૮. સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૨૪૨. એવં મે સુતન્તિ સિઙ્ગાલસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – વેળુવને કલન્દકનિવાપેતિ વેળુવનન્તિ તસ્સ ઉય્યાનસ્સ નામં. તં કિર વેળૂહિ પરિક્ખિત્તં અહોસિ અટ્ઠારસહત્થેન ચ પાકારેન ગોપુરટ્ટાલકયુત્તં નીલોભાસં મનોરમં, તેન વેળુવનન્તિ વુચ્ચતિ. કલન્દકાનઞ્ચેત્થ નિવાપં અદંસુ, તેન કલન્દકનિવાપોતિ વુચ્ચતિ.

પુબ્બે કિર અઞ્ઞતરો રાજા તત્થ ઉય્યાનકીળનત્થં આગતો સુરામદેન મત્તો દિવા નિદ્દં ઓક્કમિ. પરિજનોપિસ્સ ‘‘સુત્તો રાજા’’તિ પુપ્ફફલાદીહિ પલોભિયમાનો ઇતો ચિતો ચ પક્કામિ. અથ સુરાગન્ધેન અઞ્ઞતરસ્મા સુસિરરુક્ખા કણ્હસપ્પો નિક્ખમિત્વા રઞ્ઞો અભિમુખો આગચ્છતિ, તં દિસ્વા રુક્ખદેવતા ‘‘રઞ્ઞો જીવિતં દમ્મી’’તિ કાળકવેસેન આગન્ત્વા કણ્ણમૂલે સદ્દમકાસિ. રાજા પટિબુજ્ઝિ. કણ્હસપ્પો નિવત્તો. સો તં દિસ્વા ‘‘ઇમાય કાળકાય મમ જીવિતં દિન્ન’’ન્તિ કાળકાનં તત્થ નિવાપં પટ્ઠપેસિ, અભયઘોસઞ્ચ ઘોસાપેસિ. તસ્મા તં તતો પભુતિ ‘‘કલન્દકનિવાપો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતં. કલન્દકાતિ હિ કાળકાનં એતં નામં.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યસ્મિં સમયે ભગવા રાજગહં ગોચરગામં કત્વા વેળુવને કલન્દકનિવાપે વિહરતિ, તેન સમયેન. સિઙ્ગાલકો ગહપતિપુત્તોતિ સિઙ્ગાલકોતિ તસ્સ નામં. ગહપતિપુત્તોતિ ગહપતિસ્સ પુત્તો ગહપતિપુત્તો. તસ્સ કિર પિતા ગહપતિમહાસાલો, નિદહિત્વા ઠપિતા ચસ્સ ગેહે ચત્તાલીસ ધનકોટિયો અત્થિ. સો ભગવતિ નિટ્ઠઙ્ગતો ઉપાસકો સોતાપન્નો, ભરિયાપિસ્સ સોતાપન્નાયેવ. પુત્તો પનસ્સ અસ્સદ્ધો અપ્પસન્નો. અથ નં માતાપિતરો અભિક્ખણં એવં ઓવદન્તિ – ‘‘તાત સત્થારં ઉપસઙ્કમ, ધમ્મસેનાપતિં મહામોગ્ગલ્લાનં મહાકસ્સપં અસીતિમહાસાવકે ઉપસઙ્કમા’’તિ. સો એવમાહ – ‘‘નત્થિ મમ તુમ્હાકં સમણાનં ઉપસઙ્કમનકિચ્ચં, સમણાનં સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિતબ્બં હોતિ, ઓનમિત્વા વન્દન્તસ્સ પિટ્ઠિ રુજ્જતિ, જાણુકાનિ ખરાનિ હોન્તિ, ભૂમિયં નિસીદિતબ્બં હોતિ, તત્થ નિસિન્નસ્સ વત્થાનિ કિલિસ્સન્તિ જીરન્તિ, સમીપે નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાય કથાસલ્લાપો હોતિ, તસ્મિં સતિ વિસ્સાસો ઉપ્પજ્જતિ, તતો નિમન્તેત્વા ચીવરપિણ્ડપાતાદીનિ દાતબ્બાનિ હોન્તિ. એવં સન્તે અત્થો પરિહાયતિ, નત્થિ મય્હં તુમ્હાકં સમણાનં ઉપસઙ્કમનકિચ્ચ’’ન્તિ. ઇતિ નં યાવજીવં ઓવદન્તાપિ માતાપિતરો સાસને ઉપનેતું નાસક્ખિંસુ.

અથસ્સ પિતા મરણમઞ્ચે નિપન્નો ‘‘મમ પુત્તસ્સ ઓવાદં દાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘દિસા તાત નમસ્સાહી’’તિ એવમસ્સ ઓવાદં દસ્સામિ, સો અત્થં અજાનન્તો દિસા નમસ્સિસ્સતિ, અથ નં સત્થા વા સાવકા વા પસ્સિત્વા ‘‘કિં કરોસી’’તિ પુચ્છિસ્સન્તિ. તતો ‘‘મય્હં પિતા દિસા નમસ્સનં કરોહીતિ મં ઓવદી’’તિ વક્ખતિ. અથસ્સ તે ‘‘ન તુય્હં પિતા એતા દિસા નમસ્સાપેતિ, ઇમા પન દિસા નમસ્સાપેતી’’તિ ધમ્મં દેસેસ્સન્તિ. સો બુદ્ધસાસને ગુણં ઞત્વા ‘‘પુઞ્ઞકમ્મં કરિસ્સતી’’તિ. અથ નં આમન્તાપેત્વા ‘‘તાત, પાતોવ ઉટ્ઠાય છ દિસા નમસ્સેય્યાસી’’તિ આહ. મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ કથા નામ યાવજીવં અનુસ્સરણીયા હોતિ. તસ્મા સો ગહપતિપુત્તો તં પિતુવચનં અનુસ્સરન્તો તથા અકાસિ. તસ્મા ‘‘કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય રાજગહા નિક્ખમિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

૨૪૩. પુથુદિસાતિ બહુદિસા. ઇદાનિ તા દસ્સેન્તો પુરત્થિમં દિસન્તિઆદિમાહ. પાવિસીતિ ન તાવ પવિટ્ઠો, પવિસિસ્સામીતિ નિક્ખન્તત્તા પન અન્તરામગ્ગે વત્તમાનોપિ એવં વુચ્ચતિ. અદ્દસા ખો ભગવાતિ ન ઇદાનેવ અદ્દસ, પચ્ચૂસસમયેપિ બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો એતં દિસા નમસ્સમાનં દિસ્વા ‘‘અજ્જ અહં સિઙ્ગાલસ્સ ગહપતિપુત્તસ્સ ગિહિવિનયં સિઙ્ગાલસુત્તન્તં કથેસ્સામિ, મહાજનસ્સ સા કથા સફલા ભવિસ્સતિ, ગન્તબ્બં મયા એત્થા’’તિ. તસ્મા પાતોવ નિક્ખમિત્વા રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ, પવિસન્તો ચ નં તથેવ અદ્દસ. તેન વુત્તં – ‘‘અદ્દસા ખો ભગવા’’તિ. એતદવોચાતિ સો કિર અવિદૂરે ઠિતમ્પિ સત્થારં ન પસ્સતિ, દિસાયેવ નમસ્સતિ. અથં નં ભગવા સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન વિકસમાનં મહાપદુમં વિય મુખં વિવરિત્વા ‘‘કિં નુ ખો ત્વં, ગહપતિપુત્તા’’તિઆદિકં એતદવોચ.

