુટ્ઠસ્સચ્ચં’’ (ધ. સ. ૧૩૫૬). અસમ્પજઞ્ઞન્તિ, ‘‘તત્થ કતમં અસમ્પજઞ્ઞં? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં અવિજ્જાલઙ્ગી મોહો અકુસલમૂલ’’ન્તિ એવં વુત્તા અવિજ્જાયેવ. સતિ સતિયેવ. સમ્પજઞ્ઞં ઞાણં.
ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાતિ ‘‘તત્થ કતમા ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતા? ઇધેકચ્ચો ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહી હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૩૫૨) નયેન વિત્થારિતો ઇન્દ્રિયસંવરભેદો. ભોજને અમત્તઞ્ઞુતાતિ ‘‘તત્થ કતમા ભોજને અમત્તઞ્ઞુતા? ઇધેકચ્ચો અપ્પટિસઙ્ખા અયોનિસો આહારં આહારેતિ દવાય મદાય મણ્ડનાય વિભૂસનાય. યા તત્થ અસન્તુટ્ઠિતા અમત્તઞ્ઞુતા અપ્પટિસઙ્ખા ભોજને’’તિ એવં આગતો ભોજને અમત્તઞ્ઞુભાવો. અનન્તરદુકો વુત્તપ્પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો.
પટિસઙ્ખાનબલન્તિ ‘‘તત્થ કતમં પટિસઙ્ખાનબલં? યા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ એવં વિત્થારિતં અપ્પટિસઙ્ખાય અકમ્પનઞાણં. ભાવનાબલન્તિ ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નં બલં. અત્થતો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસીસેન સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા હોન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તત્થ કતમં ભાવનાબલં? યા કુસલાનં ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મં, ઇદં વુચ્ચતિ ભાવનાબલં. સત્તબોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાબલ’’ન્તિ.
સતિબલન્તિ અસ્સતિયા અકમ્પનવસેન સતિયેવ. સમાધિબલન્તિ ઉદ્ધચ્ચે અકમ્પનવસેન સમાધિયેવ. સમથો સમાધિ. વિપસ્સના પઞ્ઞા. સમથોવ તં આકારં ગહેત્વા પુન પવત્તેતબ્બસ્સ સમથસ્સ નિમિત્તવસેન સમથનિમિત્તં પગ્ગાહનિમિત્તેપિ એસેવ નયો. પગ્ગાહો વીરિયં. અવિક્ખેપો એકગ્ગતા. ઇમેહિ પન સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ પટિસઙ્ખાનબલઞ્ચ ભાવનાબલઞ્ચ સતિબલઞ્ચ સમાધિબલઞ્ચ સમથો ચ વિપ્પસ્સના ચ સમથનિમિત્તઞ્ચ પગ્ગાહનિમિત્તઞ્ચ પગ્ગાહો ચ અવિક્ખેપો ચાતિ છહિ દુકેહિ પરતો સીલદિટ્ઠિસમ્પદાદુકેન ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા ધમ્મા કથિતા.
સીલવિપત્તીતિ ‘‘તત્થ કતમા સીલવિપત્તિ? કાયિકો વીતિક્કમો…પે… સબ્બમ્પિ દુસ્સીલ્યં સીલવિપત્તી’’તિ એવં વુત્તો સીલવિનાસકો અસંવરો. દિટ્ઠિવિપત્તીતિ ‘‘તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિપત્તિ? નત્થિ દિન્નં નત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિ એવં આગતા સમ્માદિટ્ઠિવિનાસિકા મિચ્છાદિટ્ઠિ.
સીલસમ્પદાતિ ‘‘તત્થ કતમા સીલસમ્પદા? કાયિકો અવીતિક્કમો’’તિ એવં પુબ્બે વુત્તસોરચ્ચમેવ સીલસ્સ સમ્પાદનતો પરિપૂરણતો ‘‘સીલસમ્પદા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘સબ્બોપિ સીલસંવરો સીલસમ્પદા’’તિ ઇદં માનસિકપરિયાદાનત્થં વુત્તં. દિટ્ઠિસમ્પદાતિ ‘‘તત્થ કતમા દિટ્ઠિસમ્પદા? અત્થિ દિન્નં અત્થિ યિટ્ઠં…પે… સચ્છિકત્વા પવેદેન્તીતિ યા એવરૂપા પઞ્ઞા પજાનના’’તિ એવં આગતં દિટ્ઠિપારિપૂરિભૂતં ઞાણં.
સીલવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં સીલં. અભિધમ્મે પનાયં ‘‘તત્થ કતમા સીલવિસુદ્ધિ? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ સીલવિસુદ્ધી’’તિ એવં વિભત્તા. દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં દસ્સનં. અભિધમ્મે પનાયં ‘‘તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ? કમ્મસ્સકતઞાણં સચ્ચાનુલોમિકઞાણં મગ્ગસમઙ્ગિસ્સઞાણં ફલસમઙ્ગિસ્સઞાણ’’ન્તિ એવં વુત્તા. એત્થ ચ તિવિધં દુચ્ચરિતં અત્તના કતમ્પિ પરેન કતમ્પિ સકં નામ ન હોતિ અત્થભઞ્જનતો. સુચરિતં સકં નામ અત્થજનનતોતિ એવં જાનનં કમ્મસ્સકતઞાણં નામ. તસ્મિં ઠત્વા બહું વટ્ટગામિકમ્મં આયૂહિત્વા સુખતો સુખેનેવ અરહત્તં પત્તા ગણનપથં વીતિવત્તા. વિપસ્સનાઞાણં પન વચીસચ્ચઞ્ચ અનુલોમેતિ, પરમત્થસચ્ચઞ્ચ ન વિલોમેતીતિ સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણન્તિ વુત્તં.
‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પન યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાન’’ન્તિ એત્થ દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ ઞાણદસ્સનં કથિતં. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિયં. અપિ ચ પુરિમપદેન ચતુમગ્ગઞાણં. પચ્છિમપદેન તંસમ્પયુત્તં વીરિયં. અભિધમ્મે પન ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પનાતિ યા પઞ્ઞા પજાનના અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો સમ્માવાયામો’’તિ એવં અયં દુકો વિભત્તો.
‘‘સંવેગો ચ સંવેજનીયેસુ ઠાનેસૂ’’તિ એત્થ ‘‘સંવેગોતિ જાતિભયં જરાભયં બ્યાધિભયં મરણભય’’ન્તિ એવં જાતિઆદીનિ ભયતો દસ્સનઞાણં. સંવેજનીયં ઠાનન્તિ જાતિજરાબ્યાધિમરણં. એતાનિ હિ ચત્તારિ જાતિ દુક્ખા, જરા દુક્ખા, બ્યાધિ દુક્ખો, મરણં દુક્ખન્તિ એવં સંવેગુપ્પત્તિકારણત્તા સંવેજનીયં ઠાનન્તિ વુત્તાનિ. સંવિગ્ગસ્સ ચ યોનિસો પધાનન્તિ એવં સંવેગજાતસ્સ ઉપાયપધાનં. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય છન્દં જનેતી’’તિ એવં આગતવીરિયસ્સેતં અધિવચનં.
અસન્તુટ્ઠિતા ચ કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ યા કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, તાય હિ સમઙ્ગીભૂતો પુગ્ગલો સીલં પૂરેત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેતિ. ઝાનં લભિત્વા વિપસ્સનં આરભતિ. આરદ્ધવિપસ્સકો અરહત્તં અગહેત્વા અન્તરા વોસાનં નાપજ્જતિ. અપ્પટિવાનિતા ચ પધાનસ્મિન્તિ ‘‘કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય સક્કચ્ચકિરિયતા સાતચ્ચકિરિયતા અટ્ઠિતકિરિયતા અનોલીનવુત્તિતા અનિક્ખિત્તછન્દતા અનિક્ખિત્તધુરતા આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મ’’ન્તિ એવં વુત્તા રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા જાગરિયાનુયોગવસેન આરદ્ધે પધાનસ્મિં અરહત્તં અપત્વા અનિવત્તનતા.
વિજ્જાતિ તિસ્સો વિજ્જા. વિમુત્તીતિ દ્વે વિમુત્તિયો, ચિત્તસ્સ ચ અધિમુત્તિ, નિબ્બાનઞ્ચ. એત્થ ચ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નીવરણાદીહિ સુટ્ઠુ મુત્તત્તા અધિમુત્તિ નામ. નિબ્બાનં સબ્બસઙ્ખતતો મુત્તત્તા વિમુત્તીતિ વેદિતબ્બં.
ખયે ઞાણન્તિ કિલેસક્ખયકરે અરિયમગ્ગે ઞાણં. અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ પટિસન્ધિવસેન અનુપ્પાદભૂતે તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસાનં વા અનુપ્પાદપરિયોસાને ઉપ્પન્ને અરિયફલે ઞાણં. તેનેવાહ ‘‘ખયે ઞાણન્તિ મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં. અનુપ્પાદે ઞાણન્તિ ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણ’’ન્તિ. ઇમે ખો, આવુસોતિઆદિ એકકે વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. ઇતિ પઞ્ચતિંસાય દુકાનં વસેન થેરો સામગ્ગિરસં દસ્સેસીતિ.
દુકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
તિકવણ્ણના
૩૦૫. ઇતિ દુકવસેન સામગ્ગિરસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તિકવસેન દસ્સેતું પુન આરભિ. તત્થ લુબ્ભતીતિ લોભો. અકુસલઞ્ચ તં મૂલઞ્ચ, અકુસલાનં વા મૂલન્તિ અકુસલમૂલં. દુસ્સતીતિ દોસો. મુય્હતીતિ મોહો. તેસં પટિપક્ખનયેન અલોભાદયો વેદિતબ્બા.
દુટ્ઠુ ચરિતાનિ, વિરૂપાનિ વા ચરિતાનીતિ દુચ્ચરિતાનિ. કાયેન દુચ્ચરિતં, કાયતો વા પવત્તં દુચ્ચરિતન્તિ કાયદુચ્ચરિતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સુટ્ઠુ ચરિતાનિ, સુન્દરાનિ વા ચરિતાનીતિ સુચરિતાનિ. દ્વેપિ ચેતે તિકા પણ્ણત્તિયા વા કમ્મપથેહિ વા કથેતબ્બા. પઞ્ઞત્તિયા તાવ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં. અવીતિક્કમો કાયસુચરિતં. વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો વચીસુચરિતં. ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમોવ મનોદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો મનોસુચરિતં. અયં પણ્ણત્તિકથા. પાણાતિપાતાદયો પન તિસ્સો ચેતના કાયદ્વારેપિ વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના કાયદુચ્ચરિતં. ચતસ્સો મુસાવાદાદિચેતના વચીદુચ્ચરિતં. અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોદુચ્ચરિતં. પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ ઉપ્પન્ના તિસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ કાયસુચરિતં. મુસાવાદાદીહિ વિરમન્તસ્સ ચતસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ વચીસુચરિતં. અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોસુચરિતન્તિ અયં કમ્મપથકથા.
