૧૧. દસુત્તરસુત્તવણ્ણના

૩૫૦. એવં મે સુતન્તિ દસુત્તરસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – આવુસો ભિક્ખવેતિ સાવકાનં આલપનમેતં. બુદ્ધા હિ પરિસં આમન્તયમાના ‘ભિક્ખવે’તિ વદન્તિ. સાવકા સત્થારં ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપેસ્સામાતિ સત્થુ આલપનેન અનાલપિત્વા આવુસોતિ આલપન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ તે ધમ્મસેનાપતિં પરિવારેત્વા નિસિન્ના ભિક્ખૂ. કે પન તે ભિક્ખૂતિ? અનિબદ્ધવાસા દિસાગમનીયા ભિક્ખૂ. બુદ્ધકાલે દ્વે વારે ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તિ – ઉપકટ્ઠવસ્સૂપનાયિકકાલે ચ પવારણકાલે ચ. ઉપકટ્ઠવસ્સૂપનાયિકાય દસપિ વીસતિપિ તિંસમ્પિ ચત્તાલીસમ્પિ પઞ્ઞાસમ્પિ ભિક્ખૂ વગ્ગા વગ્ગા કમ્મટ્ઠાનત્થાય આગચ્છન્તિ. ભગવા તેહિ સદ્ધિં સમ્મોદિત્વા કસ્મા, ભિક્ખવે, ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય વિચરથાતિ પુચ્છતિ. અથ તે ‘‘ભગવા કમ્મટ્ઠાનત્થં આગતમ્હ, કમ્મટ્ઠાનં નો દેથા’’તિ યાચન્તિ.

સત્થા તેસં ચરિયવસેન રાગચરિતસ્સ અસુભકમ્મટ્ઠાનં દેતિ. દોસચરિતસ્સ મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં, મોહચરિતસ્સ ઉદ્દેસો પરિપુચ્છા – ‘કાલેન ધમ્મસ્સવનં, કાલેન ધમ્મસાકચ્છા, ઇદં તુય્હં સપ્પાય’ન્તિ આચિક્ખતિ. વિતક્કચરિતસ્સ આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં દેતિ. સદ્ધાચરિતસ્સ પસાદનીયસુત્તન્તે બુદ્ધસુબોધિં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ પકાસેતિ. ઞાણચરિતસ્સ અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તે ગમ્ભીરે સુત્તન્તે કથેતિ. તે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સચે સપ્પાયં હોતિ, તત્થેવ વસન્તિ. નો ચે હોતિ, સપ્પાયં સેનાસનં પુચ્છિત્વા ગચ્છન્તિ. તે તત્થ વસન્તા તેમાસિકં પટિપદં ગહેત્વા ઘટેત્વા વાયમન્તા સોતાપન્નાપિ હોન્તિ સકદાગામિનોપિ અનાગામિનોપિ અરહન્તોપિ.

તતો વુત્થવસ્સા પવારેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ભગવા અહં તુમ્હાકં સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સોતાપત્તિફલં પત્તો…પે… અહં અગ્ગફલં અરહત્ત’’ન્તિ પટિલદ્ધગુણં આરોચેન્તિ. તત્થ ઇમે ભિક્ખૂ ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય આગતા. એવં આગન્ત્વા ગચ્છન્તે પન ભિક્ખૂ ભગવા અગ્ગસાવકાનં સન્તિકં પેસેતિ, યથાહ ‘‘અપલોકેથ પન, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને’’તિ. ભિક્ખૂ ચ વદન્તિ ‘‘કિં નુ ખો મયં, ભન્તે, અપલોકેમ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને’’તિ (સં. નિ. ૩.૨). અથ ને ભગવા તેસં દસ્સને ઉય્યોજેસિ. ‘‘સેવથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને; ભજથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને. પણ્ડિતા ભિક્ખૂ અનુગ્ગાહકા સબ્રહ્મચારીનં. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, જનેતા એવં સારિપુત્તો. સેય્યથાપિ જાતસ્સ આપાદેતા એવં મોગ્ગલ્લાનો. સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, સોતાપત્તિફલે વિનેતિ, મોગ્ગલ્લાનો ઉત્તમત્થે’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૧).