છદિસાદિવણ્ણના

૨૪૪. યથા કથં પન, ભન્તેતિ સો કિર તં ભગવતો વચનં સુત્વાવ ચિન્તેસિ ‘‘યા કિર મમ પિતરા છ દિસા નમસ્સિતબ્બા’’તિ વુત્તા, ન કિર તા એતા, અઞ્ઞા કિર અરિયસાવકેન છ દિસા નમસ્સિતબ્બા. હન્દાહં અરિયસાવકેન નમસ્સિતબ્બા દિસાયેવ પુચ્છિત્વા નમસ્સામીતિ. સો તા પુચ્છન્તો યથા કથં પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ યથાતિ નિપાતમત્તં. કથં પનાતિ ઇદમેવ પુચ્છાપદં. કમ્મકિલેસાતિ તેહિ કમ્મેહિ સત્તા કિલિસ્સન્તિ, તસ્મા કમ્મકિલેસાતિ વુચ્ચન્તિ. ઠાનેહીતિ કારણેહિ. અપાયમુખાનીતિ વિનાસમુખાનિ. સોતિ સો સોતાપન્નો અરિયસાવકો. ચુદ્દસ પાપકાપગતોતિ એતેહિ ચુદ્દસહિ પાપકેહિ લામકેહિ અપગતો. છદ્દિસાપટિચ્છાદીતિ છ દિસા પટિચ્છાદેન્તો. ઉભોલોકવિજયાયાતિ ઉભિન્નં ઇધલોકપરલોકાનં વિજિનનત્થાય. અયઞ્ચેવ લોકો આરદ્ધો હોતીતિ એવરૂપસ્સ હિ ઇધ લોકે પઞ્ચ વેરાનિ ન હોન્તિ, તેનસ્સ અયઞ્ચેવ લોકો આરદ્ધો હોતિ પરિતોસિતો ચેવ નિપ્ફાદિતો ચ. પરલોકેપિ પઞ્ચ વેરાનિ ન હોન્તિ, તેનસ્સ પરો ચ લોકો આરાધિતો હોતિ. તસ્મા સો કાયસ્સ ભેદા પરમ્મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જતિ.

૨૪૫. ઇતિ ભગવા સઙ્ખેપેન માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ તમેવ વિત્થારેન્તો કતમસ્સ ચત્તારો કમ્મકિલેસાતિઆદિમાહ. કમ્મકિલેસોતિ કમ્મઞ્ચ તં કિલેસસમ્પયુત્તત્તા કિલેસો ચાતિ કમ્મકિલેસો. સકિલેસોયેવ હિ પાણં હનતિ, નિક્કિલેસો ન હનતિ, તસ્મા પાણાતિપાતો ‘‘કમ્મકિલેસો’’તિ વુત્તો. અદિન્નાદાનાદીસુપિ એસેવ નયો. અથાપરન્તિ અપરમ્પિ એતદત્થપરિદીપકમેવ ગાથાબન્ધં અવોચાતિ અત્થો.

ચતુઠાનાદિવણ્ણના

૨૪૬. પાપકમ્મં કરોતીતિ ઇદં ભગવા યસ્મા કારકે દસ્સિતે અકારકો પાકટો હોતિ, તસ્મા ‘‘પાપકમ્મં ન કરોતી’’તિ માતિકં ઠપેત્વાપિ દેસનાકુસલતાય પઠમતરં કારકં દસ્સેન્તો આહ. તત્થ છન્દાગતિં ગચ્છન્તોતિ છન્દેન પેમેન અગતિં ગચ્છન્તો અકત્તબ્બં કરોન્તો. પરપદેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ યો ‘‘અયં મે મિત્તો વા સમ્ભત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા ઞાતકો વા લઞ્જં વા પન મે દેતી’’તિ છન્દવસેન અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં છન્દાગતિં ગચ્છન્તો પાપકમ્મં કરોતિ નામ. યો ‘‘અયં મે વેરી’’તિ પકતિવેરવસેન તઙ્ખણુપ્પન્નકોધવસેન વા સામિકં અસ્સામિકં કરોતિ, અયં દોસાગતિં ગચ્છન્તો પાપકમ્મં કરોતિ નામ. યો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા યં વા તં વા વત્વા અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં મોહાગતિં ગચ્છન્તો પાપકમ્મં કરોતિ નામ. યો પન ‘‘અયં રાજવલ્લભો વા વિસમનિસ્સિતો વા અનત્થમ્પિ મે કરેય્યા’’તિ ભીતો અસ્સામિકં સામિકં કરોતિ, અયં ભયાગતિં ગચ્છન્તો પાપકમ્મં કરોતિ નામ. યો પન યંકિઞ્ચિ ભાજેન્તો ‘‘અયં મે સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા’’તિ પેમવસેન અતિરેકં દેતિ, ‘‘અયં મે વેરી’’તિ દોસવસેન ઊનકં દેતિ, મોમૂહત્તા દિન્નાદિન્નં અજાનમાનો કસ્સચિ ઊનં કસ્સચિ અધિકં દેતિ, ‘‘અયં ઇમસ્મિં અદિય્યમાને મય્હં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ ભીતો કસ્સચિ અતિરેકં દેતિ, સો ચતુબ્બિધોપિ યથાનુક્કમેન છન્દાગતિઆદીનિ ગચ્છન્તો પાપકમ્મં કરોતિ નામ.

અરિયસાવકો પન જીવિતક્ખયં પાપુણન્તોપિ છન્દાગતિઆદીનિ ન ગચ્છતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ ઠાનેહિ પાપકમ્મં ન કરોતી’’તિ.

નિહીયતિ યસો તસ્સાતિ તસ્સ અગતિગામિનો કિત્તિયસોપિ પરિવારયસોપિ નિહીયતિ પરિહાયતિ.

છઅપાયમુખાદિવણ્ણના

૨૪૭. સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનાનુયોગોતિ એત્થ સુરાતિ પિટ્ઠસુરા પૂવસુરા ઓદનસુરા કિણ્ણપક્ખિત્તા સમ્ભારસંયુત્તાતિ પઞ્ચ સુરા. મેરયન્તિ પુપ્ફાસવો ફલાસવો મધ્વાસવો ગુળાસવો સમ્ભારસંયુત્તોતિ પઞ્ચ આસવા. તં સબ્બમ્પિ મદકરણવસેન મજ્જં. પમાદટ્ઠાનન્તિ પમાદકારણં. યાય ચેતનાય તં મજ્જં પિવતિ, તસ્સ એતં અધિવચનં. અનુયોગોતિ તસ્સ સુરામેરયમજ્જપ્પમાદટ્ઠાનસ્સ અનુઅનુયોગો પુનપ્પુનં કરણં. યસ્મા પનેતં અનુયુત્તસ્સ ઉપ્પન્ના ચેવ ભોગા પરિહાયન્તિ, અનુપ્પન્ના ચ નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા ‘‘ભોગાનં અપાયમુખ’’ન્તિ વુત્તં. વિકાલવિસિખાચરિયાનુયોગોતિ અવેલાય વિસિખાસુ ચરિયાનુયુત્તતા.

સમજ્જાભિચરણન્તિ નચ્ચાદિદસ્સનવસેન સમજ્જાગમનં. આલસ્યાનુયોગોતિ કાયાલસિયતાય યુત્તપ્પયુત્તતા.

સુરામેરયસ્સ છઆદીનવાદિવણ્ણના

૨૪૮. એવં છન્નં અપાયમુખાનં માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ તાનિ વિભજન્તો છ ખો મે, ગહપતિપુત્ત આદીનવાતિઆદિમાહ. તત્થ સન્દિટ્ઠિકાતિ સામં પસ્સિતબ્બા, ઇધલોકભાવિની. ધનજાનીતિ ધનહાનિ. કલહપ્પવડ્ઢનીતિ વાચાકલહસ્સ ચેવ હત્થપરામાસાદિકાયકલહસ્સ ચ વડ્ઢની. રોગાનં આયતનન્તિ તેસં તેસં અક્ખિરોગાદીનં ખેત્તં. અકિત્તિસઞ્જનનીતિ સુરં પિવિત્વા હિ માતરમ્પિ પહરન્તિ પિતરમ્પિ, અઞ્ઞં બહુમ્પિ અવત્તબ્બં વદન્તિ, અકત્તબ્બં કરોન્તિ. તેન ગરહમ્પિ દણ્ડમ્પિ હત્થપાદાદિછેદમ્પિ પાપુણન્તિ, ઇધલોકેપિ પરલોકેપિ અકિત્તિં પાપુણન્તિ, ઇતિ તેસં સા સુરા અકિત્તિસઞ્જનની નામ હોતિ. કોપીનનિદંસનીતિ ગુય્હટ્ઠાનઞ્હિ વિવરિયમાનં હિરિં કોપેતિ વિનાસેતિ, તસ્મા ‘‘કોપીન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સુરામદમત્તા ચ તં તં અઙ્ગં વિવરિત્વા વિચરન્તિ, તેન નેસં સા સુરા કોપીનસ્સ નિદંસનતો ‘‘કોપીનનિદંસની’’તિ વુચ્ચતિ. પઞ્ઞાય દુબ્બલિકરણીતિ સાગતત્થેરસ્સ વિય કમ્મસ્સકતપઞ્ઞં દુબ્બલં કરોતિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલિકરણી’’તિ વુચ્ચતિ. મગ્ગપઞ્ઞં પન દુબ્બલં કાતું ન સક્કોતિ. અધિગતમગ્ગાનઞ્હિ સા અન્તોમુખમેવ ન પવિસતિ. છટ્ઠં પદન્તિ છટ્ઠં કારણં.