કામપટિસંયુત્તો વિતક્કો કામવિતક્કો. બ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો. વિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. તેસુ દ્વે સત્તેસુપિ સઙ્ખારેસુપિ ઉપ્પજ્જન્તિ. કામવિતક્કો હિ પિયે મનાપે સત્તે વા સઙ્ખારે વા વિતક્કેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. બ્યાપાદવિતક્કો અપ્પિયે અમનાપે સત્તે વા સઙ્ખારે વા કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનકાલતો પટ્ઠાય યાવ વિનાસના ઉપ્પજ્જતિ. વિહિંસાવિતક્કો સઙ્ખારેસુ નુપ્પજ્જતિ. સઙ્ખારો હિ દુક્ખાપેતબ્બો નામ નત્થિ. ઇમે સત્તા હઞ્ઞન્તુ વા ઉચ્છિજ્જન્તુ વા વિનસ્સન્તુ વા મા વા અહેસુન્તિ ચિન્તનકાલે પન સત્તેસુ ઉપ્પજ્જતિ.
નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો વિતક્કો નેક્ખમ્મવિતક્કો. સો અસુભપુબ્બભાગે કામાવચરો હોતિ. અસુભજ્ઝાને રૂપાવચરો. તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો. સો મેત્તાપુબ્બભાગે કામાવચરો હોતિ. મેત્તાઝાને રૂપાવચરો. તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. અવિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો. સો કરુણાપુબ્બભાગે કામાવચરો. કરુણાઝાને રૂપાવચરો. તં ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલે લોકુત્તરો. યદા અલોભો સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા ભવન્તિ. યદા મેત્તા સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા ભવન્તિ. યદા કરુણા સીસં હોતિ, તદા ઇતરે દ્વે તદન્વાયિકા ભવન્તીતિ. કામસઙ્કપ્પાદયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. દેસનામત્તમેવ હેતં. અત્થતો પન કામવિતક્કાદીનઞ્ચ કામસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચ નાનાકરણં નત્થિ.
કામપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા કામસઞ્ઞા. બ્યાપાદપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા બ્યાપાદસઞ્ઞા. વિહિંસાપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા વિહિંસાસઞ્ઞા. તાસમ્પિ કામવિતક્કાદીનં વિય ઉપ્પજ્જનાકારો વેદિતબ્બો. તંસમ્પયુત્તાયેવ હિ એતા. નેક્ખમ્મસઞ્ઞાદયોપિ નેક્ખમ્મવિતક્કાદિસમ્પયુત્તાયેવ. તસ્મા તાસમ્પિ તથેવ કામાવચરાદિભાવો વેદિતબ્બો.
કામધાતુઆદીસુ ‘‘કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો. અયં વુચ્ચતિ કામધાતુ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતૂ’’તિ અયં કામધાતુ. ‘‘બ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો. અયં વુચ્ચતિ બ્યાપાદધાતુ. દસસુ આઘાતવત્થૂસુ ચિત્તસ્સ આઘાતો પટિઘાતો અનત્તમનતા ચિત્તસ્સા’’તિ અયં બ્યાપાદધાતુ. ‘‘વિહિંસા પટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો. અયં વુચ્ચતિ વિહિંસાધાતુ. ઇધેકચ્ચો પાણિના વા લેડ્ડુના વા દણ્ડેન વા સત્થેન વા રજ્જુયા વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા સત્તે વિહેઠેતી’’તિ અયં વિહિંસાધાતુ. તત્થ દ્વે કથા સબ્બસઙ્ગાહિકા ચ અસમ્ભિન્ના ચ. તત્થ કામધાતુયા ગહિતાય ઇતરા દ્વે ગહિતાવ હોન્તિ, તતો પન નીહરિત્વા અયં બ્યાપાદધાતુ અયં વિહિંસાધાતૂતિ દસ્સેતીતિ અયં સબ્બસઙ્ગાહિકકથા નામ. કામધાતું કથેન્તો પન ભગવા બ્યાપાદધાતું બ્યાપાદધાતુટ્ઠાને, વિહિંસાધાતું વિહિંસાધાતુટ્ઠાને ઠપેત્વા અવસેસં કામધાતુ નામાતિ કથેસીતિ અયં અસમ્ભિન્નકથા નામ.
નેક્ખમ્મધાતુઆદીસુ ‘‘નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો સમ્માસઙ્કપ્પો. અયં વુચ્ચતિ નેક્ખમ્મધાતુ. સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા નેક્ખમ્મધાતૂ’’તિ અયં નેક્ખમ્મધાતુ. ‘‘અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અબ્યાપાદધાતુ. યા સત્તેસુ મેત્તિ…પે… મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’તિ અયં અબ્યાપાદધાતુ. ‘‘અવિહિંસાપટિસંયુત્તો તક્કો…પે… અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસાધાતુ. યા સત્તેસુ કરુણા…પે… કરુણાચેતોવિમુત્તી’’તિ અયં અવિહિંસાધાતુ. ઇધાપિ વુત્તનયેનેવ દ્વે કથા વેદિતબ્બા.
અપરાપિ તિસ્સો ધાતુયોતિ અઞ્ઞાપિ સુઞ્ઞતટ્ઠેન તિસ્સો ધાતુયો. તાસુ ‘‘તત્થ કતમા કામધાતુ? હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કરિત્વા’’તિ એવં વિત્થારિતો કામભવો કામધાતુ નામ. ‘‘હેટ્ઠતો બ્રહ્મલોકં પરિયન્તં કરિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનુપગે દેવે પરિયન્તં કરિત્વા’’તિ એવં વિત્થારિતા પન રૂપારૂપભવા ઇતરા દ્વે ધાતુયો. ધાતુયા આગતટ્ઠાનમ્હિ હિ ભવેન પરિચ્છિન્દિતબ્બા. ભવસ્સ આગતટ્ઠાને ધાતુયા પરિચ્છિન્દિતબ્બા. ઇધ ભવેન પરિચ્છેદો કથિતો. રૂપધાતુઆદીસુ રૂપારૂપધાતુયો રૂપારૂપભવાયેવ. નિરોધધાતુયા નિબ્બાનં કથિતં.
હીનાદીસુ હીના ધાતૂતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા. અવસેસા તેભૂમકધમ્મા મજ્ઝિમધાતુ. નવ લોકુત્તરધમ્મા પણીતધાતુ.
કામતણ્હાતિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. રૂપારૂપભવેસુ પન રાગો ઝાનનિકન્તિસસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવવસેન પત્થના ભવતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો વિભવતણ્હા. અપિચ ઠપેત્વા પચ્છિમં તણ્હાદ્વયં સેસતણ્હા કામતણ્હા નામ. યથાહ ‘‘તત્થ કતમા ભવતણ્હા? ભવદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો. અયં વુચ્ચતિ ભવતણ્હા. તત્થ કતમા વિભવતણ્હા? ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો સારાગો ચિત્તસ્સ સારાગો, અયં વુચ્ચતિ વિભવતણ્હા. અવસેસા તણ્હા કામતણ્હા’’તિ. પુન કામતણ્હાદીસુ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામતણ્હા. રૂપારૂપભવેસુ છન્દરાગો ઇતરા દ્વે તણ્હા. અભિધમ્મે પનેતા ‘‘કામધાતુપટિસંયુત્તો…પે… અરૂપધાતુપટિસંયુત્તો’’તિ એવં વિત્થારિતા. ઇમિના વારેન કિં દસ્સેતિ? સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા રજનીયટ્ઠેન તણ્હાવત્થુકાતિ સબ્બતણ્હા કામતણ્હાય પરિયાદિયિત્વા તતો નીહરિત્વા ઇતરા દ્વે તણ્હા દસ્સેતિ. રૂપતણ્હાદીસુ રૂપભવે છન્દરાગો રૂપતણ્હા. અરૂપભવે છન્દરાગો અરૂપતણ્હા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો નિરોધતણ્હા.
સંયોજનત્તિકે વટ્ટસ્મિં સંયોજયન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનિ. સતિ રૂપાદિભેદે કાયે દિટ્ઠિ, વિજ્જમાના વા કાયે દિટ્ઠીતિ સક્કાયદિટ્ઠિ. વિચિનન્તો એતાય કિચ્છતિ, ન સક્કોતિ સન્નિટ્ઠાનં કાતુન્તિ વિચિકિચ્છા. સીલઞ્ચ વતઞ્ચ પરામસતીતિ સીલબ્બતપરામાસો. અત્થતો પન ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિના નયેન આગતા વીસતિવત્થુકા દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ નામ. ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિના નયેન આગતા અટ્ઠવત્થુકા વિમતિ વિચિકિચ્છા નામ. ‘‘ઇધેકચ્ચો સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલબ્બતેન સુદ્ધીતિ સીલં પરામસતિ, વતં પરામસતિ, સીલબ્બતં પરામસતિ. યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગત’’ન્તિઆદિના નયેન આગતો વિપરિયેસગ્ગાહો સીલબ્બતપરામાસો નામ.
તયો આસવાતિ એત્થ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન વા આસવનટ્ઠેન વા આસવા. તત્થ ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’’તિ, ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાય ભવદિટ્ઠિયા, ઇતો પુબ્બે ભવદિટ્ઠિ નાહોસિ, અથ પચ્છા સમભવી’’તિ એવં તાવ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા વેદિતબ્બા. ચક્ખુતો રૂપે સવતિ આસવતિ સન્દતિ પવત્તતિ. સોતતો સદ્દે. ઘાનતો ગન્ધે. જિવ્હાતો રસે. કાયતો ફોટ્ઠબ્બે. મનતો ધમ્મે સવતિ આસવતિ સન્દતિ પવત્તતીતિ એવં આસવનટ્ઠેન આસવાતિ વેદિતબ્બા.