તદાપિ ભગવા ઇમેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા તેસં ભિક્ખૂનં આસયં ઉપપરિક્ખન્તો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ સાવકવિનેય્યા’’તિ અદ્દસ. સાવકવિનેય્યા નામ યે બુદ્ધાનમ્પિ ધમ્મદેસનાય બુજ્ઝન્તિ સાવકાનમ્પિ. બુદ્ધવિનેય્યા પન સાવકા બોધેતું ન સક્કોન્તિ. સાવકવિનેય્યભાવં પન એતેસં ઞત્વા કતરસ્સ ભિક્ખુનો દેસનાય બુજ્ઝિસ્સન્તીતિ ઓલોકેન્તો સારિપુત્તસ્સાતિ દિસ્વા થેરસ્સ સન્તિકં પેસેસિ. થેરો તે ભિક્ખૂ પુચ્છિ ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગતત્થ આવુસો’’તિ. ‘‘આમ, ગતમ્હ સત્થારા પન અમ્હે તુમ્હાકં સન્તિકં પેસિતા’’તિ. તતો થેરો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ મય્હં દેસનાય બુજ્ઝિસ્સન્તિ, કીદિસી નુ ખો તેસં દેસના વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેન્તો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ સમગ્ગારામા, સામગ્ગિરસસ્સ દીપિકા નેસં દેસના વટ્ટતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તથારૂપં દેસનં દેસેતુકામો દસુત્તરં પવક્ખામીતિઆદિમાહ. તત્થ દસધા માતિકં ઠપેત્વા વિભત્તોતિ દસુત્તરો, એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા ગતોતિપિ દસુત્તરો, એકેકસ્મિં પબ્બે દસ દસ પઞ્હા વિસેસિતાતિપિ દસુત્તરો, તં દસુત્તરં. પવક્ખામીતિ કથેસ્સામિ. ધમ્મન્તિ સુત્તં. નિબ્બાનપત્તિયાતિ નિબ્બાનપટિલાભત્થાય. દુક્ખસ્સન્તકિરિયાયાતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિયન્તકરણત્થં. સબ્બગન્થપ્પમોચનન્તિ અભિજ્ઝાકાયગન્થાદીનં સબ્બગન્થાનં પમોચનં.

ઇતિ થેરો દેસનં ઉચ્ચં કરોન્તો ભિક્ખૂનં તત્થ પેમં જનેન્તો એવમેતં ઉગ્ગહેતબ્બં પરિયાપુણિતબ્બં ધારેતબ્બં વાચેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ ચતૂહિ પદેહિ વણ્ણં કથેસિ, ‘‘એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો’’તિઆદિના નયેન તેસં તેસં સુત્તાનં ભગવા વિય.

એકધમ્મવણ્ણના

૩૫૧. (ક) તત્થ બહુકારોતિ બહૂપકારો.

(ખ) ભાવેતબ્બોતિ વડ્ઢેતબ્બો.

(ગ) પરિઞ્ઞેય્યોતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિતબ્બો.

(ઘ) પહાતબ્બોતિ પહાનાનુપસ્સનાય પજહિતબ્બો.

(ઙ) હાનભાગિયોતિ અપાયગામિપરિહાનાય સંવત્તનકો.

(ચ) વિસેસભાગિયોતિ વિસેસગામિવિસેસાય સંવત્તનકો.

(છ) દુપ્પટિવિજ્ઝોતિ દુપ્પચ્ચક્ખકરો.

(જ) ઉપ્પાદેતબ્બોતિ નિપ્ફાદેતબ્બો.

(ઝ) અભિઞ્ઞેય્યોતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનિતબ્બો.

(ઞ) સચ્છિકાતબ્બોતિ પચ્ચક્ખં કાતબ્બો.

એવં સબ્બત્થ માતિકાસુ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇતિ આયસ્મા સારિપુત્તો યથા નામ દક્ખો વેળુકારો સમ્મુખીભૂતં વેળું છેત્વા નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા દસધા ખણ્ડે કત્વા એકમેકં ખણ્ડં હીરં હીરં કરોન્તો ફાલેતિ, એવમેવ તેસં ભિક્ખૂનં સપ્પાયં દેસનં ઉપપરિક્ખિત્વા દસધા માતિકં ઠપેત્વા એકેકકોટ્ઠાસે એકેકપદં વિભજન્તો ‘‘કતમો એકો ધમ્મો બહુકારો, અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ’’તિઆદિના નયેન દેસનં વિત્થારેતું આરદ્ધો.

તત્થ અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ સબ્બત્થકં ઉપકારકં અપ્પમાદં કથેસિ. અયઞ્હિ અપ્પમાદો નામ સીલપૂરણે, ઇન્દ્રિયસંવરે, ભોજને મત્તઞ્ઞુતાય, જાગરિયાનુયોગે, સત્તસુ સદ્ધમ્મેસુ, વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપને, અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ, સીલક્ખન્ધાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધેસુ, ઠાનાટ્ઠાનેસુ, મહાવિહારસમાપત્તિયં, અરિયસચ્ચેસુ, સતિપટ્ઠાનાદીસુ, બોધિપક્ખિયેસુ, વિપસ્સનાઞાણાદીસુ અટ્ઠસુ વિજ્જાસૂતિ સબ્બેસુ અનવજ્જટ્ઠેન કુસલેસુ ધમ્મેસુ બહૂપકારો.