૨૪૯. અત્તાપિસ્સ અગુત્તો અરક્ખિતો હોતીતિ અવેલાય ચરન્તો હિ ખાણુકણ્ટકાદીનિપિ અક્કમતિ, અહિનાપિ યક્ખાદીહિપિ સમાગચ્છતિ, તં તં ઠાનં ગચ્છતીતિ ઞત્વા વેરિનોપિ નં નિલીયિત્વા ગણ્હન્તિ વા હનન્તિ વા. એવં અત્તાપિસ્સ અગુત્તો હોતિ અરક્ખિતો. પુત્તદારાપિ ‘‘અમ્હાકં પિતા અમ્હાકં સામિ રત્તિં વિચરતિ, કિમઙ્ગં પન મય’’ન્તિ ઇતિસ્સ પુત્તધીતરોપિ ભરિયાપિ બહિ પત્થનં કત્વા રત્તિં ચરન્તા અનયબ્યસનં પાપુણન્તિ. એવં પુત્તદારોપિસ્સ અગુત્તો અરક્ખિતો હોતિ. સાપતેય્યન્તિ તસ્સ પુત્તદારપરિજનસ્સ રત્તિં ચરણકભાવં ઞત્વા ચોરા સુઞ્ઞં ગેહં પવિસિત્વા યં ઇચ્છન્તિ, તં હરન્તિ. એવં સાપતેય્યમ્પિસ્સ અગુત્તં અરક્ખિતં હોતિ. સઙ્કિયો ચ હોતીતિ અઞ્ઞેહિ કતપાપકમ્મેસુપિ ‘‘ઇમિના કતં ભવિસ્સતી’’તિ સઙ્કિતબ્બો હોતિ. યસ્સ યસ્સ ઘરદ્વારેન યાતિ, તત્થ યં અઞ્ઞેન ચોરકમ્મં પરદારિકકમ્મં વા કતં, તં ‘‘ઇમિના કત’’ન્તિ વુત્તે અભૂતં અસન્તમ્પિ તસ્મિં રૂહતિ પતિટ્ઠાતિ. બહૂનઞ્ચ દુક્ખધમ્માનન્તિ એત્તકં દુક્ખં, એત્તકં દોમનસ્સન્તિ વત્તું ન સક્કા, અઞ્ઞસ્મિં પુગ્ગલે અસતિ સબ્બં વિકાલચારિમ્હિ આહરિતબ્બં હોતિ, ઇતિ સો બહૂનં દુક્ખધમ્માનં પુરક્ખતો પુરેગામી હોતિ.

૨૫૦. ક્વ નચ્ચન્તિ ‘‘કસ્મિં ઠાને નટનાટકાદિનચ્ચં અત્થી’’તિ પુચ્છિત્વા યસ્મિં ગામે વા નિગમે વા તં અત્થિ, તત્થ ગન્તબ્બં હોતિ, તસ્સ ‘‘સ્વે નચ્ચદસ્સનં ગમિસ્સામી’’તિ અજ્જ વત્થગન્ધમાલાદીનિ પટિયાદેન્તસ્સેવ સકલદિવસમ્પિ કમ્મચ્છેદો હોતિ, નચ્ચદસ્સનેન એકાહમ્પિ દ્વીહમ્પિ તીહમ્પિ તત્થેવ હોતિ, અથ વુટ્ઠિસમ્પત્તિયાદીનિ લભિત્વાપિ વપ્પાદિકાલે વપ્પાદીનિ અકરોન્તસ્સ અનુપ્પન્ના ભોગા નુપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ બહિ ગતભાવં ઞત્વા અનારક્ખે ગેહે ચોરા યં ઇચ્છન્તિ, તં કરોન્તિ, તેનસ્સ ઉપ્પન્નાપિ ભોગા વિનસ્સન્તિ. ક્વ ગીતન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તેસં નાનાકરણં બ્રહ્મજાલે વુત્તમેવ.

૨૫૧. જયં વેરન્તિ ‘‘જિતં મયા’’તિ પરિસમજ્ઝે પરસ્સ સાટકં વા વેઠનં વા ગણ્હાતિ, સો ‘‘પરિસમજ્ઝે મે અવમાનં કરોસિ, હોતુ, સિક્ખાપેસ્સામિ ન’’ન્તિ તત્થ વેરં બન્ધતિ, એવં જિનન્તો સયં વેરં પસવતિ. જિનોતિ અઞ્ઞેન જિતો સમાનો યં તેન તસ્સ વેઠનં વા સાટકો વા અઞ્ઞં વા પન હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિવિત્તં ગહિતં, તં અનુસોચતિ ‘‘અહોસિ વત મે, તં તં વત મે નત્થી’’તિ તપ્પચ્ચયા સોચતિ. એવં સો જિનો વિત્તં અનુસોચતિ. સભાગતસ્સ વચનં ન રૂહતીતિ વિનિચ્છયટ્ઠાને સક્ખિપુટ્ઠસ્સ સતો વચનં ન રૂહતિ, ન પતિટ્ઠાતિ, ‘‘અયં અક્ખસોણ્ડો જૂતકરો, મા તસ્સ વચનં ગણ્હિત્થા’’તિ વત્તારો ભવન્તિ. મિત્તામચ્ચાનં પરિભૂતો હોતીતિ તઞ્હિ મિતામચ્ચા એવં વદન્તિ – ‘‘સમ્મ, ત્વમ્પિ નામ કુલપુત્તો જૂતકરો છિન્નભિન્નકો હુત્વા વિચરસિ, ન તે ઇદં જાતિગોત્તાનં અનુરૂપં, ઇતો પટ્ઠાય મા એવં કરેય્યાસી’’તિ. સો એવં વુત્તોપિ તેસં વચનં ન કરોતિ. તતો તેન સદ્ધિં એકતો ન તિટ્ઠન્તિ ન નિસીદન્તિ. તસ્સ કારણા સક્ખિપુટ્ઠાપિ ન કથેન્તિ. એવં મિત્તામચ્ચાનં પરિભૂતો હોતિ.

આવાહવિવાહકાનન્તિ આવાહકા નામ યે તસ્સ ઘરતો દારિકં ગહેતુકામા. વિવાહકા નામ યે તસ્સ ગેહે દારિકં દાતુકામા. અપત્થિતો હોતીતિ અનિચ્છિતો હોતિ. નાલં દારભરણાયાતિ દારભરણાય ન સમત્થો. એતસ્સ ગેહે દારિકા દિન્નાપિ એતસ્સ ગેહતો આગતાપિ અમ્હેહિ એવ પોસિતબ્બા ભવિસ્સતિયેવ.

પાપમિત્તતાય છઆદીનવાદિવણ્ણના

૨૫૨. ધુત્તાતિ અક્ખધુત્તા. સોણ્ડાતિ ઇત્થિસોણ્ડા ભત્તસોણ્ડા પૂવસોણ્ડા મૂલકસોણ્ડા. પિપાસાતિ પાનસોણ્ડા. નેકતિકાતિ પતિરૂપકેન વઞ્ચનકા. વઞ્ચનિકાતિ સમ્મુખાવઞ્ચનાહિ વઞ્ચનિકા. સાહસિકાતિ એકાગારિકાદિસાહસિકકમ્મકારિનો. ત્યાસ્સ મિત્તા હોન્તીતિ તે અસ્સ મિત્તા હોન્તિ. અઞ્ઞેહિ સપ્પુરિસેહિ સદ્ધિં ન રમતિ ગન્ધમાલાદીહિ અલઙ્કરિત્વા વરસયનં આરોપિતસૂકરો ગૂથકૂપમિવ, તે પાપમિત્તેયેવ ઉપસઙ્કમતિ. તસ્મા દિટ્ઠે ચેવ ધમ્મે સમ્પરાયઞ્ચ બહું અનત્થં નિગચ્છતિ.