પાળિયં પન કત્થચિ દ્વે આસવા આગતા ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકા ચ આસવા સમ્પરાયિકા ચ આસવા’’તિ, કત્થચિ ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, આસવા. કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ તયો. અભિધમ્મે તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સદ્ધિં ચત્તારો. નિબ્બેધિકપરિયાયે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગામિનિયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગામિનિયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગામિનિયા અત્થિ આસવા દેવલોકગામિનિયા’’તિ એવં પઞ્ચ. છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા પટિસેવના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા પરિવજ્જના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા અધિવાસના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા વિનોદના પહાતબ્બા, અત્થિ આસવા ભાવના પહાતબ્બા’’તિ એવં છ. સબ્બાસવપરિયાયે તેયેવ દસ્સનાપહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્ત. ઇમસ્મિં પન સઙ્ગીતિસુત્તે તયો. તત્થ ‘‘યો કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ એવં વુત્તો પઞ્ચકામગુણિકો રાગો કામાસવો નામ. ‘‘યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો’’તિ એવં વુત્તો સસ્સતદિટ્ઠિસહગતો રાગો, ભવવસેન વા પત્થના ભવાસવો નામ. ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના નયેન આગતા અવિજ્જા અવિજ્જાસવો નામાતિ. કામભવાદયો કામધાતુઆદિવસેન વુત્તાયેવ.
કામેસનાદીસુ ‘‘તત્થ કતમા કામેસના? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના’’તિ એવં વુત્તો કામગવેસનરાગો કામેસના નામ. ‘‘તત્થ કતમા ભવેસના? યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો ભવજ્ઝોસાનં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના’’તિ એવં વુત્તો ભવગવેસનરાગો ભવેસના નામ. ‘‘તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? સસ્સતો લોકોતિ વા…પે… નેવ હોતિ ન નહોતિ તથાગતો પરમ્મરણાતિ વા, યા એવરૂપા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિગતં વિપરિયેસગ્ગાહો, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ એવં વુત્તા દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ગવેસનદિટ્ઠિ બ્રહ્મચરિયેસના નામ. ન કેવલઞ્ચ ભવરાગદિટ્ઠિયોવ, તદેકટ્ઠં કમ્મમ્પિ એસનાયેવ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તત્થ કતમા કામેસના? કામરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ કામેસના. તત્થ કતમા ભવેસના? ભવરાગો તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ ભવેસના. તત્થ કતમા બ્રહ્મચરિયેસના? અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠિ તદેકટ્ઠં અકુસલં કાયકમ્મં વચીકમ્મં મનોકમ્મં, અયં વુચ્ચતિ બ્રહ્મચરિયેસના’’તિ.
વિધાસુ ‘‘કથંવિધં સીલવન્તં વદન્તિ, કથંવિધં પઞ્ઞવન્તં વદન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૯૫) આકારસણ્ઠાનં વિધા નામ. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થુ દુવિધેન ઞાણવત્થૂ’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) કોટ્ઠાસો. ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ વિધા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૯૨૦) માનો વિધા નામ. ઇધ સો અધિપ્પેતો. માનો હિ સેય્યાદિવસેન વિદહનતો વિધાતિ વુચ્ચતિ. સેય્યોહમસ્મીતિ ઇમિના સેય્યસદિસહીનાનં વસેન તયો માના વુત્તા. સદિસહીનેસુપિ એસેવ નયો.
અયઞ્હિ માનો નામ સેય્યસ્સ તિવિધો, સદિસસ્સ તિવિધો, હીનસ્સ તિવિધોતિ નવવિધો હોતિ. તત્થ ‘‘સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનો રાજૂનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ.
રાજા હિ રટ્ઠેન વા ધનવાહનેહિ વા ‘‘કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ સીલધુતઙ્ગાદીહિ ‘‘કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ એતં માનં કરોતિ. ‘‘સેય્યસ્સ સદિસોહમસ્મી’’તિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. રાજા હિ રટ્ઠેન વા ધનવાહનેહિ વા અઞ્ઞરાજૂહિ સદ્ધિં મય્હં કિં નાનાકરણન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ સીલધુતઙ્ગાદીહિપિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના મય્હં કિં નાનાકરણન્તિ એતં માનં કરોતિ. ‘‘સેય્યસ્સ હીનોહમસ્મી’’તિ માનોપિ એતેસંયેવ ઉપ્પજ્જતિ. યસ્સ હિ રઞ્ઞો રટ્ઠં વા ધનવાહનાદીનિ વા નાતિસમ્પન્નાનિ હોન્તિ, સો મય્હં રાજાતિ વોહારમુખમત્તમેવ, કિં રાજા નામ અહન્તિ એતં માનં કરોતિ. પબ્બજિતોપિ અપ્પલાભસક્કારો અહં ધમ્મકથિકો બહુસ્સુતો મહાથેરોતિ કથામત્તકમેવ, કિં ધમ્મકથિકો નામાહં કિં બહુસ્સુતો કિં મહાથેરો યસ્સ મે લાભસક્કારો નત્થીતિ એતં માનં કરોતિ.
‘‘સદિસસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનાદયો અમચ્ચાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. અમચ્ચો વા હિ રટ્ઠિયો વા ભોગયાનવાહનાદીહિ કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થીતિ વા મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણન્તિ વા અમચ્ચોતિ નામમેવ મય્હં, ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મે નત્થિ, કિં અમચ્ચો નામાહન્તિ વા એતે માને કરોતિ.
‘‘હીનસ્સ સેય્યોહમસ્મી’’તિ માનાદયો દાસાદીનં ઉપ્પજ્જન્તિ. દાસો હિ માતિતો વા પિતિતો વા કો મયા સદિસો અઞ્ઞો દાસો નામ અત્થિ, અઞ્ઞે જીવિતું અસક્કોન્તા કુચ્છિહેતુ દાસા જાતા, અહં પન પવેણીઆગતત્તા સેય્યોતિ વા પવેણીઆગતભાવેન ઉભતોસુદ્ધિકદાસત્તેન અસુકદાસેન નામ સદ્ધિં કિં મય્હં નાનાકરણન્તિ વા કુચ્છિવસેનાહં દાસબ્ય ઉપગતો, માતાપિતુકોટિયા પન મે દાસટ્ઠાનં નત્થિ, કિં દાસો નામ અહન્તિ વા એતે માને કરોતિ. યથા ચ દાસો, એવં પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપિ એતે માને કરોન્તિયેવ.
એત્થ ચ સેય્યસ્સ સેય્યોહમસ્મીતિ, ચ સદિસસ્સ સદિસોહમસ્મીતિ ચ હીનસ્સ હીનોહમસ્મીતિ ચ ઇમે તયો માના યાથાવમાના નામ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા. સેસા છ માના અયાથાવમાના નામ પઠમમગ્ગવજ્ઝા.
તયો અદ્ધાતિ તયો કાલા. અતીતો અદ્ધાતિઆદીસુ દ્વેપરિયાયા સુત્તન્તપરિયાયો ચ અભિધમ્મપરિયાયો ચ. સુત્તન્તપરિયાયેન પટિસન્ધિતો પુબ્બે અતીતો અદ્ધા નામ. ચુતિતો પચ્છા અનાગતો અદ્ધા નામ. સહ ચુતિપટિસન્ધીહિ તદન્તરં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અભિધમ્મપરિયાયેન તીસુ ખણેસુ ભઙ્ગતો ઉદ્ધં અતીતો અદ્ધા નામ. ઉપ્પાદતો પુબ્બે અનાગતો અદ્ધા નામ. ખણત્તયે પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા નામ. અતીતાદિભેદો ચ નામ અયં ધમ્માનં હોતિ, ન કાલસ્સ. અતીતાદિભેદે પન ધમ્મે ઉપાદાય ઇધ પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો તેનેવ વોહારેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.
તયો અન્તાતિ તયો કોટ્ઠાસા. ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતી’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૨૭૮) હિ અન્તોયેવ અન્તો. ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૫૧) પરભાગો અન્તો. ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૮૦) એત્થ લામકભાવો અન્તો. ‘‘સક્કાયો ખો, આવુસો, પઠમો અન્તો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૬.૬૧) કોટ્ઠાસો અન્તો. ઇધ કોટ્ઠાસો અધિપ્પેતો. સક્કાયોતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસમુદયોતિ તેસં નિબ્બત્તિકા પુરિમતણ્હા. સક્કાયનિરોધોતિ ઉભિન્નં અપ્પવત્તિભૂતં નિબ્બાનં. મગ્ગો પન નિરોધાધિગમસ્સ ઉપાયત્તા નિરોધે ગહિતે ગહિતોવાતિ વેદિતબ્બો.
દુક્ખદુક્ખતાતિ દુક્ખભૂતા દુક્ખતા. દુક્ખવેદનાયેતં નામં. સઙ્ખારદુક્ખતાતિ સઙ્ખારભાવેન દુક્ખતા. અદુક્ખમસુખાવેદનાયેતં નામં. સા હિ સઙ્ખતત્તા ઉપ્પાદજરાભઙ્ગપીળિતા, તસ્મા અઞ્ઞદુક્ખસભાવવિરહતો સઙ્ખારદુક્ખતાતિ વુત્તા. વિપરિણામદુક્ખતાતિ વિપરિણામે દુક્ખતા. સુખવેદનાયેતં નામં. સુખસ્સ હિ વિપરિણામે દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સુખં વિપરિણામદુક્ખતાતિ વુત્તં. અપિચ ઠપેત્વા દુક્ખવેદનં સુખવેદનઞ્ચ સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ વચનતો સઙ્ખારદુક્ખતાતિ વેદિતબ્બા.
મિચ્છત્તનિયતોતિ મિચ્છાસભાવો હુત્વા નિયતો. નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા સદ્ધિં આનન્તરિયકમ્મસ્સેતં નામં. સમ્માસભાવે નિયતો સમ્મત્તનિયતો. ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનમેતં નામં. ન નિયતોતિ અનિયતો. અવસેસાનં ધમ્માનમેતં નામં.
તયો તમાતિ ‘‘તમન્ધકારો સમ્મોહો અવિજ્જોઘો મહાભયો’’તિ વચનતો અવિજ્જા તમો નામ. ઇધ પન અવિજ્જાસીસેન વિચિકિચ્છા વુત્તા. આરબ્ભાતિ આગમ્મ. કઙ્ખતીતિ કઙ્ખં ઉપ્પાદેતિ. વિચિકિચ્છતીતિ વિચિનન્તો કિચ્છં આપજ્જતિ, સન્નિટ્ઠાતું ન સક્કોતિ. નાધિમુચ્છતીતિ તત્થ અધિમુચ્છિતું ન સક્કોતિ. ન સમ્પસીદતીતિ તં આરબ્ભ પસાદં આરોપેતું ન સક્કોતિ.