તેનેવ નં ભગવા ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બેતે અપ્પમાદમૂલકા અપ્પમાદસમોસરણા, અપ્પમાદો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૩૯) નયેન હત્થિપદાદીહિ ઓપમ્મેહિ ઓપમેન્તો સંયુત્તનિકાયે અપ્પમાદવગ્ગે નાનપ્પકારં થોમેતિ. તં સબ્બં એકપદેનેવ સઙ્ગહેત્વા થેરો અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ આહ. ધમ્મપદે અપ્પમાદવગ્ગેનાપિસ્સ બહૂપકારતા દીપેતબ્બા. અસોકવત્થુનાપિ દીપેતબ્બા –

(ક) અસોકરાજા હિ નિગ્રોધસામણેરસ્સ ‘‘અપ્પમાદો અમતપદ’’ન્તિ ગાથં સુત્વા એવ ‘‘તિટ્ઠ, તાત, મય્હં તયા તેપિટકં બુદ્ધવચનં કથિત’’ન્તિ સામણેરે પસીદિત્વા ચતુરાસીતિવિહારસહસ્સાનિ કારેસિ. ઇતિ થામસમ્પન્નેન ભિક્ખુના અપ્પમાદસ્સ બહૂપકારતા તીહિ પિટકેહિ દીપેત્વા કથેતબ્બા. યંકિઞ્ચિ સુત્તં વા ગાથં વા અપ્પમાદદીપનત્થં આહરન્તો ‘‘અટ્ઠાને ઠત્વા આહરસિ, અતિત્થેન પક્ખન્દો’’તિ ન વત્તબ્બો. ધમ્મકથિકસ્સેવેત્થ થામો ચ બલઞ્ચ પમાણં.

(ખ) કાયગતાસતીતિ આનાપાનં ચતુઇરિયાપથો સતિસમ્પજઞ્ઞં દ્વત્તિંસાકારો ચતુધાતુવવત્થાનં દસ અસુભા નવ સિવથિકા ચુણ્ણિકમનસિકારો કેસાદીસુ ચત્તારિ રૂપજ્ઝાનાનીતિ એત્થ ઉપ્પન્નસતિયા એતં અધિવચનં. સાતસહગતાતિ ઠપેત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં અઞ્ઞત્થ સાતસહગતા હોતિ સુખસમ્પયુત્તા, તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

(ગ) સાસવો ઉપાદાનિયોતિ આસવાનઞ્ચેવ ઉપાદાનાનઞ્ચ પચ્ચયભૂતો. ઇતિ તેભૂમકધમ્મમેવ નિયમેતિ.

(ઘ) અસ્મિમાનોતિ રૂપાદીસુ અસ્મીતિ માનો.

(ઙ) અયોનિસો મનસિકારોતિ અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિઆદિના નયેન પવત્તો ઉપ્પથમનસિકારો.

(ચ) વિપરિયાયેન યોનિસો મનસિકારો વેદિતબ્બો.

(છ) આનન્તરિકો ચેતોસમાધીતિ અઞ્ઞત્થ મગ્ગાનન્તરં ફલં આનન્તરિકો ચેતોસમાધિ નામ. ઇધ પન વિપસ્સનાનન્તરો મગ્ગો વિપસ્સનાય વા અનન્તરત્તા અત્તનો વા અનન્તરં ફલદાયકત્તા આનન્તરિકો ચેતોસમાધીતિ અધિપ્પેતો.

(જ) અકુપ્પં ઞાણન્તિ અઞ્ઞત્થ ફલપઞ્ઞા અકુપ્પઞાણં નામ. ઇધ પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા અધિપ્પેતા.

(ઝ) આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા. અયં એકો ધમ્મોતિ યેન પચ્ચયેન તિટ્ઠન્તિ, અયં એકો ધમ્મો ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિઞ્ઞેય્યો.

(ઞ) અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ.

ઇમસ્મિં વારે અભિઞ્ઞાય ઞાતપરિઞ્ઞા કથિતા. પરિઞ્ઞાય તીરણપરિઞ્ઞા. પહાતબ્બસચ્છિકાતબ્બેહિ પહાનપરિઞ્ઞા. દુપ્પટિવિજ્ઝોતિ એત્થ પન મગ્ગો કથિતો. સચ્છિકાતબ્બોતિ ફલં કથિતં, મગ્ગો એકસ્મિંયેવ પદે લબ્ભતિ. ફલં પન અનેકેસુપિ લબ્ભતિયેવ.