૨૫૩. અતિસીતન્તિ કમ્મં ન કરોતીતિ મનુસ્સેહિ કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય ‘‘એથ ભો કમ્મન્તં ગચ્છામા’’તિ વુત્તો ‘‘અતિસીતં તાવ, અટ્ઠીનિ ભિજ્જન્તિ વિય, ગચ્છથ તુમ્હે પચ્છા જાનિસ્સામી’’તિ અગ્ગિં તપન્તો નિસીદતિ. તે ગન્ત્વા કમ્મં કરોન્તિ. ઇતરસ્સ કમ્મં પરિહાયતિ. અતિઉણ્હન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

હોતિ પાનસખા નામાતિ એકચ્ચો પાનટ્ઠાને સુરાગેહેયેવ સહાયો હોતિ. ‘‘પન્નસખા’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. સમ્મિયસમ્મિયોતિ સમ્મ સમ્માતિ વદન્તો સમ્મુખેયેવ સહાયો હોતિ, પરમ્મુખે વેરીસદિસો ઓતારમેવ ગવેસતિ. અત્થેસુ જાતેસૂતિ તથારૂપેસુ કિચ્ચેસુ સમુપ્પન્નેસુ. વેરપ્પસવોતિ વેરબહુલતા. અનત્થતાતિ અનત્થકારિતા. સુકદરિયતાતિ સુટ્ઠુ કદરિયતા થદ્ધમચ્છરિયભાવો. ઉદકમિવ ઇણં વિગાહતીતિ પાસાણો ઉદકં વિય સંસીદન્તો ઇણં વિગાહતિ.

રત્તિનુટ્ઠાનદેસ્સિનાતિ રત્તિં અનુટ્ઠાનસીલેન. અતિસાયમિદં અહૂતિ ઇદં અતિસાયં જાતન્તિ યે એવં વત્વા કમ્મં ન કરોન્તિ. ઇતિ વિસ્સટ્ઠકમ્મન્તેતિ એવં વત્વા પરિચ્ચત્તકમ્મન્તે. અત્થા અચ્ચેન્તિ માણવેતિ એવરૂપે પુગ્ગલે અત્થા અતિક્કમન્તિ, તેસુ ન તિટ્ઠન્તિ.

તિણા ભિય્યોતિ તિણતોપિ ઉત્તરિ. સો સુખં ન વિહાયતીતિ સો પુરિસો સુખં ન જહાતિ, સુખસમઙ્ગીયેવ હોતિ. ઇમિના કથામગ્ગેન ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘ગિહિભૂતેન સતા એત્તકં કમ્મં ન કાતબ્બં, કરોન્તસ્સ વડ્ઢિ નામ નત્થિ. ઇધલોકે પરલોકે ગરહમેવ પાપુણાતી’’તિ.

મિત્તપતિરૂપકાદિવણ્ણના

૨૫૪. ઇદાનિ યો એવં કરોતો અનત્થો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞાનિ વા પન યાનિ કાનિચિ ભયાનિ યેકેચિ ઉપદ્દવા યેકેચિ ઉપસગ્ગા, સબ્બે તે બાલં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જન્તિ. તસ્મા ‘‘એવરૂપા બાલા ન સેવિતબ્બા’’તિ બાલે મિત્તપતિરૂપકે અમિત્તે દસ્સેતું ચત્તારોમે, ગહપતિપુત્ત અમિત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞદત્થુહરોતિ સયં તુચ્છહત્થો આગન્ત્વા એકંસેન યંકિઞ્ચિ હરતિયેવ. વચીપરમોતિ વચનપરમો વચનમત્તેનેવ દાયકો કારકો વિય હોતિ. અનુપ્પિયભાણીતિ અનુપ્પિયં ભણતિ. અપાયસહાયોતિ ભોગાનં અપાયેસુ સહાયો હોતિ.

૨૫૫. એવં ચત્તારો અમિત્તે દસ્સેત્વા પુન તત્થ એકેકં ચતૂહિ કારણેહિ વિભજન્તો ચતૂહિ ખો, ગહપતિપુત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞદત્થુહરો હોતીતિ એકંસેન હારકોયેવ હોતિ. સહાયસ્સ ગેહં રિત્તહત્થો આગન્ત્વા નિવત્થસાટકાદીનં વણ્ણં ભાસતિ, સો ‘‘અતિવિય ત્વં સમ્મ ઇમસ્સ વણ્ણં ભાસસી’’તિ અઞ્ઞં નિવાસેત્વા તં દેતિ. અપ્પેન બહુમિચ્છતીતિ યંકિઞ્ચિ અપ્પકં દત્વા તસ્સ સન્તિકા બહું પત્થેતિ. ભયસ્સ કિચ્ચં કરોતીતિ અત્તનો ભયે ઉપ્પન્ને તસ્સ દાસો વિય હુત્વા તં તં કિચ્ચં કરોતિ, અયં સબ્બદા ન કરોતિ, ભયે ઉપ્પન્ને કરોતિ, ન પેમેનાતિ અમિત્તો નામ જાતો. સેવતિ અત્થકારણાતિ મિત્તસન્થવવસેન ન સેવતિ, અત્તનો અત્થમેવ પચ્ચાસીસન્તો સેવતિ.

૨૫૬. અતીતેન પટિસન્થરતીતિ સહાયે આગતે ‘‘હિય્યો વા પરે વા ન આગતોસિ, અમ્હાકં ઇમસ્મિં વારે સસ્સં અતિવિય નિપ્ફન્નં, બહૂનિ સાલિયવબીજાદીનિ ઠપેત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તા નિસીદિમ્હ, અજ્જ પન સબ્બં ખીણ’’ન્તિ એવં અતીતેન સઙ્ગણ્હાતિ. અનાગતેનાતિ ‘‘ઇમસ્મિં વારે અમ્હાકં સસ્સં મનાપં ભવિસ્સતિ, ફલભારભરિતા સાલિઆદયો, સસ્સસઙ્ગહે કતે તુમ્હાકં સઙ્ગહં કાતું સમત્થા ભવિસ્સામા’’તિ એવં અનાગતેન સઙ્ગણ્હાતિ. નિરત્થકેનાતિ હત્થિક્ખન્ધે વા અસ્સપિટ્ઠે વા નિસિન્નો સહાયં દિસ્વા ‘‘એહિ, ભો, ઇધ નિસીદા’’તિ વદતિ. મનાપં સાટકં નિવાસેત્વા ‘‘સહાયકસ્સ વત મે અનુચ્છવિકો અઞ્ઞો પન મય્હં નત્થી’’તિ વદતિ, એવં નિરત્થકેન સઙ્ગણ્હાતિ નામ. પચ્ચુપ્પન્નેસુ કિચ્ચેસુ બ્યસનં દસ્સેતીતિ ‘‘સકટેન મે અત્થો’’તિ વુત્તે ‘‘ચક્કમસ્સ ભિન્નં, અક્ખો છિન્નો’’તિઆદીનિ વદતિ.

૨૫૭. પાપકમ્પિસ્સ અનુજાનાતીતિ પાણાતિપાતાદીસુ યંકિઞ્ચિ કરોમાતિ વુત્તે ‘‘સાધુ સમ્મ કરોમા’’તિ અનુજાનાતિ. કલ્યાણેપિ એસેવ નયો. સહાયો હોતીતિ ‘‘અસુકટ્ઠાને સુરં પિવન્તિ, એહિ તત્થ ગચ્છામા’’તિ વુત્તે સાધૂતિ ગચ્છતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇતિ વિઞ્ઞાયાતિ ‘‘મિત્તપતિરૂપકા એતે’’તિ એવં જાનિત્વા.

સુહદમિત્તાદિવણ્ણના

૨૬૦. એવં ન સેવિતબ્બે પાપમિત્તે દસ્સેત્વા ઇદાનિ સેવિતબ્બે કલ્યાણમિત્તે દસ્સેન્તો પુન ચત્તારોમે, ગહપતિપુત્તાતિઆદિમાહ. તત્થ સુહદાતિ સુન્દરહદયા.