અરક્ખેય્યાનીતિ ન રક્ખિતબ્બાનિ. તીસુ દ્વારેસુ પચ્ચેકં રક્ખણકિચ્ચં નત્થિ, સબ્બાનિ સતિયા એવ રક્ખિતાનીતિ દીપેતિ. નત્થિ તથાગતસ્સાતિ. ‘‘ઇદં નામ મે સહસા ઉપ્પન્નં કાયદુચ્ચરિતં, ઇમાહં યથા મે પરો ન જાનાતિ, તથા રક્ખામિ, પટિચ્છાદેમી’’તિ એવં રક્ખિતબ્બં નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. કિં પન સેસખીણાસવાનં કાયસમાચારાદયો અપરિસુદ્ધાતિ? નો અપરિસુદ્ધા. ન પન તથાગતસ્સ વિય પરિસુદ્ધા. અપ્પસ્સુતખીણાસવો હિ કિઞ્ચાપિ લોકવજ્જં નાપજ્જતિ, પણ્ણત્તિયં પન અકોવિદત્તા વિહારકારં કુટિકારં સહગારં સહસેય્યન્તિ એવરૂપા કાયદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જતિ. સઞ્ચરિત્તં પદસોધમ્મં ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચં ભૂતારોચનન્તિ એવરૂપા વચીદ્વારે આપત્તિયો આપજ્જતિ. ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનવસેન મનોદ્વારે રૂપિયપ્પટિગ્ગાહણાપત્તિં આપજ્જતિ, ધમ્મસેનાપતિસદિસસ્સાપિ હિ ખીણાસવસ્સ મનોદ્વારે સઉપારમ્ભવસેન મનોદુચ્ચરિતં ઉપ્પજ્જતિ એવ.
ચાતુમવત્થુસ્મિઞ્હિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં પણામિતકાલે તેસં અત્થાય ચાતુમેય્યકેહિ સક્યેહિ ભગવતિ ખમાપિતે થેરો ભગવતા ‘‘કિન્તિ તે સારિપુત્ત અહોસિ મયા ભિક્ખુસઙ્ઘે પણામિતે’’તિ પુટ્ઠો અહં પરિસાય અબ્યત્તભાવેન સત્થારા પણામિતો. ઇતો દાનિ પટ્ઠાય પરં ન ઓવદિસ્સામીતિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા આહ ‘‘એવં ખો મે, ભન્તે, અહોસિ ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘો પણામિતો, અપ્પોસ્સુક્કો દાનિ ભગવા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરિસ્સતિ, મયમ્પિ દાનિ અપ્પોસ્સુક્કા દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તા વિહરિસ્સામા’’તિ.
અથસ્સ તસ્મિં મનોદુચ્ચરિતે ઉપારમ્ભં આરોપેન્તો સત્થા આહ – ‘‘આગમેહિ ત્વં, સારિપુત્ત ન ખો તે, સારિપુત્ત, પુનપિ એવરૂપં ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ. એવં પરં ન ઓવદિસ્સામિ નાનુસાસિસ્સામીતિ વિતક્કિતમત્તમ્પિ થેરસ્સ મનોદુચ્ચરિતં નામ જાતં. ભગવતો પન એત્તકં નામ નત્થિ, અનચ્છરિયઞ્ચેતં. સબ્બઞ્ઞુતં પત્તસ્સ દુચ્ચરિતં ન ભવેય્ય. બોધિસત્તભૂમિયં ઠિતસ્સ છબ્બસ્સાનિ પધાનં અનુયુઞ્જન્તસ્સાપિ પનસ્સ નાહોસિ. ઉદરચ્છવિયા પિટ્ઠિકણ્ટકં અલ્લીનાય ‘‘કાલઙ્કતો સમણો ગોતમો’’તિ દેવતાનં વિમતિયા ઉપ્પજ્જમાનાયપિ ‘‘સિદ્ધત્થ કસ્મા કિલમસિ? સક્કા ભોગે ચ ભુઞ્જિતું પુઞ્ઞાનિ ચ કાતુ’’ન્તિ મારેન પાપિમતા વુચ્ચમાનસ્સ ‘‘ભોગે ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ વિતક્કમત્તમ્પિ નુપ્પજ્જતિ. અથ નં મારો બોધિસત્તકાલે છબ્બસ્સાનિ બુદ્ધકાલે એકં વસ્સં અનુબન્ધિત્વા કિઞ્ચિ વજ્જં અપસ્સિત્વા ઇદં વત્વા પક્કામિ –
‘‘સત્તવસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;
ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);
અપિચ અટ્ઠારસન્નં બુદ્ધધમ્માનં વસેનાપિ ભગવતો દુચ્ચરિતાભાવો વેદિતબ્બો. અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા નામ નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં, નત્થિ વચીદુચ્ચરિતં, નત્થિ મનોદુચ્ચરિતં, અતીતે બુદ્ધસ્સ અપ્પટિહતઞાણં, અનાગતે, પચ્ચુપ્પન્ને બુદ્ધસ્સ અપ્પટિહતઞાણં, સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં, સબ્બં મનોકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ, નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ વીરિયસ્સ હાનિ, નત્થિ સતિયા હાનિ, નત્થિ દવા, નત્થિ રવા, નત્થિ ચલિતં નત્થિ સહસા, નત્થિ અબ્યાવટો મનો, નત્થિ અકુસલચિત્તન્તિ.
કિઞ્ચનાતિ પલિબોધા. રાગો કિઞ્ચનન્તિ રાગો ઉપ્પજ્જમાનો સત્તે બન્ધતિ પલિબુન્ધતિ તસ્મા કિઞ્ચનન્તિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો.
અગ્ગીતિ અનુદહનટ્ઠેન અગ્ગિ. રાગગ્ગીતિ રાગો ઉપ્પજ્જમાનો સત્તે અનુદહતિ ઝાપેતિ, તસ્મા અગ્ગીતિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ વત્થૂનિ એકા દહરભિક્ખુની ચિત્તલપબ્બતવિહારે ઉપોસથાગારં ગન્ત્વા દ્વારપાલરૂપકં ઓલોકયમાના ઠિતા. અથસ્સા અન્તો રાગો ઉપ્પન્નો. સા તેનેવ ઝાયિત્વા કાલમકાસિ. ભિક્ખુનિયો ગચ્છમાના ‘‘અયં દહરા ઠિતા, પક્કોસથ, ન’’ન્તિ આહંસુ. એકા ગન્ત્વા કસ્મા ઠિતાસીતિ હત્થે ગણ્હિ. ગહિતમત્તા પરિવત્તિત્વા પપતા. ઇદં તાવ રાગસ્સ અનુદહનતાય વત્થુ. દોસસ્સ પન અનુદહનતાય મનોપદોસિકા દેવા. મોહસ્સ અનુદહનતાય ખિડ્ડાપદોસિકા દેવા દટ્ઠબ્બા. મોહવસેન હિ તાસં સતિસમ્મોસો હોતિ. તસ્મા ખિડ્ડાવસેન આહારકાલં અતિવત્તિત્વા કાલઙ્કરોન્તિ.
આહુનેય્યગ્ગીતિઆદીસુ આહુનં વુચ્ચતિ સક્કારો, આહુનં અરહન્તીતિ આહુનેય્યા. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં બહૂપકારતાય આહુનં અરહન્તિ. તેસુ વિપ્પટિપજ્જમાના પુત્તા નિરયાદીસુ નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા કિઞ્ચાપિ માતાપિતરો નાનુદહન્તિ, અનુદહનસ્સ પન પચ્ચયા હોન્તિ. ઇતિ અનુદહનટ્ઠેન આહુનેય્યગ્ગીતિ વુચ્ચન્તિ. સ્વાયમત્થો મિત્તવિન્દકવત્થુના દીપેતબ્બો –
મિત્તવિન્દકો હિ માતરા ‘‘તાત, અજ્જ ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારે સબ્બરત્તિં ધમ્મસ્સવનં સુણ, સહસ્સં તે દસ્સામી’’તિ વુત્તો ધનલોભેન ઉપોસથં સમાદાય વિહારં ગન્ત્વા ઇદં ઠાનં અકુતોભયન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ધમ્માસનસ્સ હેટ્ઠા નિપન્નો સબ્બરત્તિં નિદ્દાયિત્વા ઘરં અગમાસિ. માતા પાતોવ યાગું પચિત્વા ઉપનામેસિ. સો સહસ્સં ગહેત્વાવ પિવિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ધનં સંહરિસ્સામી’’તિ. સો નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિતુકામો અહોસિ. અથ નં માતા ‘‘તાત, ઇમસ્મિં કુલે ચત્તાલીસકોટિધનં અત્થિ, અલં ગમનેના’’તિ નિવારેસિ. સો તસ્સા વચનં અનાદિયિત્વા ગચ્છતિ એવ. માતા પુરતો અટ્ઠાસિ. અથ નં કુજ્ઝિત્વા ‘‘અયં મય્હં પુરતો તિટ્ઠતી’’તિ પાદેન પહરિત્વા પતિતં અન્તરં કત્વા અગમાસિ.
માતા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘માદિસાય માતરિ એવરૂપં કમ્મં કત્વા ગતસ્સ તે ગતટ્ઠાને સુખં ભવિસ્સતીતિ એવંસઞ્ઞી નામ ત્વં પુત્તા’’તિ આહ. તસ્સ નાવં આરુય્હ ગચ્છતો સત્તમે દિવસે નાવા અટ્ઠાસિ. અથ તે મનુસ્સા ‘‘અદ્ધા એત્થ પાપપુરિસો અત્થિ સલાકં દેથા’’તિ આહંસુ. સલાકા દિય્યમાના તસ્સેવ તિક્ખત્તું પાપુણાતિ. તે તસ્સ ઉળુમ્પં દત્વા તં સમુદ્દે પક્ખિપિંસુ. સો એકં દીપં ગન્ત્વા વિમાનપેતીહિ સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવન્તો તાહિ ‘‘પુરતો પુરતો મા અગમાસી’’તિ વુચ્ચમાનોપિ તદ્દિગુણં તદ્દિગુણં સમ્પત્તિં પસ્સન્તો અનુપુબ્બેન ખુરચક્કધરં એકં અદ્દસ. તસ્સ તં ચક્કં પદુમપુપ્ફં વિય ઉપટ્ઠાસિ. સો તં આહ – ‘‘અમ્ભો, ઇદં તયા પિળન્ધિતં પદુમં મય્હં દેહી’’તિ. ‘‘ન ઇદં સામિ પદુમં, ખુરચક્કં એત’’ન્તિ. સો ‘‘વઞ્ચેસિ મં, ત્વં કિં મયા પદુમં અદિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ વત્વા ત્વં લોહિતચન્દનં વિલિમ્પિત્વા પિળન્ધનં પદુમપુપ્ફં મય્હં ન દાતુકામોતિ આહ. સો ચિન્તેસિ ‘‘અયમ્પિ મયા કતસદિસં કમ્મં કત્વા તસ્સ ફલં અનુભવિતુકામો’’તિ. અથ નં ‘‘હન્દ રે’’તિ વત્વા તસ્સ મત્થકે ચક્કં પક્ખિપિ. તેન વુત્તં –
‘‘ચતુબ્ભિ અટ્ઠજ્ઝગમા, અટ્ઠાહિપિ ચ સોળસ;
સોળસાહિ ચ બાત્તિંસ, અત્રિચ્છં ચક્કમાસદો;
ઇચ્છાહતસ્સ પોસસ્સ, ચક્કં ભમતિ મત્થકે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૦૪).