ભૂતાતિ સભાવતો વિજ્જમાના. તચ્છાતિ યાથાવા. તથાતિ યથા વુત્તા તથાસભાવા. અવિતથાતિ યથા વુત્તા ન તથા ન હોન્તિ. અનઞ્ઞથાતિ વુત્તપ્પકારતો ન અઞ્ઞથા. સમ્મા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધાતિ તથાગતેન બોધિપલ્લઙ્કે નિસીદિત્વા હેતુના કારણેન સયમેવ અભિસમ્બુદ્ધા ઞાતા વિદિતા સચ્છિકતા. ઇમિના થેરો ‘‘ઇમે ધમ્મા તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધા, અહં પન તુમ્હાકં રઞ્ઞો લેખવાચકસદિસો’’તિ જિનસુત્તં દસ્સેન્તો ઓકપ્પનં જનેસિ.

એકધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વેધમ્મવણ્ણના

૩૫૨. (ક) ઇમે દ્વે ધમ્મા બહુકારાતિ ઇમે દ્વે સતિસમ્પજઞ્ઞા ધમ્મા સીલપૂરણાદીસુ અપ્પમાદો વિય સબ્બત્થ ઉપકારકા હિતાવહા.

(ખ) સમથો ચ વિપસ્સના ચાતિ ઇમે દ્વે સઙ્ગીતિસુત્તે લોકિયલોકુત્તરા કથિતા. ઇમસ્મિં દસુત્તરસુત્તે પુબ્બભાગા કથિતા.

(છ) સત્તાનં સંકિલેસાય સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ અયોનિસો મનસિકારો હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ સત્તાનં સંકિલેસાય, યોનિસો મનસિકારો વિસુદ્ધિયા. તથા દોવચસ્સતા પાપમિત્તતા સંકિલેસાય; સોવચસ્સતા કલ્યાણમિત્તતા વિસુદ્ધિયા. તથા તીણિ અકુસલમૂલાનિ; તીણિ કુસલમૂલાનિ. ચત્તારો યોગા ચત્તારો વિસંયોગા. પઞ્ચ ચેતોખિલા પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. છ અગારવા છ ગારવા. સત્ત અસદ્ધમ્મા સત્ત સદ્ધમ્મા. અટ્ઠ કુસીતવત્થૂનિ અટ્ઠ આરમ્ભવત્થૂનિ. નવ આઘાતવત્થૂનિ નવ આઘાતપ્પટિવિનયા. દસ અકુસલકમ્મપથા દસ કુસલકમ્મપથાતિ એવં પભેદા ઇમે દ્વે ધમ્મા દુપ્પટિવિજ્ઝાતિ વેદિતબ્બા.

(ઝ) સઙ્ખતા ધાતૂતિ પચ્ચયેહિ કતા પઞ્ચક્ખન્ધા. અસઙ્ખતા ધાતૂતિ પચ્ચયેહિ અકતં નિબ્બાનં.

(ઞ) વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચાતિ એત્થ વિજ્જાતિ તિસ્સો વિજ્જા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલં.

ઇમસ્મિં વારે અભિઞ્ઞાદીનિ એકકસદિસાનેવ, ઉપ્પાદેતબ્બપદે પન મગ્ગો કથિતો, સચ્છિકાતબ્બપદે ફલં.

દ્વેધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તયોધમ્મવણ્ણના

૩૫૩. (છ) કામાનમેતં નિસ્સરણં યદિદં નેક્ખમ્મન્તિ એત્થ નેક્ખમ્મન્તિ અનાગામિમગ્ગો અધિપ્પેતો. સો હિ સબ્બસો કામાનં નિસ્સરણં. રૂપાનં નિસ્સરણં યદિદં આરુપ્પન્તિ એત્થ આરુપ્પેપિ અરહત્તમગ્ગો. પુન ઉપ્પત્તિનિવારણતો સબ્બસો રૂપાનં નિસ્સરણં નામ. નિરોધો તસ્સ નિસ્સરણન્તિ ઇધ અરહત્તફલં નિરોધોતિ અધિપ્પેતં. અરહત્તફલેન હિ નિબ્બાને દિટ્ઠે પુન આયતિં સબ્બસઙ્ખારા ન હોન્તીતિ અરહત્તં સઙ્ખતનિરોધસ્સ પચ્ચયત્તા નિરોધોતિ વુત્તં.

(જ) અતીતંસે ઞાણન્તિ અતીતંસારમ્મણં ઞાણં ઇતરેસુપિ એસેવ નયો.