૨૬૧. પમત્તં રક્ખતીતિ મજ્જં પિવિત્વા ગામમજ્ઝે વા ગામદ્વારે વા મગ્ગે વા નિપન્નં દિસ્વા ‘‘એવંનિપન્નસ્સ કોચિદેવ નિવાસનપારુપનમ્પિ હરેય્યા’’તિ સમીપે નિસીદિત્વા પબુદ્ધકાલે ગહેત્વા ગચ્છતિ. પમત્તસ્સ સાપતેય્યન્તિ સહાયો બહિગતો વા હોતિ સુરં પિવિત્વા વા પમત્તો, ગેહં અનારક્ખં ‘‘કોચિદેવ યંકિઞ્ચિ હરેય્યા’’તિ ગેહં પવિસિત્વા તસ્સ ધનં રક્ખતિ. ભીતસ્સાતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ભયે ઉપ્પન્ને ‘‘મા ભાયિ, માદિસે સહાયે ઠિતે કિં ભાયસી’’તિ તં ભયં હરન્તો પટિસરણં હોતિ. તદ્દિગુણં ભોગન્તિ કિચ્ચકરણીયે ઉપ્પન્ને સહાયં અત્તનો સન્તિકં આગતં દિસ્વા વદતિ ‘‘કસ્મા આગતોસી’’તિ? રાજકુલે કમ્મં અત્થીતિ. કિં લદ્ધું વટ્ટતીતિ? એકો કહાપણોતિ. ‘‘નગરે કમ્મં નામ ન એકકહાપણેન નિપ્ફજ્જતિ, દ્વે ગણ્હાહી’’તિ એવં યત્તકં વદતિ, તતો દિગુણં દેતિ.

૨૬૨. ગુય્હમસ્સ આચિક્ખતીતિ અત્તનો ગુય્હં નિગૂહિતું યુત્તકથં અઞ્ઞસ્સ અકથેત્વા તસ્સેવ આચિક્ખતિ. ગુય્હમસ્સ પરિગૂહતીતિ તેન કથિતં ગુય્હં યથા અઞ્ઞો ન જાનાતિ, એવં રક્ખતિ. આપદાસુ ન વિજહતીતિ ઉપ્પન્ને ભયે ન પરિચ્ચજતિ. જીવિતમ્પિસ્સ અત્થાયાતિ અત્તનો જીવિતમ્પિ તસ્સ સહાયસ્સ અત્થાય પરિચ્ચત્તમેવ હોતિ, અત્તનો જીવિતં અગણેત્વાપિ તસ્સ કમ્મં કરોતિયેવ.

૨૬૩. પાપા નિવારેતીતિ અમ્હેસુ પસ્સન્તેસુ પસ્સન્તેસુ ત્વં એવં કાતું ન લભસિ, પઞ્ચ વેરાનિ દસ અકુસલકમ્મપથે મા કરોહીતિ નિવારેતિ. કલ્યાણે નિવેસેતીતિ કલ્યાણકમ્મે તીસુ સરણેસુ પઞ્ચસીલેસુ દસકુસલકમ્મપથેસુ વત્તસ્સુ, દાનં દેહિ પુઞ્ઞં કરોહિ ધમ્મં સુણાહીતિ એવં કલ્યાણે નિયોજેતિ. અસ્સુતં સાવેતીતિ અસ્સુતપુબ્બં સુખુમં નિપુણં કારણં સાવેતિ. સગ્ગસ્સ મગ્ગન્તિ ઇદં કમ્મં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તીતિ એવં સગ્ગસ્સ મગ્ગં આચિક્ખતિ.

૨૬૪. અભવેનસ્સ ન નન્દતીતિ તસ્સ અભવેન અવુડ્ઢિયા પુત્તદારસ્સ વા પરિજનસ્સ વા તથારૂપં પારિજુઞ્ઞં દિસ્વા વા સુત્વા વા ન નન્દતિ, અનત્તમનો હોતિ. ભવેનાતિ વુડ્ઢિયા તથારૂપસ્સ સમ્પત્તિં વા ઇસ્સરિયપ્પટિલાભં વા દિસ્વા વા સુત્વા વા નન્દતિ, અત્તમનો હોતિ. અવણ્ણં ભણમાનં નિવારેતીતિ ‘‘અસુકો વિરૂપો ન પાસાદિકો દુજ્જાતિકો દુસ્સીલો’’તિ વા વુત્તે ‘‘એવં મા ભણિ, રૂપવા ચ સો પાસાદિકો ચ સુજાતો ચ સીલસમ્પન્નો ચા’’તિઆદીહિ વચનેહિ પરં અત્તનો સહાયસ્સ અવણ્ણં ભણમાનં નિવારેતિ. વણ્ણં ભણમાનં પસંસતીતિ ‘‘અસુકો રૂપવા પાસાદિકો સુજાતો સીલસમ્પન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘અહો સુટ્ઠુ વદસિ, સુભાસિતં તયા, એવમેતં, એસ પુરિસો રૂપવા પાસાદિકો સુજાતો સીલસમ્પન્નો’’તિ એવં અત્તનો સહાયકસ્સ પરં વણ્ણં ભણમાનં પસંસતિ.

૨૬૫. જલં અગ્ગીવ ભાસતીતિ રત્તિં પબ્બતમત્થકે જલમાનો અગ્ગિ વિય વિરોચતિ.

ભોગે સંહરમાનસ્સાતિ અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ અપીળેત્વા ધમ્મેન સમેન ભોગે સમ્પિણ્ડેન્તસ્સ રાસિં કરોન્તસ્સ. ભમરસ્સેવ ઇરીયતોતિ યથા ભમરો પુપ્ફાનં વણ્ણગન્ધં અપોથયં તુણ્ડેનપિ પક્ખેહિપિ રસં આહરિત્વા અનુપુબ્બેન ચક્કપ્પમાણં મધુપટલં કરોતિ, એવં અનુપુબ્બેન મહન્તં ભોગરાસિં કરોન્તસ્સ. ભોગા સન્નિચયં યન્તીતિ તસ્સ ભોગા નિચયં ગચ્છન્તિ. કથં? અનુપુબ્બેન ઉપચિકાહિ સંવડ્ઢિયમાનો વમ્મિકો વિય. તેનાહ ‘‘વમ્મિકોવુપચીયતી’’તિ. યથા વમ્મિકો ઉપચિયતિ, એવં નિચયં યન્તીતિ અત્થો.

સમાહત્વાતિ સમાહરિત્વા. અલમત્થોતિ યુત્તસભાવો સમત્થો વા પરિયત્તરૂપો ઘરાવાસં સણ્ઠાપેતું.

ઇદાનિ યથા વા ઘરાવાસો સણ્ઠપેતબ્બો, તથા ઓવદન્તો ચતુધા વિભજે ભોગેતિઆદિમાહ. તત્થ સ વે મિત્તાનિ ગન્થતીતિ સો એવં વિભજન્તો મિત્તાનિ ગન્થતિ નામ અભેજ્જમાનાનિ ઠપેતિ. યસ્સ હિ ભોગા સન્તિ, સો એવ મિત્તે ઠપેતું સક્કોતિ, ન ઇતરો.

એકેન ભોગે ભુઞ્જેય્યાતિ એકેન કોટ્ઠાસેન ભોગે ભુઞ્જેય્ય. દ્વીહિ કમ્મં પયોજયેતિ દ્વીહિ કોટ્ઠાસેહિ કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં પયોજેય્ય. ચતુત્થઞ્ચ નિધાપેય્યાતિ ચતુત્થં કોટ્ઠાસં નિધાપેત્વા ઠપેય્ય. આપદાસુ ભવિસ્સતીતિ કુલાનઞ્હિ ન સબ્બકાલં એકસદિસં વત્તતિ, કદાચિ રાજાદિવસેન આપદાપિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા એવં આપદાસુ ઉપ્પન્નાસુ ભવિસ્સતીતિ ‘‘એકં કોટ્ઠાસં નિધાપેય્યા’’તિ આહ. ઇમેસુ પન ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ કતરકોટ્ઠાસં ગહેત્વા કુસલં કાતબ્બન્તિ? ‘‘ભોગે ભુઞ્જેય્યા’’તિ વુત્તકોટ્ઠાસં. તતો ગણ્હિત્વા ભિક્ખૂનમ્પિ કપણદ્ધિકાદીનમ્પિ દાતબ્બં, પેસકારન્હાપિતાદીનમ્પિ વેતનં દાતબ્બં.

