૭. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવણ્ણના

૧૯૯. એવં મે સુતન્તિ લક્ખણસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના. દ્વત્તિંસિમાનીતિ દ્વત્તિંસ ઇમાનિ. મહાપુરિસલક્ખણાનીતિ મહાપુરિસબ્યઞ્જનાનિ મહાપુરિસનિમિત્તાનિ ‘‘અયં મહાપુરિસો’’તિ સઞ્જાનનકારણાનિ. ‘‘યેહિ સમન્નાગતસ્સ મહાપુરિસસ્સા’’તિઆદિ મહાપદાને વિત્થારિતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

‘‘બાહિરકાપિ ઇસયો ધારેન્તિ, નો ચ ખો જાનન્તિ ‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઇમં લક્ખણં પટિલભતી’તિ’’ કસ્મા આહ? અટ્ઠુપ્પત્તિયા અનુરૂપત્તા. ઇદઞ્હિ સુત્તં સઅટ્ઠુપ્પત્તિકં. સા પનસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિ કત્થ સમુટ્ઠિતા? અન્તોગામે મનુસ્સાનં અન્તરે. તદા કિર સાવત્થિવાસિનો અત્તનો અત્તનો ગેહેસુ ચ ગેહદ્વારેસુ ચ સન્થાગારાદીસુ ચ નિસીદિત્વા કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘ભગવતો અસીતિઅનુબ્યઞ્જનાનિ બ્યામપ્પભા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણાનિ, યેહિ ચ ભગવતો કાયો, સબ્બફાલિફુલ્લો વિય પારિચ્છત્તકો, વિકસિતમિવ કમલવનં, નાનારતનવિચિત્તં વિય સુવણ્ણતોરણં, તારામરિચિવિરોચમિવ ગગનતલં, ઇતો ચિતો ચ વિધાવમાના વિપ્ફન્દમાના છબ્બણ્ણરસ્મિયો મુઞ્ચન્તો અતિવિય સોભતિ. ભગવતો ચ ઇમિના નામ કમ્મેન ઇદં લક્ખણં નિબ્બત્તન્તિ કથિતં નત્થિ, યાગુઉળુઙ્કમત્તમ્પિ પન કટચ્છુભત્તમત્તં વા પુબ્બે દિન્નપચ્ચયા એવં ઉપ્પજ્જતીતિ ભગવતા વુત્તં. કિં નુ ખો સત્થા કમ્મં અકાસિ, યેનસ્સ ઇમાનિ લક્ખણાનિ નિબ્બત્તન્તી’’તિ.

અથાયસ્મા આનન્દો અન્તોગામે ચરન્તો ઇમં કથાસલ્લાપં સુત્વા કતભત્તકિચ્ચો વિહારં આગન્ત્વા સત્થુ વત્તં કત્વા વન્દિત્વા ઠિતો ‘‘મયા, ભન્તે, અન્તોગામે એકા કથા સુતા’’તિ આહ. તતો ભગવતા ‘‘કિં તે, આનન્દ, સુત’’ન્તિ વુત્તે સબ્બં આરોચેસિ. સત્થા થેરસ્સ વચનં સુત્વા પરિવારેત્વા નિસિન્ને ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘દ્વત્તિંસિમાનિ, ભિક્ખવે, મહાપુરિસસ્સ મહાપુરિસલક્ખણાની’’તિ પટિપાટિયા લક્ખણાનિ દસ્સેત્વા યેન કમ્મેન યં નિબ્બત્તં, તસ્સ દસ્સનત્થં એવમાહ.

સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાલક્ખણવણ્ણના

૨૦૧. પુરિમં જાતિન્તિઆદીસુ પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધા જાતવસેન ‘‘જાતી’’તિ વુત્તા. તથા ભવનવસેન ‘‘ભવો’’તિ, નિવુત્થવસેન આલયટ્ઠેન વા ‘‘નિકેતો’’તિ. તિણ્ણમ્પિ પદાનં પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાને ઠિતોતિ અત્થો. ઇદાનિ યસ્મા તં ખન્ધસન્તાનં દેવલોકાદીસુપિ વત્તતિ. લક્ખણનિબ્બત્તનસમત્થં પન કુસલકમ્મં તત્થ ન સુકરં, મનુસ્સભૂતસ્સેવ સુકરં. તસ્મા યથાભૂતેન યં કમ્મં કતં, તં દસ્સેન્તો પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનોતિ આહ. અકારણં વા એતં. હત્થિઅસ્સમિગમહિંસવાનરાદિભૂતોપિ મહાપુરિસો પારમિયો પૂરેતિયેવ. યસ્મા પન એવરૂપે અત્તભાવે ઠિતેન કતકમ્મં ન સક્કા સુખેન દીપેતું, મનુસ્સભાવે ઠિતેન કતકમ્મં પન સક્કા સુખેન દીપેતું. તસ્મા ‘‘પુબ્બે મનુસ્સભૂતો સમાનો’’તિ આહ.