ઇમસ્મિમ્પિ વારે અભિઞ્ઞાદયો એકકસદિસાવ. દુપ્પટિવિજ્ઝપદે પન મગ્ગો કથિતો, સચ્છિકાતબ્બે ફલં.

તયોધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચત્તારોધમ્મવણ્ણના

૩૫૪. (ક) ચત્તારિ ચક્કાનીતિ એત્થ ચક્કં નામ દારુચક્કં, રતનચક્કં, ધમ્મચક્કં, ઇરિયાપથચક્કં, સમ્પત્તિચક્કન્તિ પઞ્ચવિધં. તત્થ ‘‘યં પનિદં સમ્મ, રથકાર, ચક્કં છહિ માસેહિ નિટ્ઠિતં, છારત્તૂનેહી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૫) ઇદં દારુચક્કં. ‘‘પિતરા પવત્તિતં ચક્કં અનુપ્પવત્તેતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૩૨) ઇદં રતનચક્કં. ‘‘પવત્તિતં ચક્ક’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૩૯૯) ઇદં ધમ્મચક્કં. ‘‘ચતુચક્કં નવદ્વાર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૯) ઇદં ઇરિયાપથચક્કં. ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં પવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) ઇદં સમ્પત્તિચક્કં. ઇધાપિ એતદેવ અધિપ્પેતં.

પતિરૂપદેસવાસોતિ યત્થ ચતસ્સો પરિસા સન્દિસ્સન્તિ, એવરૂપે અનુચ્છવિકે દેસે વાસો. સપ્પુરિસૂપનિસ્સયોતિ બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં અવસ્સયનં સેવનં ભજનં. અત્તસમ્માપણિધીતિ અત્તનો સમ્મા ઠપનં, સચે પન પુબ્બે અસ્સદ્ધાદીહિ સમન્નાગતો હોતિ, તાનિ પહાય સદ્ધાદીસુ પતિટ્ઠાપનં. પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાતિ પુબ્બે ઉપચિતકુસલતા. ઇદમેવેત્થ પમાણં. યેન હિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન કુસલં કતં હોતિ, તદેવ કુસલં તં પુરિસં પતિરૂપદેસે ઉપનેતિ, સપ્પુરિસે ભજાપેસિ. સો એવ ચ પુગ્ગલો અત્તાનં સમ્મા ઠપેતિ. ચતૂસુ આહારેસુ પઠમો લોકિયોવ. સેસા પન તયો સઙ્ગીતિસુત્તે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા. ઇધ પુબ્બભાગે લોકિયા.

(ચ) કામયોગવિસંયોગાદયો અનાગામિમગ્ગાદિવસેન વેદિતબ્બા.

(છ) હાનભાગિયાદીસુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિયો સમાધિ. તદનુધમ્મતા સતિ સન્તિટ્ઠતિ ઠિતિભાગિયો સમાધિ. વિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિસેસભાગિયો સમાધિ. નિબ્બિદાસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ વિરાગૂપસઞ્હિતો નિબ્બેધભાગિયો સમાધીતિ ઇમિના નયેન સબ્બસમાપત્તિયો વિત્થારેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. વિસુદ્ધિમગ્ગે પનસ્સ વિનિચ્છયકથા કથિતાવ.

ઇમસ્મિમ્પિ વારે અભિઞ્ઞાદીનિ એકકસદિસાનેવ. અભિઞ્ઞાપદે પનેત્થ મગ્ગો કથિતો. સચ્છિકાતબ્બપદે ફલં.

ચત્તારોધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચધમ્મવણ્ણના

૩૫૫. (ખ) પીતિફરણતાદીસુ પીતિં ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા નામ. સુખં ફરમાનં ઉપ્પજ્જતીતિ તીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા સુખફરણતા નામ. પરેસં ચેતો ફરમાના ઉપ્પજ્જતીતિ ચેતોપરિયપઞ્ઞા ચેતોફરણતા નામ. આલોકફરણે ઉપ્પજ્જતીતિ દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞા આલોકફરણતા નામ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘દ્વીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા પીતિફરણતા, તીસુ ઝાનેસુ પઞ્ઞા સુખફરણતા. પરચિત્તે પઞ્ઞા ચેતોફરણતા, દિબ્બચક્ખુ આલોકફરણતા. તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠિતસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૮૦૪).

તત્થ પીતિફરણતા સુખફરણતા દ્વે પાદા વિય. ચેતોફરણતા આલોકફરણતા દ્વે હત્થા વિય. અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં મજ્ઝિમકાયો વિય. પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં સીસં વિય. ઇતિ આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો પઞ્ચઙ્ગિકં સમ્માસમાધિં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પન્નં પુરિસં કત્વા દસ્સેસિ.