છદ્દિસાપટિચ્છાદનકણ્ડવણ્ણના

૨૬૬. ઇતિ ભગવા એત્તકેન કથામગ્ગેન એવં ગહપતિપુત્તસ્સ અરિયસાવકો ચતૂહિ કારણેહિ અકુસલં પહાય છહિ કારણેહિ ભોગાનં અપાયમુખં વજ્જેત્વા સોળસ મિત્તાનિ સેવન્તો ઘરાવાસં સણ્ઠપેત્વા દારભરણં કરોન્તો ધમ્મિકેન આજીવેન જીવતિ, દેવમનુસ્સાનઞ્ચ અન્તરે અગ્ગિક્ખન્ધો વિય વિરોચતીતિ વજ્જનીયધમ્મવજ્જનત્થં સેવિતબ્બધમ્મસેવનત્થઞ્ચ ઓવાદં દત્વા ઇદાનિ નમસ્સિતબ્બા છ દિસા દસ્સેન્તો કથઞ્ચ ગહપતિપુત્તાતિઆદિમાહ.

તત્થ છદ્દિસાપટિચ્છાદીતિ યથા છહિ દિસાહિ આગમનભયં ન આગચ્છતિ, ખેમં હોતિ નિબ્ભયં એવં વિહરન્તો ‘‘છદ્દિસાપટિચ્છાદી’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘પુરત્થિમા દિસા માતાપિતરો વેદિતબ્બા’’તિઆદીસુ માતાપિતરો પુબ્બુપકારિતાય પુરત્થિમા દિસાતિ વેદિતબ્બા. આચરિયા દક્ખિણેય્યતાય દક્ખિણા દિસાતિ. પુત્તદારા પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનવસેન પચ્છિમા દિસાતિ. મિત્તામચ્ચા યસ્મા સો મિત્તામચ્ચે નિસ્સાય તે તે દુક્ખવિસેસે ઉત્તરતિ, તસ્મા ઉત્તરા દિસાતિ. દાસકમ્મકરા પાદમૂલે પતિટ્ઠાનવસેન હેટ્ઠિમા દિસાતિ. સમણબ્રાહ્મણા ગુણેહિ ઉપરિ ઠિતભાવેન ઉપરિમા દિસાતિ વેદિતબ્બા.

૨૬૭. ભતો ને ભરિસ્સામીતિ અહં માતાપિતૂહિ થઞ્ઞં પાયેત્વા હત્થપાદે વડ્ઢેત્વા મુખેન સિઙ્ઘાણિકં અપનેત્વા નહાપેત્વા મણ્ડેત્વા ભતો ભરિતો જગ્ગિતો, સ્વાહં અજ્જ તે મહલ્લકે પાદધોવનન્હાપનયાગુભત્તદાનાદીહિ ભરિસ્સામિ.

કિચ્ચં નેસં કરિસ્સામીતિ અત્તનો કમ્મં ઠપેત્વા માતાપિતૂનં રાજકુલાદીસુ ઉપ્પન્નં કિચ્ચં ગન્ત્વા કરિસ્સામિ. કુલવંસં સણ્ઠપેસ્સામીતિ માતાપિતૂનં સન્તકં ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખન્તોપિ કુલવંસં સણ્ઠપેતિ નામ. માતાપિતરો અધમ્મિકવંસતો હારેત્વા ધમ્મિકવંસે ઠપેન્તોપિ, કુલવંસેન આગતાનિ સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વા પવત્તેન્તોપિ કુલવંસં સણ્ઠપેતિ નામ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘કુલવંસં સણ્ઠપેસ્સામી’’તિ.

દાયજ્જં પટિપજ્જામીતિ માતાપિતરો અત્તનો ઓવાદે અવત્તમાને મિચ્છાપટિપન્ને દારકે વિનિચ્છયં પત્વા અપુત્તે કરોન્તિ, તે દાયજ્જારહા ન હોન્તિ. ઓવાદે વત્તમાને પન કુલસન્તકસ્સ સામિકે કરોન્તિ, અહં એવં વત્તિસ્સામીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દાયજ્જં પટિપજ્જામી’’તિ વુત્તં.

દક્ખિણં અનુપ્પદસ્સામીતિ તેસં પત્તિદાનં કત્વા તતિયદિવસતો પટ્ઠાય દાનં અનુપ્પદસ્સામિ. પાપા નિવારેન્તીતિ પાણાતિપાતાદીનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં આદીનવં વત્વા, ‘‘તાત, મા એવરૂપં કરી’’તિ નિવારેન્તિ, કતમ્પિ ગરહન્તિ. કલ્યાણે નિવેસેન્તીતિ અનાથપિણ્ડિકો વિય લઞ્જં દત્વાપિ સીલસમાદાનાદીસુ નિવેસેન્તિ. સિપ્પં સિક્ખાપેન્તીતિ અત્તનો ઓવાદે ઠિતભાવં ઞત્વા વંસાનુગતં મુદ્દાગણનાદિસિપ્પં સિક્ખાપેન્તિ. પતિરૂપેનાતિ કુલસીલરૂપાદીહિ અનુરૂપેન.

સમયે દાયજ્જં નિય્યાદેન્તીતિ સમયે ધનં દેન્તિ. તત્થ નિચ્ચસમયો કાલસમયોતિ દ્વે સમયા. નિચ્ચસમયે દેન્તિ નામ ‘‘ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાય ઇમં ગણ્હિતબ્બં ગણ્હ, અયં તે પરિબ્બયો હોતુ, ઇમિના કુસલં કરોહી’’તિ દેન્તિ. કાલસમયે દેન્તિ નામ સિખાઠપનઆવાહવિવાહાદિસમયે દેન્તિ. અપિચ પચ્છિમે કાલે મરણમઞ્ચે નિપન્નસ્સ ‘‘ઇમિના કુસલં કરોહી’’તિ દેન્તાપિ સમયે દેન્તિ નામ. પટિચ્છન્ના હોતીતિ યં પુરત્થિમદિસતો ભયં આગચ્છેય્ય, યથા તં નાગચ્છતિ, એવં પિહિતા હોતિ. સચે હિ પુત્તા વિપ્પટિપન્ના, અસ્સુ, માતાપિતરો દહરકાલતો પટ્ઠાય જગ્ગનાદીહિ સમ્મા પટિપન્ના, એતે દારકા, માતાપિતૂનં અપ્પતિરૂપાતિ એતં ભયં આગચ્છેય્ય. પુત્તા સમ્મા પટિપન્ના, માતાપિતરો વિપ્પટિપન્ના, માતાપિતરો પુત્તાનં નાનુરૂપાતિ એતં ભયં આગચ્છેય્ય. ઉભોસુ વિપ્પટિપન્નેસુ દુવિધમ્પિ તં ભયં હોતિ. સમ્મા પટિપન્નેસુ સબ્બં ન હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પટિચ્છન્ના હોતિ ખેમા અપ્પટિભયા’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા ભગવા સિઙ્ગાલકં એતદવોચ – ‘‘ન ખો તે, ગહપતિપુત્ત, પિતા લોકસમ્મતં પુરત્થિમં દિસં નમસ્સાપેતિ. માતાપિતરો પન પુરત્થિમદિસાસદિસે કત્વા નમસ્સાપેતિ. અયઞ્હિ તે પિતરા પુરત્થિમા દિસા અક્ખાતા, નો અઞ્ઞા’’તિ.

૨૬૮. ઉટ્ઠાનેનાતિ આસના ઉટ્ઠાનેન. અન્તેવાસિકેન હિ આચરિયં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા આસના વુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા હત્થતો ભણ્ડકં ગહેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદાપેત્વા બીજનપાદધોવનપાદમક્ખનાનિ કાતબ્બાનિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉટ્ઠાનેના’’તિ. ઉપટ્ઠાનેનાતિ દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ઉપટ્ઠાનગમનેન. સિપ્પુગ્ગહણકાલે પન અવસ્સકમેવ ગન્તબ્બં હોતિ. સુસ્સૂસાયાતિ સદ્દહિત્વા સવનેન. અસદ્દહિત્વા સુણન્તો હિ વિસેસં નાધિગચ્છતિ. પારિચરિયાયાતિ અવસેસખુદ્દકપારિચરિયાય. અન્તેવાસિકેન હિ આચરિયસ્સ પાતોવ વુટ્ઠાય મુખોદકદન્તકટ્ઠં દત્વા ભત્તકિચ્ચકાલેપિ પાનીયં ગહેત્વા પચ્ચુપટ્ઠાનાદીનિ કત્વા વન્દિત્વા ગન્તબ્બં. કિલિટ્ઠવત્થાદીનિ ધોવિતબ્બાનિ, સાયં નહાનોદકં પચ્ચુપટ્ઠપેતબ્બં. અફાસુકાલે ઉપટ્ઠાતબ્બં. પબ્બજિતેનપિ સબ્બં અન્તેવાસિકવત્તં કાતબ્બં. ઇદં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘પારિચરિયાયા’’તિ. સક્કચ્ચં સિપ્પપટિગ્ગહણેનાતિ સક્કચ્ચં પટિગ્ગહણં નામ થોકં ગહેત્વા બહુવારે સજ્ઝાયકરણં, એકપદમ્પિ વિસુદ્ધમેવ ગહેતબ્બં.