ગહપતીતિ પન ગેહસામિકો વુચ્ચતિ. સો માતુગામસ્સ સયનવત્થાલઙ્કારાદિઅનુપ્પદાનેન બહૂપકારો. તં અતિચરન્તો માતુગામો નિરયાદીસુ નિબ્બત્તતિ, તસ્મા સોપિ પુરિમનયેનેવ અનુદહનટ્ઠેન ગહપતગ્ગીતિ વુત્તો.
તત્થ વત્થુ – કસ્સપબુદ્ધસ્સ કાલે સોતાપન્નસ્સ ઉપાસકસ્સ ભરિયા અતિચારિની અહોસિ. સો તં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા ‘‘કસ્મા ત્વં એવં કરોસી’’તિ આહ. સા ‘‘સચાહં એવરૂપં કરોમિ, અયં મે સુનખો વિલુપ્પમાનો ખાદતૂ’’તિ વત્વા કાલઙ્કત્વા કણ્ણમુણ્ડકદહે વેમાનિકપેતી હુત્વા નિબ્બત્તા. દિવા સમ્પત્તિં અનુભવતિ, રત્તિં દુક્ખં. તદા બારાણસીરાજા મિગવં ચરન્તો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અનુપુબ્બેન કણ્ણમુણ્ડકદહં સમ્પત્તો તાય સદ્ધિં સમ્પત્તિં અનુભવતિ. સા તં વઞ્ચેત્વા રત્તિં દુક્ખં અનુભવતિ. સો ઞત્વા ‘‘કત્થ નુ ખો ગચ્છતી’’તિ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠિતો કણ્ણમુણ્ડકદહતો નિક્ખમિત્વા તં ‘‘પટપટ’’ન્તિ ખાદમાનં એકં સુનખં દિસ્વા અસિના દ્વિધા છિન્દિ. દ્વે અહેસું. પુન છિન્ને ચત્તારો. પુન છિન્ને અટ્ઠ. પુન છિન્ને સોળસ અહેસું. સા ‘‘કિં કરોસિ સામી’’તિ આહ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘એવં અકત્વા ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસાહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. સુનખા અન્તરધાયિંસુ. તં દિવસં તસ્સા કમ્મં ખીણં. રાજા વિપ્પટિસારી હુત્વા ગન્તું આરદ્ધો. સા ‘‘મય્હં, સામિ, કમ્મં ખીણં મા અગમા’’તિ આહ. રાજા અસુત્વાવ ગતો.
દક્ખિણેય્યગ્ગીતિ એત્થ પન દક્ખિણાતિ ચત્તારો પચ્ચયા, ભિક્ખુસઙ્ઘો દક્ખિણેય્યો. સો ગિહીનં તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસુ સીલેસુ દસસુ સીલેસુ માતાપિતુઉપટ્ઠાને ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણઉપટ્ઠાનેતિ એવમાદીસુ કલ્યાણધમ્મેસુ નિયોજનેન બહૂપકારો, તસ્મિં મિચ્છાપટિપન્ના ગિહી ભિક્ખુસઙ્ઘં અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા નિરયાદીસુ નિબ્બત્તન્તિ, તસ્મા સોપિ પુરિમનયેનેવ અનુદહનટ્ઠેન દક્ખિણેય્યગ્ગીતિ વુત્તો. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ વિભાવનત્થં વિમાનવત્થુસ્મિં રેવતીવત્થુ વિત્થારેતબ્બં.
‘‘તિવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિ એત્થ તિવિધેનાતિ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ. સઙ્ગહોતિ જાતિસઞ્જાતિકિરિયગણનવસેન ચતુબ્બિધો સઙ્ગહો. તત્થ સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તૂતિઆદિકો (મ. નિ. ૧.૪૬૨) જાતિસઙ્ગહો. સબ્બે કોસલકાતિઆદિકો સઞ્જાતિસઙ્ગહો. સબ્બે હત્થારોહાતિઆદિકો કિરિયસઙ્ગહો. ચક્ખાયતનં કતમં ખન્ધગણનં ગચ્છતીતિ? ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતીતિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતન્તિ અયં ગણનસઙ્ગહો, સો ઇધ અધિપ્પેતો. તસ્મા તિવિધેન રૂપસઙ્ગહોતિ તીહિ કોટ્ઠાસેહિ રૂપગણનાતિ અત્થો.
સનિદસ્સનાદીસુ અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સનં. ચક્ખુપટિહનનસમત્થતો સહ પટિઘેનાતિ સપ્પટિઘં. તં અત્થતો રૂપાયતનમેવ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતં નાસ્સ નિદસ્સનન્તિ અનિદસ્સનં. સોતાદિપટિહનનસમત્થતો સહ પટિઘેનાતિ સપ્પટિઘં. તં અત્થતો ચક્ખાયતનાદીનિ નવ આયતનાનિ. વુત્તપ્પકારં નાસ્સ નિદસ્સનન્તિ અનિદસ્સનં. નાસ્સ પટિઘોતિ અપ્પટિઘં. તં અત્થતો ઠપેત્વા દસાયતનાનિ અવસેસં સુખુમરૂપં.
તયો સઙ્ખારાતિ સહજાતધમ્મે ચેવ સમ્પરાયે ફલધમ્મે ચ સઙ્ખરોન્તિ રાસી કરોન્તીતિ સઙ્ખારા. અભિસઙ્ખરોતીતિ અભિસઙ્ખારો. પુઞ્ઞો અભિસઙ્ખારો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો.
‘‘તત્થ કતમો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો? કુસલા ચેતના કામાવચરા રૂપાવચરા દાનમયા સીલમયા ભાવનામયા’’તિ એવં વુત્તાનં અટ્ઠન્નં કામાવચરકુસલમહાચિત્તચેતનાનં, પઞ્ચન્નં રૂપાવચરકુસલચેતનાનઞ્ચેતં અધિવચનં. એત્થ ચ દાનસીલમયા અટ્ઠેવ ચેતના હોન્તિ. ભાવનામયા તેરસાપિ. યથા હિ પગુણં ધમ્મં સજ્ઝાયમાનો એકં દ્વે અનુસન્ધિં ગતોપિ ન જાનાતિ, પચ્છા આવજ્જન્તો જાનાતિ, એવમેવ કસિણપરિકમ્મં કરોન્તસ્સ પગુણજ્ઝાનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઞાણવિપ્પયુત્તાપિ ભાવના હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ભાવનામયા તેરસાપી’’તિ.
તત્થ દાનમયાદીસુ ‘‘દાનં આરબ્ભ દાનમધિકિચ્ચ યા ઉપ્પજ્જતિ ચેતના સઞ્ચેતના ચેતયિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ દાનમયો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. સીલં આરબ્ભ, ભાવનં આરબ્ભ, ભાવનમધિકિચ્ચ યા ઉપ્પજ્જતિ ચેતના સઞ્ચેતના ચેતયિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ ભાવનામયો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો’’તિ અયં સઙ્ખેપદેસના.
ચીવરાદીસુ પન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ રૂપાદીસુ વા છસુ આરમ્મણેસુ અન્નાદીસુ વા દસસુ દાનવત્થૂસુ તં તં દેન્તસ્સ તેસં ઉપ્પાદનતો પટ્ઠાય પુબ્બભાગે, પરિચ્ચાગકાલે, પચ્છા સોમનસ્સચિત્તેન અનુસ્સરણે ચાતિ તીસુ કાલેસુ પવત્તા ચેતના દાનમયા નામ. સીલપૂરણત્થાય પન પબ્બજિસ્સામીતિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ, પબ્બજન્તસ્સ મનોરથં મત્થકં પાપેત્વા પબ્બજિતો વતમ્હિ સાધુ સાધૂતિ આવજ્જન્તસ્સ, પાતિમોક્ખં સંવરન્તસ્સ, ચીવરાદયો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ, આપાથગતેસુ રૂપાદીસુ ચક્ખુદ્વારાદીનિ સંવરન્તસ્સ, આજીવં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના સીલમયા નામ.
પટિસમ્ભિદાયં વુત્તેન વિપસ્સનામગ્ગેન ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ…પે… મનં. રૂપે. ધમ્મે. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં. ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં. ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં. રૂપસઞ્ઞં, જરામરણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ભાવેન્તસ્સ પવત્તા ચેતના ભાવનામયા નામા’’તિ અયં વિત્થારકથા.
અપુઞ્ઞો ચ સો અભિસઙ્ખારો ચાતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો. દ્વાદસઅકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનં ચેતનાનં એતં અધિવચનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તત્થ કતમો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો? અકુસલચેતના કામાવચરા, અયં વુચ્ચતિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો’’તિ. આનેઞ્જં નિચ્ચલં સન્તં વિપાકભૂતં અરૂપમેવ અભિસઙ્ખરોતીતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. ચતુન્નં અરૂપાવચરકુસલચેતનાનં એતં અધિવચનં. યથાહ ‘‘તત્થ કતમો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો? કુસલચેતના અરૂપાવચરા, અયં વુચ્ચતિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો’’તિ.
પુગ્ગલત્તિકે સત્તવિધો પુરિસપુગ્ગલો, તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ સેક્ખો. ખીણાસવો સિક્ખિતસિક્ખત્તા પુન ન સિક્ખિસ્સતીતિ અસેક્ખો. પુથુજ્જનો સિક્ખાહિ પરિબાહિયત્તા નેવસેક્ખો નાસેક્ખો.