(જ) અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચે વાતિઆદીસુ અરહત્તફલસમાધિ અધિપ્પેતો. સો હિ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો. પુરિમો પુરિમો પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ સમાધિસુખસ્સ પચ્ચયત્તા આયતિં સુખવિપાકો.

કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયો. કામામિસવટ્ટામિસલોકામિસાનં અભાવા નિરામિસો. બુદ્ધાદીહિ મહાપુરિસેહિ સેવિતત્તા અકાપુરિસસેવિતો. અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય સબ્બકિલેસદરથસન્તતાય ચ સન્તો. અતપ્પનીયટ્ઠેન પણીતો. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિયા લદ્ધત્તા કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવં વા લદ્ધત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધલદ્ધો. પટિપ્પસ્સદ્ધં પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ હિ ઇદં અત્થતો એકં. પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસેન વા અરહતા લદ્ધત્તા પટિપ્પસ્સદ્ધલદ્ધો. એકોદિભાવેન અધિગતત્તા એકોદિભાવમેવ વા અધિગતત્તા એકોદિભાવાધિગતો. અપ્પગુણસાસવસમાધિ વિય સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન ચિત્તેન પચ્ચનીકધમ્મે નિગ્ગય્હ કિલેસે વારેત્વા અનધિગતત્તા નસસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. તઞ્ચ સમાધિં સમાપજ્જન્તો તતો વા વુટ્ઠહન્તો સતિવેપુલ્લપત્તત્તા. સતોવ સમાપજ્જતિ સતો વુટ્ઠહતિ. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેન વા સતો સમાપજ્જતિ સતો વુટ્ઠહતિ. તસ્મા યદેત્થ ‘‘અયં સમાધિ પચ્ચુપ્પન્નસુખો ચેવ આયતિઞ્ચ સુખવિપાકો’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનસ્સ પચ્ચત્તંયેવ અપરપ્પચ્ચયં ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, તં એકમઙ્ગં. એસ નયો સેસેસુપિ. એવમિમેહિ પઞ્ચહિ પચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ અયં સમાધિ ‘‘પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધી’’તિ વુત્તો.

ઇમસ્મિં વારે વિસેસભાગિયપદે મગ્ગો કથિતો. સચ્છિકાતબ્બપદે ફલં. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

છધમ્મવણ્ણના

૩૫૬. છક્કેસુ સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ. દુપ્પટિવિજ્ઝપદે પનેત્થ મગ્ગો કથિતો. સેસં પુરિમસદિસં.

સત્તધમ્મવણ્ણના

૩૫૭. (ઞ) સમ્મપ્પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠા હોન્તીતિ હેતુના નયેન વિપસ્સનાઞાણેન સુદિટ્ઠા હોન્તિ. કામાતિ વત્થુકામા ચ કિલેસકામા ચ, દ્વેપિ સપરિળાહટ્ઠેન અઙ્ગારકાસુ વિય સુદિટ્ઠા હોન્તિ. વિવેકનિન્નન્તિ નિબ્બાનનિન્નં. પોણં પબ્ભારન્તિ નિન્નસ્સેતં વેવચનં. બ્યન્તીભૂતન્તિ નિયતિભૂતં. નિત્તણ્હન્તિ અત્થો. કુતો? સબ્બસો આસવટ્ઠાનીયેહિ ધમ્મેહિ તેભૂમકધમ્મેહીતિ અત્થો. ઇધ ભાવેતબ્બપદે મગ્ગો કથિતો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

અટ્ઠધમ્મવણ્ણના

૩૫૮. (ક) આદિબ્રહ્મચરિયિકાય પઞ્ઞાયાતિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાય પુબ્બભાગે તરુણસમથવિપસ્સનાપઞ્ઞાય. અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ વા મગ્ગસ્સ આદિભૂતાય સમ્માદિટ્ઠિપઞ્ઞાય. તિબ્બન્તિ બલવં. હિરોત્તપ્પન્તિ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. પેમન્તિ ગેહસ્સિતપેમં. ગારવોતિ ગરુચિત્તભાવો. ગરુભાવનીયઞ્હિ ઉપનિસ્સાય વિહરતો કિલેસા નુપ્પજ્જન્તિ ઓવાદાનુસાસનિં લભતિ. તસ્મા તં નિસ્સાય વિહારો પઞ્ઞાપટિલાભસ્સ પચ્ચયો હોતિ.