સુવિનીતં વિનેન્તીતિ ‘‘એવં તે નિસીદિતબ્બં, એવં ઠાતબ્બં, એવં ખાદિતબ્બં, એવં ભુઞ્જિતબ્બં, પાપમિત્તા વજ્જેતબ્બા, કલ્યાણમિત્તા સેવિતબ્બા’’તિ એવં આચારં સિક્ખાપેન્તિ વિનેન્તિ. સુગ્ગહિતં ગાહાપેન્તીતિ યથા સુગ્ગહિતં ગણ્હાતિ, એવં અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ સોધેત્વા પયોગં દસ્સેત્વા ગણ્હાપેન્તિ. મિત્તામચ્ચેસુ પટિયાદેન્તીતિ ‘‘અયં અમ્હાકં અન્તેવાસિકો બ્યત્તો બહુસ્સુતો મયા સમસમો, એતં સલ્લક્ખેય્યાથા’’તિ એવં ગુણં કથેત્વા મિત્તામચ્ચેસુ પતિટ્ઠપેન્તિ.

દિસાસુ પરિત્તાણં કરોન્તીતિ સિપ્પસિક્ખાપનેનેવસ્સ સબ્બદિસાસુ રક્ખં કરોન્તિ. ઉગ્ગહિતસિપ્પો હિ યં યં દિસં ગન્ત્વા સિપ્પં દસ્સેતિ, તત્થ તત્થસ્સ લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતિ. સો આચરિયેન કતો નામ હોતિ, ગુણં કથેન્તોપિસ્સ મહાજનો આચરિયપાદે ધોવિત્વા વસિતઅન્તેવાસિકો વત અયન્તિ પઠમં આચરિયસ્સેવ ગુણં કથેન્તિ, બ્રહ્મલોકપ્પમાણોપિસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જમાનો આચરિયસન્તકોવ હોતિ. અપિચ યં વિજ્જં પરિજપ્પિત્વા ગચ્છન્તં અટવિયં ચોરા ન પસ્સન્તિ, અમનુસ્સા વા દીઘજાતિઆદયો વા ન વિહેઠેન્તિ, તં સિક્ખાપેન્તાપિ દિસાસુ પરિત્તાણં કરોન્તિ. યં વા સો દિસં ગતો હોતિ, તતો કઙ્ખં ઉપ્પાદેત્વા અત્તનો સન્તિકં આગતમનુસ્સે ‘‘એતિસ્સં દિસાયં અમ્હાકં અન્તેવાસિકો વસતિ, તસ્સ ચ મય્હઞ્ચ ઇમસ્મિં સિપ્પે નાનાકરણં નત્થિ, ગચ્છથ તમેવ પુચ્છથા’’તિ એવં અન્તેવાસિકં પગ્ગણ્હન્તાપિ તસ્સ તત્થ લાભસક્કારુપ્પત્તિયા પરિત્તાણં કરોન્તિ નામ, પતિટ્ઠં કરોન્તીતિ અત્થો. સેસમેત્થ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૨૬૯. તતિયદિસાવારે સમ્માનનાયાતિ દેવમાતે તિસ્સમાતેતિ એવં સમ્ભાવિતકથાકથનેન. અનવમાનનાયાતિ યથા દાસકમ્મકરાદયો પોથેત્વા વિહેઠેત્વા કથેન્તિ, એવં હીળેત્વા વિમાનેત્વા અકથનેન. અનતિચરિયાયાતિ તં અતિક્કમિત્વા બહિ અઞ્ઞાય ઇત્થિયા સદ્ધિં પરિચરન્તો તં અતિચરતિ નામ, તથા અકરણેન. ઇસ્સરિયવોસ્સગ્ગેનાતિ ઇત્થિયો હિ મહાલતાસદિસમ્પિ આભરણં લભિત્વા ભત્તં વિચારેતું અલભમાના કુજ્ઝન્તિ, કટચ્છું હત્થે ઠપેત્વા તવ રુચિયા કરોહીતિ ભત્તગેહે વિસ્સટ્ઠે સબ્બં ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં નામ હોતિ, એવં કરણેનાતિ અત્થો. અલઙ્કારાનુપ્પદાનેનાતિ અત્તનો વિભવાનુરૂપેન અલઙ્કારદાનેન. સુસંવિહિતકમ્મન્તાતિ યાગુભત્તપચનકાલાદીનિ અનતિક્કમિત્વા તસ્સ તસ્સ સાધુકં કરણેન સુટ્ઠુ સંવિહિતકમ્મન્તા. સઙ્ગહિતપરિજનાતિ સમ્માનનાદીહિ ચેવ પહેણકપેસનાદીહિ ચ સઙ્ગહિતપરિજના. ઇધ પરિજનો નામ સામિકસ્સ ચેવ અત્તનો ચ ઞાતિજનો. અનતિચારિનીતિ સામિકં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં મનસાપિ ન પત્થેતિ. સમ્ભતન્તિ કસિવાણિજ્જાદીનિ કત્વા આભતધનં. દક્ખા ચ હોતીતિ યાગુભત્તસમ્પાદનાદીસુ છેકા નિપુણા હોતિ. અનલસાતિ નિક્કોસજ્જા. યથા અઞ્ઞા કુસીતા નિસિન્નટ્ઠાને નિસિન્નાવ હોન્તિ ઠિતટ્ઠાને ઠિતાવ, એવં અહુત્વા વિપ્ફારિતેન ચિત્તેન સબ્બકિચ્ચાનિ નિપ્ફાદેતિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૨૭૦. ચતુત્થદિસાવારે અવિસંવાદનતાયાતિ યસ્સ યસ્સ નામં ગણ્હાતિ, તં તં અવિસંવાદેત્વા ઇદમ્પિ અમ્હાકં ગેહે અત્થિ, ઇદમ્પિ અત્થિ, ગહેત્વા ગચ્છાહીતિ એવં અવિસંવાદેત્વા દાનેન. અપરપજા ચસ્સ પટિપૂજેન્તીતિ સહાયસ્સ પુત્તધીતરો પજા નામ, તેસં પન પુત્તધીતરો ચ નત્તુપનત્તકા ચ અપરપજા નામ. તે પટિપૂજેન્તિ કેળાયન્તિ મમાયન્તિ મઙ્ગલકાલાદીસુ તેસં મઙ્ગલાદીનિ કરોન્તિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૨૭૧. યથાબલં કમ્મન્તસંવિધાનેનાતિ દહરેહિ કાતબ્બં મહલ્લકેહિ, મહલ્લકેહિ વા કાતબ્બં દહરેહિ, ઇત્થીહિ કાતબ્બં પુરિસેહિ, પુરિસેહિ વા કાતબ્બં ઇત્થીહિ અકારેત્વા તસ્સ તસ્સ બલાનુરૂપેનેવ કમ્મન્તસંવિધાનેન. ભત્તવેતનાનુપ્પદાનેનાતિ અયં ખુદ્દકપુત્તો, અયં એકવિહારીતિ તસ્સ તસ્સ અનુરૂપં સલ્લક્ખેત્વા ભત્તદાનેન ચેવ પરિબ્બયદાનેન ચ. ગિલાનુપટ્ઠાનેનાતિ અફાસુકકાલે કમ્મં અકારેત્વા સપ્પાયભેસજ્જાદીનિ દત્વા પટિજગ્ગનેન. અચ્છરિયાનં રસાનં સંવિભાગેનાતિ અચ્છરિયે મધુરરસે લભિત્વા સયમેવ અખાદિત્વા તેસમ્પિ તતો સંવિભાગકરણેન. સમયે વોસ્સગ્ગેનાતિ નિચ્ચસમયે ચ કાલસમયે ચ વોસ્સજ્જનેન. નિચ્ચસમયે વોસ્સજ્જનં નામ સકલદિવસં કમ્મં કરોન્તા કિલમન્તિ. તસ્મા યથા ન કિલમન્તિ, એવં વેલં ઞત્વા વિસ્સજ્જનં. કાલસમયે વોસ્સગ્ગો નામ છણનક્ખત્તકીળાદીસુ અલઙ્કારભણ્ડખાદનીયભોજનીયાદીનિ દત્વા વિસ્સજ્જનં. દિન્નાદાયિનોતિ ચોરિકાય કિઞ્ચિ અગહેત્વા સામિકેહિ દિન્નસ્સેવ આદાયિનો. સુકતકમ્મકરાતિ ‘‘કિં એતસ્સ કમ્મેન કતેન, ન મયં કિઞ્ચિ લભામા’’તિ અનુજ્ઝાયિત્વા તુટ્ઠહદયા યથા તં કમ્મં સુકતં હોતિ, એવં કારકા. કિત્તિવણ્ણહરાતિ પરિસમજ્ઝે કથાય સમ્પત્તાય ‘‘કો અમ્હાકં સામિકેહિ સદિસો અત્થિ, મયં અત્તનો દાસભાવમ્પિ ન જાનામ, તેસં સામિકભાવમ્પિ ન જાનામ, એવં નો અનુકમ્પન્તી’’તિ ગુણકથાહારકા. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૨૭૨. મેત્તેન કાયકમ્મેનાતિઆદીસુ મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા કતાનિ કાયકમ્માદીનિ મેત્તાનિ નામ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ભિક્ખૂ નિમન્તેસ્સામીતિ વિહારગમનં, ધમકરણં ગહેત્વા ઉદકપરિસ્સાવનં, પિટ્ઠિપરિકમ્મપાદપરિકમ્માદિકરણઞ્ચ મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ભિક્ખૂ પિણ્ડાય પવિટ્ઠે દિસ્વા ‘‘સક્કચ્ચં યાગું દેથ, ભત્તં દેથા’’તિઆદિવચનઞ્ચેવ, સાધુકારં દત્વા ધમ્મસવનઞ્ચ સક્કચ્ચં પટિસન્થારકરણાદીનિ ચ મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ‘‘અમ્હાકં કુલૂપકત્થેરા અવેરા હોન્તુ અબ્યાપજ્જા’’તિ એવં ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ. અનાવટદ્વારતાયાતિ અપિહિતદ્વારતાય. તત્થ સબ્બદ્વારાનિ વિવરિત્વાપિ સીલવન્તાનં અદાયકો અકારકો પિહિતદ્વારોયેવ. સબ્બદ્વારાનિ પન પિદહિત્વાપિ તેસં દાયકો કારકો વિવટદ્વારોયેવ. ઇતિ સીલવન્તેસુ ગેહદ્વારં આગતેસુ સન્તંયેવ નત્થીતિ અવત્વા દાતબ્બં. એવં અનાવટદ્વારતા નામ હોતિ.