થેરત્તિકે જાતિમહલ્લકો ગિહી જાતિત્થેરો નામ. ‘‘ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, થેરકરણા ધમ્મા. ઇધ, ભિક્ખવે, થેરો સીલવા હોતિ, બહુસ્સુતો હોતિ, ચતુન્નં ઝાનાનં લાભી હોતિ, આસવાનં ખયા બહુસ્સુતો હોતિ, ચતુન્નં ઝાનાનં લાભી હોતિ, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, ચત્તારો થેરકરણા ધમ્મા’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૨). એવં વુત્તેસુ ધમ્મેસુ એકેન વા અનેકેહિ વા સમન્નાગતો ધમ્મથેરો નામ. અઞ્ઞતરો થેરનામકો ભિક્ખૂતિ એવં થેરનામકો વા, યં વા પન મહલ્લકકાલે પબ્બજિતં સામણેરાદયો દિસ્વા થેરો થેરોતિ વદન્તિ, અયં સમ્મુતિથેરો નામ.
પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ દાનમેવ દાનમયં. પુઞ્ઞકિરિયા ચ સા તેસં તેસં આનિસંસાનં વત્થુ ચાતિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. ઇતરેસુપિ દ્વીસુ એસેવ નયો. અત્થતો પન પુબ્બે વુત્તદાનમયચેતનાદિવસેનેવ સદ્ધિં પુબ્બભાગઅપરભાગચેતનાહિ ઇમાનિ તીણિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ વેદિતબ્બાનિ. એકમેકઞ્ચેત્થ પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય કાયેન કરોન્તસ્સ કાયકમ્મં હોતિ. તદત્થં વાચં નિચ્છારેન્તસ્સ વચીકમ્મં. કાયઙ્ગવાચઙ્ગં અચોપેત્વા મનસા ચિન્તેન્તસ્સ મનોકમ્મં. અન્નાદીનિ દેન્તસ્સ ચાપિ અન્નદાનાદીનિ દેમીતિ વા દાનપારમિં આવજ્જેત્વા વા દાનકાલે દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ. વત્તસીસે ઠત્વા દદતો સીલમયં. ખયતો વયતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા દદતો ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ.
અપરાનિપિ સત્ત પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનિ અપચિતિસહગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ, વેય્યાવચ્ચસહગતં, પત્તાનુપ્પદાનં, પત્તબ્ભનુમોદનં, દેસનામયં, સવનમયં, દિટ્ઠિજુગતં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂતિ. તત્થ મહલ્લકં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનપત્તચીવરપ્પટિગ્ગહણઅભિવાદનમગ્ગસમ્પદાનાદિવસેન અપચિતિસહગતં વેદિતબ્બં. વુડ્ઢતરાનં વત્તપ્પટિપત્તિકરણવસેન, ગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું દિસ્વા પત્તં ગહેત્વા ગામે ભિક્ખં સમાદપેત્વા ઉપસંહરણવસેન, ‘‘ગચ્છ ભિક્ખૂનં પત્તં આહરા’’તિ સુત્વા વેગેન ગન્ત્વા પત્તાહરણાદિવસેન ચ વેય્યાવચ્ચસહગતં વેદિતબ્બં. ચત્તારો પચ્ચયે દત્વા સબ્બસત્તાનં પત્તિ હોતૂતિ પવત્તનવસેન પત્તાનુપ્પદાનં વેદિતબ્બં. પરેહિ દિન્નાય પત્તિયા સાધુ સુટ્ઠૂતિ અનુમોદનાવસેન પત્તબ્ભનુમોદનં વેદિતબ્બં. એકો ‘‘એવં મં ‘ધમ્મકથિકો’તિ જાનિસ્સન્તી’’તિ ઇચ્છાય ઠત્વા લાભગરુકો હુત્વા દેસેતિ, તં ન મહપ્ફલં. એકો અત્તનો પગુણધમ્મં અપચ્ચાસીસમાનો પરેસં દેસેતિ, ઇદં દેસનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ નામ. એકો સુણન્તો ‘‘ઇતિ મં ‘સદ્ધો’તિ જાનિસ્સન્તી’’તિ સુણાતિ, તં ન મહપ્ફલં. એકો ‘‘એવં મે મહપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ હિતપ્ફરણેન મુદુચિત્તેન ધમ્મં સુણાતિ, ઇદં સવનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. દિટ્ઠિજુગતં પન સબ્બેસં નિયમલક્ખણં. યંકિઞ્ચિ પુઞ્ઞં કરોન્તસ્સ હિ દિટ્ઠિયા ઉજુભાવેનેવ મહપ્ફલં હોતિ.
ઇતિ ઇમેસં સત્તન્નં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં પુરિમેહેવ તીહિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. એત્થ હિ અપચિતિવેય્યાવચ્ચાનિ સીલમયે. પત્તિદાનપત્તબ્ભનુમોદનાનિ દાનમયે. દેસનાસવનાનિ ભાવનામયે. દિટ્ઠિજુગતં તીસુપિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ.
ચોદનાવત્થૂનીતિ ચોદનાકારણાનિ. દિટ્ઠેનાતિ મંસચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા વીતિક્કમં દિસ્વા ચોદેતિ. સુતેનાતિ પકતિસોતેન વા દિબ્બસોતેન વા પરસ્સ સદ્દં સુત્વા ચોદેતિ. પરિસઙ્કાય વાતિ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતેન વા સુતપરિસઙ્કિતેન વા મુતપરિસઙ્કિતેન વા ચોદેતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.
કામૂપપત્તિયોતિ કામૂપસેવના કામપ્પટિલાભા વા. પચ્ચુપટ્ઠિતકામાતિ નિબદ્ધકામા નિબદ્ધારમ્મણા. સેય્યથાપિ મનુસ્સાતિ યથા મનુસ્સા. મનુસ્સા હિ નિબદ્ધેયેવ વત્થુસ્મિં વસં વત્તેન્તિ. યત્થ પટિબદ્ધચિત્તા હોન્તિ, સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ દત્વા માતુગામં આનેત્વા નિબદ્ધભોગં ભુઞ્જન્તિ. એકચ્ચે દેવા નામ ચતુદેવલોકવાસિનો. તેપિ નિબદ્ધવત્થુસ્મિંયેવ વસં વત્તેન્તિ. એકચ્ચે વિનિપાતિકા નામ નેરયિકે ઠપેત્વા અવસેસા મચ્છકચ્છપાદયોપિ હિ નિબદ્ધવત્થુસ્મિંયેવ વસં વત્તેન્તિ. મચ્છો અત્તનો મચ્છિયા કચ્છપો કચ્છપિયાતિ. નિમ્મિનિત્વા નિમ્મિનિત્વાતિ નીલપીતાદિવસેન યાદિસં યાદિસં અત્તનો રૂપં ઇચ્છન્તિ, તાદિસં તાદિસં નિમ્મિનિત્વા આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ પુરતો મનાપકાયિકા દેવતા વિય. નિમ્માનરતીતિ એવં સયં નિમ્મિતે નિમ્મિતે નિમ્માને રતિ એતેસન્તિ નિમ્માનરતી. પરનિમ્મિતકામાતિ પરેહિ નિમ્મિતકામા. તેસઞ્હિ મનં ઞત્વા પરે યથારુચિતં કામભોગં નિમ્મિનન્તિ, તે તત્થ વસં વત્તેન્તિ. કથં પરસ્સ મનં જાનન્તીતિ? પકતિસેવનવસેન. યથા હિ કુસલો સૂદો રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ યં યં સો બહું ગણ્હાતિ, તં તં તસ્સ રુચ્ચતીતિ જાનાતિ, એવં પકતિયા અભિરુચિતારમ્મણં ઞત્વા તાદિસકંયેવ નિમ્મિનન્તિ. તે તત્થ વસં વત્તેન્તિ, મેથુનં સેવન્તિ. કેચિ પન થેરા ‘‘હસિતમત્તેન ઓલોકિતમત્તેન આલિઙ્ગિતમત્તેન ચ તેસં કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એતં પન નત્થી’’તિ પટિક્ખિત્તં. ન હિ કાયેન અફુસન્તસ્સ ફોટ્ઠબ્બં કામકિચ્ચં સાધેતિ. છન્નમ્પિ હિ કામાવચરાનં કામા પાકતિકા એવ. વુત્તમ્પિ ચેતં –
‘‘છ એતે કામાવચરા, સબ્બકામસમિદ્ધિનો;
સબ્બેસં એકસઙ્ખાતં, આયુ ભવતિ કિત્તક’’ન્તિ. (વિભ. ૧૦૨૩);
સુખૂપપત્તિયોતિ સુખપ્પટિલાભા. ઉપ્પાદેત્વા ઉપ્પાદેત્વા સુખં વિહરન્તીતિ તે હેટ્ઠા પઠમજ્ઝાનસુખં નિબ્બત્તેત્વા ઉપરિ વિપાકજ્ઝાનસુખં અનુભવન્તીતિ અત્થો. સુખેન અભિસન્નાતિ દુતિયજ્ઝાનસુખેન તિન્તા. પરિસન્નાતિ સમન્તતો તિન્તા. પરિપૂરાતિ પરિપુણ્ણા. પરિપ્ફુટાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદમ્પિ વિપાકજ્ઝાનસુખમેવ સન્ધાય વુત્તં. અહોસુખં અહોસુખન્તિ તેસં કિર ભવલોભો મહા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા કદાચિ કરહચિ એવં ઉદાનં ઉદાનેન્તિ. સન્તમેવાતિ પણીતમેવ. તુસિતાતિ તતો ઉત્તરિં સુખસ્સ અપત્થનતો સન્તુટ્ઠા હુત્વા. સુખં પટિવેદેન્તીતિ તતિયજ્ઝાનસુખં અનુભવન્તિ.
સેક્ખા પઞ્ઞાતિ સત્ત અરિયપઞ્ઞા. અરહતો પઞ્ઞા અસેક્ખા. અવસેસા પઞ્ઞા નેવસેક્ખાનાસેક્ખા.
ચિન્તામયાદીસુ અયં વિત્થારો – ‘‘તત્થ કતમા ચિન્તામયા પઞ્ઞા? યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા સિપ્પાયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા વિજ્જાટ્ઠાનેસુ કમ્મસ્સકતં વા સચ્ચાનુલોમિકં વા રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા…પે… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ વા યં એવરૂપં અનુલોમિકં ખન્તિં દિટ્ઠિં રુચિં મુત્તિં પેક્ખં ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં પરતો અસુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ ચિન્તામયા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુતમયા પઞ્ઞા? યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ…પે… ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં પરતો સુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ સુતમયા પઞ્ઞા. (તત્થ કતમા ભાવનામયા પઞ્ઞા?) સબ્બાપિ સમાપન્નસ્સ પઞ્ઞા ભાવનામયા પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૬૮-૬૯).