(છ) અક્ખણેસુ યસ્મા પેતા અસુરાનં આવાહનં ગચ્છન્તિ, વિવાહનં ગચ્છન્તિ, તસ્મા પેત્તિવિસયેનેવ અસુરકાયો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

(જ) અપ્પિચ્છસ્સાતિ એત્થ પચ્ચયઅપ્પિચ્છો, અધિગમઅપ્પિચ્છો, પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો, ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છોતિ ચત્તારો અપ્પિચ્છા. તત્થ પચ્ચયઅપ્પિચ્છો બહું દેન્તે અપ્પં ગણ્હાતિ, અપ્પં દેન્તે અપ્પતરં વા ગણ્હાતિ, ન વા ગણ્હાતિ, ન અનવસેસગાહી હોતિ. અધિગમઅપ્પિચ્છો મજ્ઝન્તિકત્થેરો વિય અત્તનો અધિગમં અઞ્ઞેસં જાનિતું ન દેતિ. પરિયત્તિઅપ્પિચ્છો તેપિટકોપિ સમાનો ન બહુસ્સુતભાવં જાનાપેતુકામો હોતિ સાકેતતિસ્સત્થેરો વિય. ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગપરિહરણભાવં અઞ્ઞેસં જાનિતું ન દેતિ દ્વેભાતિકત્થેરેસુ જેટ્ઠકત્થેરો વિય. વત્થુ વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતં. અયં ધમ્મોતિ એવં સન્તગુણનિગૂહનેન ચ પચ્ચયપટિગ્ગહણે મત્તઞ્ઞુતાય ચ અપ્પિચ્છસ્સ પુગ્ગલસ્સ અયં નવલોકુત્તરધમ્મો સમ્પજ્જતિ, નો મહિચ્છસ્સ. એવં સબ્બત્થ યોજેતબ્બં.

સન્તુટ્ઠસ્સાતિ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તીહિ સન્તોસેહિ સન્તુટ્ઠસ્સ. પવિવિત્તસ્સાતિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકેહિ વિવિત્તસ્સ. તત્થ કાયવિવેકો નામ ગણસઙ્ગણિકં વિનોદેત્વા અટ્ઠઆરમ્ભવત્થુવસેન એકીભાવો. એકીભાવમત્તેન પન કમ્મં ન નિપ્ફજ્જતીતિ કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠ સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, અયં ચિત્તવિવેકો નામ. સમાપત્તિમત્તેનેવ કમ્મં ન નિપ્ફજ્જતીતિ ઝાનં પાદકં કત્વા સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણાતિ, અયં ઉપધિવિવેકો નામ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કાયવિવેકો ચ વિવેકટ્ઠકાયાનં નેક્ખમ્માભિરતાનં. ચિત્તવિવેકો ચ પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાનં. ઉપધિવિવેકો ચ નિરુપધીનં પુગ્ગલાનં વિસઙ્ખારગતાન’’ન્તિ (મહાનિ. ૪૯).

સઙ્ગણિકારામસ્સાતિ ગણસઙ્ગણિકાય ચેવ કિલેસસઙ્ગણિકાય ચ રતસ્સ. આરદ્ધવીરિયસ્સાતિ કાયિકચેતસિકવીરિયવસેન આરદ્ધવીરિયસ્સ. ઉપટ્ઠિતસતિસ્સાતિ ચતુસતિપટ્ઠાનવસેન ઉપટ્ઠિતસતિસ્સ. સમાહિતસ્સાતિ એકગ્ગચિત્તસ્સ. પઞ્ઞવતોતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞાય પઞ્ઞવતો. નિપ્પપઞ્ચસ્સાતિ વિગતમાનતણ્હાદિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સ.

ઇધ ભાવેતબ્બપદે મગ્ગો કથિતો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

નવધમ્મવણ્ણના

૩૫૯. (ખ) સીલવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ પરિસુદ્ધભાવસ્સ પધાનઙ્ગં. ચિત્તવિસુદ્ધીતિ વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનભૂતા અટ્ઠ પગુણસમાપત્તિયો. દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ સપચ્ચયનામરૂપદસ્સનં. કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધીતિ પચ્ચયાકારઞાણં. અદ્ધત્તયેપિ હિ પચ્ચયવસેનેવ ધમ્મા પવત્તન્તીતિ પસ્સતો કઙ્ખં વિતરતિ. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ ઓભાસાદયો ન મગ્ગો, વીથિપ્પટિપન્નં ઉદયબ્બયઞાણં મગ્ગોતિ એવં મગ્ગામગ્ગે ઞાણં. પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ રથવિનીતે વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના કથિતા, ઇધ તરુણવિપસ્સના. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ રથવિનીતે મગ્ગો કથિતો, ઇધ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના. એતા પન સત્તપિ વિસુદ્ધિયો વિત્થારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતા. પઞ્ઞાતિ અરહત્તફલપઞ્ઞા. વિમુત્તિપિ અરહત્તફલવિમુત્તિયેવ.