આમિસાનુપ્પદાનેનાતિ પુરેભત્તં પરિભુઞ્જિતબ્બકં આમિસં નામ, તસ્મા સીલવન્તાનં યાગુભત્તસમ્પદાનેનાતિ અત્થો. કલ્યાણેન મનસા અનુકમ્પન્તીતિ ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા હોન્તુ અવેરા અરોગા અબ્યાપજ્જા’’તિ એવં હિતફરણેન. અપિચ ઉપટ્ઠાકાનં ગેહં અઞ્ઞે સીલવન્તે સબ્રહ્મચારી ગહેત્વા પવિસન્તાપિ કલ્યાણેન ચેતસા અનુકમ્પન્તિ નામ. સુતં પરિયોદાપેન્તીતિ યં તેસં પકતિયા સુતં અત્થિ, તસ્સ અત્થં કથેત્વા કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, તથત્તાય વા પટિપજ્જાપેન્તિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૨૭૩. અલમત્તોતિ પુત્તદારભરણં કત્વા અગારં અજ્ઝાવસનસમત્થો. પણ્ડિતોતિ દિસાનમસ્સનટ્ઠાને પણ્ડિતો હુત્વા. સણ્હોતિ સુખુમત્થદસ્સનેન સણ્હવાચાભણનેન વા સણ્હો હુત્વા. પટિભાનવાતિ દિસાનમસ્સનટ્ઠાને પટિભાનવા હુત્વા નિવાતવુત્તીતિ નીચવુત્તિ. અત્થદ્ધોતિ થમ્ભરહિતો. ઉટ્ઠાનકોતિ ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નો. અનલસોતિ નિક્કોસજ્જો. અચ્છિન્નવુત્તીતિ નિરન્તરકરણવસેન અખણ્ડવુત્તિ. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો.

સઙ્ગાહકોતિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગહકરો. મિત્તકરોતિ મિત્તગવેસનો. વદઞ્ઞૂતિ પુબ્બકારિના, વુત્તવચનં જાનાતિ. સહાયકસ્સ ઘરં ગતકાલે ‘‘મય્હં સહાયકસ્સ વેઠનં દેથ, સાટકં દેથ, મનુસ્સાનં ભત્તવેતનં દેથા’’તિ વુત્તવચનમનુસ્સરન્તો તસ્સ અત્તનો ગેહં આગતસ્સ તત્તકં વા તતો અતિરેકં વા પટિકત્તાતિ અત્થો. અપિચ સહાયકસ્સ ઘરં ગન્ત્વા ઇમં નામ ગણ્હિસ્સામીતિ આગતં સહાયકં લજ્જાય ગણ્હિતું અસક્કોન્તં અનિચ્છારિતમ્પિ તસ્સ વાચં ઞત્વા યેન અત્થેન સો આગતો, તં નિપ્ફાદેન્તો વદઞ્ઞૂ નામ. યેન યેન વા પન સહાયકસ્સ ઊનં હોતિ, ઓલોકેત્વા તં તં દેન્તોપિ વદઞ્ઞૂયેવ. નેતાતિ તં તં અત્થં દસ્સેન્તો પઞ્ઞાય નેતા. વિવિધાનિ કારણાનિ દસ્સેન્તો નેતીતિ વિનેતા. પુનપ્પુનં નેતીતિ અનુનેતા.

તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં પુગ્ગલે. રથસ્સાણીવ યાયતોતિ યથા આણિયા સતિયેવ રથો યાતિ, અસતિ ન યાતિ, એવં ઇમેસુ સઙ્ગહેસુ સતિયેવ લોકો વત્તતિ, અસતિ ન વત્તતિ. તેન વુત્તં – ‘‘એતે ખો સઙ્ગહા લોકે, રથસ્સાણીવ યાયતો’’તિ.

ન માતા પુત્તકારણાતિ યદિ માતા એતે સઙ્ગહે પુત્તસ્સ ન કરેય્ય, પુત્તકારણા માનં વા પૂજં વા ન લભેય્ય.

સઙ્ગહા એતેતિ ઉપયોગવચને પચ્ચત્તં. ‘‘સઙ્ગહે એતે’’તિ વા પાઠો. સમ્મપેક્ખન્તીતિ સમ્મા પેક્ખન્તિ. પાસંસા ચ ભવન્તીતિ પસંસનીયા ચ ભવન્તિ.

૨૭૪. ઇતિ ભગવા યા દિસા સન્ધાય તે ગહપતિપુત્ત પિતા આહ ‘‘દિસા નમસ્સેય્યાસી’’તિ, ઇમા તા છ દિસા. યદિ ત્વં પિતુ વચનં કરોસિ, ઇમા દિસા નમસ્સાતિ દસ્સેન્તો સિઙ્ગાલસ્સ પુચ્છાય ઠત્વા દેસનં મત્થકં પાપેત્વા રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. સિઙ્ગાલકોપિ સરણેસુ પતિટ્ઠાય ચત્તાલીસકોટિધનં બુદ્ધસાસને વિકિરિત્વા પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા સગ્ગપરાયણો અહોસિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે યં ગિહીહિ કત્તબ્બં કમ્મં નામ, તં અકથિતં નત્થિ, ગિહિવિનયો નામાયં સુત્તન્તો. તસ્મા ઇમં સુત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખા, નો પરિહાનીતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.