સુતાવુધન્તિ સુતમેવ આવુધં. તં અત્થતો તેપિટકં બુદ્ધવચનં. તઞ્હિ નિસ્સાય ભિક્ખુ પઞ્ઞાવુધં નિસ્સાય સૂરો યોધો અવિકમ્પમાનો મહાકન્તારં વિય સંસારકન્તારં અતિક્કમતિ અવિહઞ્ઞમાનો. તેનેવ વુત્તં – ‘‘સુતાવુધો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો અકુસલં પજહતિ, કુસલં ભાવેતિ, સાવજ્જં પજહતિ, અનવજ્જં ભાવેતિ, સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭).
પવિવેકાવુધન્તિ ‘‘કાયવિવેકો ચિત્તવિવેકો ઉપધિવિવેકો’’તિ અયં તિવિધોપિ વિવેકોવ આવુધં. તસ્સ નાનાકરણં કાયવિવેકો વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં. ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં. ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં. ઇમસ્મિઞ્હિ તિવિધે વિવેકે અભિરતો, ન કુતોચિ ભાયતિ. તસ્મા અયમ્પિ અવસ્સયટ્ઠેન આવુધન્તિ વુત્તો. લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાવ આવુધં પઞ્ઞાવુધં. યસ્સ સા અત્થિ, સો ન કુતોચિ ભાયતિ, ન ચસ્સ કોચિ ભાયતિ. તસ્મા સાપિ અવસ્સયટ્ઠેનેવ આવુધન્તિ વુત્તા.
અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયન્તિ ઇતો પુબ્બે અનઞ્ઞાતં અવિદિતં ધમ્મં જાનિસ્સામીતિ પટિપન્નસ્સ ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાભૂતં આજાનનભૂતં ઇન્દ્રિયં. સોતાપત્તિફલતો પટ્ઠાય છસુ ઠાનેસુ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયન્તિ અઞ્ઞાતાવીસુ જાનનકિચ્ચપરિયોસાનપ્પત્તેસુ ધમ્મેસુ ઇન્દ્રિયં. અરહત્તફલઞાણસ્સેતં અધિવચનં.
મંસચક્ખુ ચક્ખુપસાદો. દિબ્બચક્ખુ આલોકનિસ્સિતં ઞાણં. પઞ્ઞાચક્ખુ લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞા.
અધિસીલસિક્ખાદીસુ અધિસીલઞ્ચ તં સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા ચાતિ અધિસીલસિક્ખા. ઇતરસ્મિં દ્વયેપિ એસેવ નયો. તત્થ સીલં અધિસીલં, ચિત્તં અધિચિત્તં, પઞ્ઞા અધિપઞ્ઞાતિ અયં પભેદો વેદિતબ્બો –
સીલં નામ પઞ્ચસીલદસસીલાનિ, પાતિમોક્ખસંવરો અધિસીલં નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચિત્તં, વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં અધિચિત્તં. કમ્મસ્સકતઞાણં પઞ્ઞા, વિપસ્સનાપઞ્ઞા અધિપઞ્ઞા. અનુપ્પન્નેપિ હિ બુદ્ધુપ્પાદે પવત્તતીતિ પઞ્ચસીલદસસીલાનિ સીલમેવ, પાતિમોક્ખસંવરસીલં બુદ્ધુપ્પાદેયેવ પવત્તતીતિ અધિસીલં. ચિત્તપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. અપિચ નિબ્બાનં પત્થયન્તેન સમાદિન્નં પઞ્ચસીલમ્પિ દસસીલમ્પિ અધિસીલમેવ. સમાપન્ના અટ્ઠ સમાપત્તિયોપિ અધિચિત્તમેવ. સબ્બં વા લોકિયં સીલમેવ, લોકુત્તરં અધિસીલં. ચિત્તપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો.
ભાવનાસુ ખીણાસવસ્સ પઞ્ચદ્વારિકકાયો કાયભાવના નામ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચિત્તભાવના નામ. અરહત્તફલપઞ્ઞા પઞ્ઞાભાવના નામ. ખીણાસવસ્સ હિ એકન્તેનેવ પઞ્ચદ્વારિકકાયો સુભાવિતો હોતિ. અટ્ઠ સમાપત્તિયો ચસ્સ ન અઞ્ઞેસં વિય દુબ્બલા, તસ્સેવ ચ પઞ્ઞા ભાવિતા નામ હોતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપત્તિયા. તસ્મા એવં વુત્તં.
અનુત્તરિયેસુ વિપસ્સના દસ્સનાનુત્તરિયં મગ્ગો પટિપદાનુસ્સરિયં. ફલં વિમુત્તાનુત્તરિયં. ફલં વા દસ્સનાનુત્તરિયં. મગ્ગો પટિપદાનુત્તરિયં. નિબ્બાનં વિમુત્તાનુત્તરિયં. નિબ્બાનં વા દસ્સનાનુત્તરિયં, તતો ઉત્તરિઞ્હિ દટ્ઠબ્બં નામ નત્થિ. મગ્ગો પટિપદાનુત્તરિયં. ફલં વિમુત્તાનુત્તરિયં. અનુત્તરિયન્તિ ઉત્તમં જેટ્ઠકં.
સમાધીસુ પઠમજ્ઝાનસમાધિ સવિતક્કસવિચારો. પઞ્ચકનયેન દુતિયજ્ઝાનસમાધિ અવિતક્કવિચારમત્તો. સેસો અવિતક્કઅવિચારો.
સુઞ્ઞતાદીસુ તિવિધા કથા આગમનતો, સગુણતો, આરમ્મણતોતિ. આગમનતો નામ એકો ભિક્ખુ અનત્તતો અભિનિવિસિત્વા અનત્તતો દિસ્વા અનત્તતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વિપસ્સના સુઞ્ઞતા નામ હોતિ. કસ્મા? અસુઞ્ઞતત્તકારકાનં કિલેસાનં અભાવા. વિપસ્સનાગમનેન મગ્ગસમાધિ સુઞ્ઞતો નામ હોતિ. મગ્ગાગમનેન ફલસમાધિ સુઞ્ઞતો નામ. અપરો અનિચ્ચતો અભિનિવિસિત્વા અનિચ્ચતો દિસ્વા અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતિ. તસ્સ વિપસ્સના અનિમિત્તા નામ હોતિ. કસ્મા? નિમિત્તકારકકિલેસાભાવા. વિપસ્સનાગમનેન મગ્ગસમાધિ અનિમિત્તો નામ હોતિ. મગ્ગાગમનેન ફલં અનિમિત્તં નામ. અપરો દુક્ખતો અભિનિવિસિત્વા દુક્ખતો દિસ્વા દુક્ખતો વુટ્ઠાતિ, તસ્સ વિપસ્સના અપ્પણિહિતા નામ હોતિ. કસ્મા? પણિધિકારકકિલેસાભાવા. વિપસ્સનાગમનેન મગ્ગસમાધિ અપ્પણિહિતો નામ. મગ્ગાગમનેન ફલં અપ્પણિહિતં નામાતિ અયં આગમનતો કથા. મગ્ગસમાધિ પન રાગાદીહિ સુઞ્ઞતત્તા સુઞ્ઞતો, રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તો, રાગપણિધિઆદીનં અભાવા અપ્પણિહિતોતિ અયં સગુણતો કથા. નિબ્બાનં રાગાદીહિ સુઞ્ઞતત્તા રાગાદિનિમિત્તપણિધીનઞ્ચ અભાવા સુઞ્ઞતઞ્ચેવ અનિમિત્તઞ્ચ અપ્પણિહિતઞ્ચ. તદારમ્મણો મગ્ગસમાધિ સુઞ્ઞતો અનિમિત્તો અપ્પણિહિતો. અયં આરમ્મણતો કથા.
સોચેય્યાનીતિ સુચિભાવકરા સોચેય્યપ્પટિપદા ધમ્મા. વિત્થારો પનેત્થ ‘‘તત્થ કતમં કાયસોચેય્યં? પાણાતિપાતા વેરમણી’’તિઆદિના નયેન વુત્તાનં તિણ્ણં સુચરિતાનં વસેન વેદિતબ્બો.
મોનેય્યાનીતિ મુનિભાવકરા મોનેય્યપ્પટિપદા ધમ્મા. તેસં વિત્થારો ‘‘તત્થ કતમં કાયમોનેય્યં? તિવિધકાયદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં કાયમોનેય્યં, તિવિધં કાયસુચરિતં કાયમોનેય્યં, કાયારમ્મણે ઞાણં કાયમોનેય્યં, કાયપરિઞ્ઞા કાયમોનેય્યં, કાયપરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો કાયમોનેય્યં, કાયસ્મિં છન્દરાગપ્પહાનં કાયમોનેય્યં, કાયસઙ્ખારનિરોધા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપત્તિ કાયમોનેય્યં. તત્થ કતમં વચીમોનેય્યં? ચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં વચીમોનેય્યં, ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં વચીમોનેય્યં, વાચારમ્મણે ઞાણં વચીમોનેય્યં વાચાપરિઞ્ઞા વચીમોનેય્યં પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, વાચાય છન્દરાગપ્પહાનં, વચીસઙ્ખારનિરોધા દુતિયજ્ઝાનસમાપત્તિ વચીમોનેય્યં. તત્થ કતમં મનોમોનેય્યં? તિવિધમનોદુચ્ચરિતસ્સ પહાનં મનોમોનેય્યં, તિવિધં મનોસુચરિતં મનોમોનેય્યં, મનારમ્મણે ઞાણં મનોમોનેય્યં, મનોપરિઞ્ઞા મનોમોનેય્યં. પરિઞ્ઞાસહગતો મગ્ગો, મનસ્મિં છન્દરાગપ્પહાનં, ચિત્તસઙ્ખારનિરોધા સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિ મનોમોનેય્ય’’ન્તિ (મહાનિ. ૧૪).
કોસલ્લેસુ આયોતિ વુડ્ઢિ. અપાયોતિ અવુડ્ઢિ. તસ્સ તસ્સ કારણં ઉપાયો. તેસં પજાનના કોસલ્લં. વિત્થારો પન વિભઙ્ગે વુત્તોયેવ.
વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તત્થ કતમં આયકોસલ્લં? ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ અકુસલા ધમ્મા નુપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ અકુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ. ઇમે વા પન મે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તીતિ, યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ. ઇદં વુચ્ચતિ આયકોસલ્લં. તત્થ કતમં અપાયકોસલ્લં? ઇમે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ કુસલા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ કુસલા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ. ઇમે વા પન મે ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ અકુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ અકુસલા ધમ્મા ભિય્યોભાવાય વેપુલ્લાય ભાવનાય પારિપૂરિયા સંવત્તન્તીતિ, યા તત્થ પઞ્ઞા પજાનના…પે… સમ્માદિટ્ઠિ. ઇદં વુચ્ચતિ અપાયકોસલ્લં. સબ્બાપિ તત્રુપાયા પઞ્ઞા ઉપાયકોસલ્લ’’ન્તિ (વિભ. ૭૭૧). ઇદં પન અચ્ચાયિકકિચ્ચે વા ભયે વા ઉપ્પન્ને તસ્સ તિકિચ્છનત્થં ઠાનુપ્પત્તિયા કારણજાનનવસેનેવ વેદિતબ્બં.
મદાતિ મજ્જનાકારવસેન પવત્તમાના. તેસુ ‘‘અહં નિરોગો સટ્ઠિ વા સત્તતિ વા વસ્સાનિ અતિક્કન્તાનિ, ન મે હરીતકીખણ્ડમ્પિ ખાદિતપુબ્બં, ઇમે પનઞ્ઞે અસુકં નામ ઠાનં રુજ્જતિ, ભેસજ્જં ખાદામાતિ વિચરન્તિ, કો અઞ્ઞો માદિસો નિરોગો નામા’’તિ એવં માનકરણં આરોગ્યમદો. ‘‘મહલ્લકકાલે પુઞ્ઞં કરિસ્સામ, દહરમ્હ તાવા’’તિ યોબ્બને ઠત્વા માનકરણં યોબ્બનમદો. ‘‘ચિરં જીવિં, ચિરં જીવામિ, ચિરં જીવિસ્સામિ; સુખં જીવિં, સુખં જીવામિ, સુખં જીવિસ્સામી’’તિ એવં માનકરણં જીવિતમદો.
આધિપતેય્યેસુ અધિપતિતો આગતં આધિપતેય્યં. ‘‘એત્તકોમ્હિ સીલેન સમાધિના પઞ્ઞાય વિમુત્તિયા, ન મે એતં પતિરૂપ’’ન્તિ એવં અત્તાનં અધિપત્તિં જેટ્ઠકં કત્વા પાપસ્સ અકરણં અત્તાધિપતેય્યં નામ. લોકં અધિપતિં કત્વા અકરણં લોકાધિપતેય્યં નામ. લોકુત્તરધમ્મં અધિપતિં કત્વા અકરણં ધમ્માધિપતેય્યં નામ.
કથાવત્થૂનીતિ કથાકારણાનિ. અતીતં વા અદ્ધાનન્તિ અતીતં ધમ્મં, અતીતક્ખન્ધેતિ અત્થો. અપિચ ‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં વિપરિણતં, ‘અહોસી’તિ તસ્સ સઙ્ખા, ‘અહોસી’તિ તસ્સ પઞ્ઞત્તિ ‘અહોસી’તિ તસ્સ સમઞ્ઞા, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘અત્થી’તિ, ન તસ્સ સઙ્ખા ‘ભવિસ્સતી’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) એવં આગતેન નિરુત્તિપથસુત્તેનપેત્થ અત્થો દીપેતબ્બો.
વિજ્જાતિ તમવિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા. વિદિતકરણટ્ઠેનાપિ વિજ્જા. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણઞ્હિ ઉપ્પજ્જમાનં પુબ્બેનિવાસં છાદેત્વા ઠિતં તમં વિજ્ઝતિ, પુબ્બેનિવાસઞ્ચ વિદિતં કરોતીતિ વિજ્જા. ચુતૂપપાતઞાણં ચુતિપટિસન્ધિચ્છાદકં તમં વિજ્ઝતિ, તઞ્ચ વિદિતં કરોતીતિ વિજ્જા. આસવાનં ખયે ઞાણં ચતુસચ્ચચ્છાદકં તમં વિજ્ઝતિ, ચતુસચ્ચધમ્મઞ્ચ વિદિતં કરોતીતિ વિજ્જા.
વિહારેસુ અટ્ઠ સમાપત્તિયો દિબ્બો વિહારો. ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞા બ્રહ્મા વિહારો. ફલસમાપત્તિ અરિયો વિહારો.
પાટિહારિયાનિ કેવટ્ટસુત્તે વિત્થારિતાનેવ.
‘‘ઇમે ખો, આવુસો’’તિઆદીસુ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. ઇતિ સમસટ્ઠિયા તિકાનં વસેન અસીતિસતપઞ્હે કથેન્તો થેરો સામગ્ગિરસં દસ્સેસીતિ.
તિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ચતુક્કવણ્ણના
૩૦૬. ઇતિ તિકવસેન સામગ્ગિરસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચતુક્કવસેન દસ્સેતું પુન દેસનં આરભિ. તત્થ ‘‘સતિપટ્ઠાનચતુક્કં’’ પુબ્બે વિત્થારિતમેવ.
સમ્મપ્પધાનચતુક્કે છન્દં જનેતીતિ ‘‘યો છન્દો છન્દિકતા કત્તુકમ્યતા કુસલો ધમ્મચ્છન્દો’’તિ એવં વુત્તં કત્તુકમ્યતં જનેતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ વીરિયં જનેતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સમ્મપ્પધાનવિભઙ્ગે આગતોયેવ.
ઇદ્ધિપાદેસુ છન્દં નિસ્સાય પવત્તો સમાધિ છન્દસમાધિ. પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા. સમન્નાગતન્તિ તેહિ ધમ્મેહિ ઉપેતં. ઇદ્ધિયા પાદં, ઇદ્ધિભૂતં વા પાદન્તિ ઇદ્ધિપાદં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે આગતો એવ. વિસુદ્ધિમગ્ગે પનસ્સ અત્થો દીપિતો. ઝાનકથાપિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાવ.
૩૦૭. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાયાતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે સુખવિહારત્થાય. ઇધ ફલસમાપત્તિઝાનાનિ, ખીણાસવસ્સ અપરભાગે નિબ્બત્તિતઝાનાનિ ચ કથિતાનિ.
આલોકસઞ્ઞં મનસિકરોતીતિ દિવા વા રત્તિં વા સૂરિયચન્દપજ્જોતમણિઆદીનં આલોકં આલોકોતિ મનસિકરોતિ. દિવાસઞ્ઞં અધિટ્ઠાતીતિ એવં મનસિ કત્વા દિવાતિસઞ્ઞં ઠપેતિ. યથા દિવા તથા રત્તિન્તિ યથા દિવા દિટ્ઠો આલોકો, તથેવ તં રત્તિં મનસિકરોતિ. યથા રત્તિં તથા દિવાતિ યથા રત્તિં આલોકો દિટ્ઠો, એવમેવ દિવા મનસિકરોતિ. ઇતિ વિવટેન ચેતસાતિ એવં અપિહિતેન ચિત્તેન. અપરિયોનદ્ધેનાતિ સમન્તતો અનદ્ધેન. સપ્પભાસન્તિ સઓભાસં. ઞાણદસ્સનપટિલાભાયાતિ ઞાણદસ્સનપટિલાભત્થાય. ઇમિના કિં કથિતં? મિદ્ધવિનોદનઆલોકો કથિતો પરિકમ્મઆલોકો વા. ઇમિના કિં કથિતં હોતિ? ખીણાસવસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણં. તસ્મિં વા આગતેપિ અનાગતેપિ પાદકજ્ઝાનસમાપત્તિમેવ સન્ધાય ‘‘સપ્પભાસં ચિત્તં ભાવેતી’’તિ વુત્તં.
સતિસમ્પજઞ્ઞાયાતિ સત્તટ્ઠાનિકસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અત્થાય. વિદિતા વેદના ઉપ્પજ્જન્તીતિઆદીસુ ખીણાસવસ્સ વત્થુ વિદિતં હોતિ આરમ્મણં વિદિતં વત્થારમ્મણં વિદિતં. વત્થારમ્મણવિદિતતાય એવં વેદના ઉપ્પજ્જન્તિ, એવં તિટ્ઠન્તિ, એવં નિરુજ્ઝન્તિ. ન કેવલઞ્ચ વેદના એવ ઇધ વુત્તા સઞ્ઞાદયોપિ, અવુત્તા ચેતનાદયોપિ, વિદિતા ચ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ નિરુજ્ઝન્તિ ચ. અપિ ચ વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ, ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો, તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાયસમુદયો. નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ સમુદયં પસ્સતિ. એવં વેદનાય ઉપ્પાદો વિદિતો હોતિ. કથં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ખયતૂપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. દુક્ખતો મનસિકરોતો ભયતૂપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. અનત્તતો મનસિકરોતો સુઞ્ઞતૂપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ. એવં વેદનાય ઉપટ્ઠાનં વિદિતં હોતિ, ખયતો ભયતો સુઞ્ઞતો જાનાતિ. કથં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ? અવિજ્જાનિરોધા વેદનાનિરોધો.…પે… એવં વેદનાય અત્થઙ્ગમો વિદિતો હોતિ. ઇમિનાપિ નયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.
ઇતિ રૂપન્તિઆદિ વુત્તનયમેવ. અયં આવુસો સમાધિભાવનાતિ અયં આસવાનં ખયઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનસમાધિભાવના.
૩૦૮. અપ્પમઞ્ઞાતિ પમાણં અગહેત્વા અનવસેસફરણવસેન અપ્પમઞ્ઞાવ. અનુપદવણ્ણના પન ભાવનાસમાધિવિધાનઞ્ચ એતાસં વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. અરૂપકથાપિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાવ.
અપસ્સેનાનીતિ અપસ્સયાનિ. સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન ઞત્વા. પટિસેવતીતિ ઞાણેન ઞત્વા સેવિતબ્બયુત્તકમેવ સેવતિ. તસ્સ ચ વિત્થારો ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પરિભુઞ્જતી’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો. સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતીતિ ઞાણેન ઞત્વા અધિવાસેતબ્બયુત્તકમેવ અધિવાસેતિ. વિત્થારો પનેત્થ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ખમો હોતિ સીતસ્સા’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો. પરિવજ્જેતીતિ ઞાણેન ઞત્વા પરિવજ્જેતું યુત્તમેવ પરિવજ્જેતિ. તસ્સ વિત્થારો ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતી’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો. વિનોદેતીતિ ઞાણેન ઞત્વા વિનોદેતબ્બમેવ વિનોદેતિ, નુદતિ નીહરતિ અન્તો પવિસિતું ન દેતિ. તસ્સ વિત્થારો ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના નયેન વેદિતબ્બો.