(છ) ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ ફસ્સનાનત્તન્તિ ચક્ખાદિધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. ફસ્સનાનત્તં પટિચ્ચાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિનાનત્તં પટિચ્ચ. વેદનાનાનત્તન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવેદનાનાનત્તં. સઞ્ઞાનાનત્તં પટિચ્ચાતિ કામસઞ્ઞાદિનાનત્તં પટિચ્ચ. સઙ્કપ્પનાનત્તન્તિ કામસઙ્કપ્પાદિનાનત્તં. સઙ્કપ્પનાનત્તં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ છન્દનાનત્તન્તિ સઙ્કપ્પનાનત્તતાય રૂપે છન્દો સદ્દે છન્દોતિ એવં છન્દનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પરિળાહનાનત્તન્તિ છન્દનાનત્તતાય રૂપપરિળાહો સદ્દપરિળાહોતિ એવં પરિળાહનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. પરિયેસનાનાનત્તન્તિ પરિળાહનાનત્તતાય રૂપપરિયેસનાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ. લાભનાનત્તન્તિ પરિયેસનાનાનત્તતાય રૂપપટિલાભાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતિ.

(જ) સઞ્ઞાસુ મરણસઞ્ઞાતિ મરણાનુપસ્સનાઞાણે સઞ્ઞા. આહારેપટિકૂલસઞ્ઞાતિ આહારં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. સબ્બલોકેઅનભિરતિસઞ્ઞાતિ સબ્બસ્મિં વટ્ટે ઉક્કણ્ઠન્તસ્સ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા. સેસા હેટ્ઠા કથિતા એવ. ઇધ બહુકારપદે મગ્ગો કથિતો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

દસધમ્મવણ્ણના

૩૬૦. (ઝ) નિજ્જરવત્થૂનીતિ નિજ્જરકારણાનિ. મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતીતિ અયં હેટ્ઠા વિપસ્સનાયપિ નિજ્જિણ્ણા એવ પહીના. કસ્મા પુન ગહિતાતિ અસમુચ્છિન્નત્તા. વિપસ્સનાય હિ કિઞ્ચાપિ જિણ્ણા, ન પન સમુચ્છિન્ના, મગ્ગો પન ઉપ્પજ્જિત્વા તં સમુચ્છિન્દતિ, ન પુન વુટ્ઠાતું દેતિ. તસ્મા પુન ગહિતા. એવં સબ્બપદેસુ નયો નેતબ્બો.

એત્થ ચ સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયા ચતુસટ્ઠિ ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. કતમે ચતુસટ્ઠિ? સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, પગ્ગહટ્ઠેન વીરિયિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અનુસ્સરણટ્ઠેન સતિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, અવિક્ખેપટ્ઠેન સમાધિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, દસ્સનટ્ઠેન પઞ્ઞિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ, વિજાનનટ્ઠેન મનિન્દ્રિયં, અભિનન્દનટ્ઠેન સોમનસ્સિન્દ્રિયં, પવત્તસન્તતિઅધિપતેય્યટ્ઠેન જીવિતિન્દ્રિયં પરિપૂરેતિ…પે… અરહત્તફલક્ખણે અધિમોક્ખટ્ઠેન સદ્ધિન્દ્રિયં, પવત્તસન્તતિઅધિપતેય્યટ્ઠેન જીવિતિન્દ્રિયં પરિપૂરેતીતિ એવં ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ અટ્ઠ અટ્ઠ હુત્વા ચતુસટ્ઠિ ધમ્મા પારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. ઇધ અભિઞ્ઞેય્યપદે મગ્ગો કથિતો. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

ઇધ ઠત્વા પઞ્હા સમોધાનેતબ્બા. દસકે સતં પઞ્હા કથિતા. એકકે ચ નવકે ચ સતં, દુકે ચ અટ્ઠકે ચ સતં, તિકે ચ સત્તકે ચ સતં, ચતુક્કે ચ છક્કે ચ સતં, પઞ્ચકે પઞ્ઞાસાતિ અડ્ઢછટ્ઠાનિ પઞ્હસતાનિ કથિતાનિ હોન્તિ.

‘‘ઇદમવોચ આયસ્મા સારિપુત્તો, અત્તમના તે ભિક્ખૂ આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ભાસિતં અભિનન્દુ’’ન્તિ સાધુ, સાધૂતિ અભિનન્દન્તા સિરસા સમ્પટિચ્છિંસુ. તાય ચ પન અત્તમનતાય ઇમમેવ સુત્તં આવજ્જમાના પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

દસુત્તરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.