દળ્હસમાદાનોતિ થિરગહણો. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ દસકુસલકમ્મપથેસુ. અવત્થિતસમાદાનોતિ નિચ્ચલગહણો અનિવત્તિતગહણો. મહાસત્તસ્સ હિ અકુસલકમ્મતો અગ્ગિં પત્વા કુક્કુટપત્તં વિય ચિત્તં પટિકુટતિ, કુસલં પત્વા વિતાનં વિય પસારિયતિ. તસ્મા દળ્હસમાદાનો હોતિ અવત્થિતસમાદાનો. ન સક્કા કેનચિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા કુસલસમાદાનં વિસ્સજ્જાપેતું.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – પુબ્બે કિર મહાપુરિસો કલન્દકયોનિયં નિબ્બત્તિ. અથ દેવે વુટ્ઠે ઓઘો આગન્ત્વા કુલાવકં ગહેત્વા સમુદ્દમેવ પવેસેસિ. મહાપુરિસો ‘‘પુત્તકે નીહરિસ્સામી’’તિ નઙ્ગુટ્ઠં તેમેત્વા તેમેત્વા સમુદ્દતો ઉદકં બહિ ખિપિ. સત્તમે દિવસે સક્કો આવજ્જિત્વા તત્થ આગમ્મ ‘‘કિં કરોસી’’તિ પુચ્છિ? સો તસ્સ આરોચેસિ. સક્કો મહાસમુદ્દતો ઉદકસ્સ દુન્નીહરણીયભાવં કથેસિ. બોધિસત્તો તાદિસેન કુસીતેન સદ્ધિં કથેતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. ‘‘મા ઇધ તિટ્ઠા’’તિ અપસારેસિ. સક્કો ‘‘અનોમપુરિસેન ગહિતગહણં ન સક્કા વિસ્સજ્જાપેતુ’’ન્તિ તુટ્ઠો તસ્સ પુત્તકે આનેત્વા અદાસિ. મહાજનકકાલેપિ મહાસમુદ્દં તરમાનો ‘‘કસ્મા મહાસમુદ્દં તરસી’’તિ દેવતાય પુટ્ઠો ‘‘પારં ગન્ત્વા કુલસન્તકે રટ્ઠે રજ્જં ગહેત્વા દાનં દાતું તરામી’’તિ આહ. તતો દેવતાય – ‘‘અયં મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો ચેવ પુથુલો ચ, કદા નં તરિસ્સતી’’તિ વુત્તે સો આહ ‘‘તવેસો મહાસમુદ્દસદિસો, મય્હં પન અજ્ઝાસયં આગમ્મ ખુદ્દકમાતિકા વિય ખાયતિ. ત્વંયેવ મં દક્ખિસ્સસિ સમુદ્દં તરિત્વા સમુદ્દપારતો ધનં આહરિત્વા કુલસન્તકં રજ્જં ગહેત્વા દાનં દદમાન’’ન્તિ. દેવતા ‘‘અનોમપુરિસેન ગહિતગહણં ન સક્કા વિસ્સજ્જાપેતુ’’ન્તિ બોધિસત્તં આલિઙ્ગેત્વા હરિત્વા ઉય્યાને નિપજ્જાપેસિ. સો છત્તં ઉસ્સાપેત્વા દિવસે દિવસે પઞ્ચસતસહસ્સપરિચ્ચાગં કત્વા અપરભાગે નિક્ખમ્મ પબ્બજિતો. એવં મહાસત્તો ન સક્કા કેનચિ સમણેન વા…પે… બ્રહ્મુના વા કુસલસમાદાનં વિસ્સજ્જાપેતું. તેન વુત્તં – ‘‘દળ્હસમાદાનો અહોસિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અવત્થિતસમાદાનો’’તિ.

ઇદાનિ યેસુ કુસલેસુ ધમ્મેસુ અવત્થિતસમાદાનો અહોસિ, તે દસ્સેતું કાયસુચરિતેતિઆદિમાહ. દાનસંવિભાગેતિ એત્થ ચ દાનમેવ દિય્યનવસેન દાનં, સંવિભાગકરણવસેન સંવિભાગો. સીલસમાદાનેતિ પઞ્ચસીલદસસીલચતુપારિસુદ્ધિસીલપૂરણકાલે. ઉપોસથૂપવાસેતિ ચાતુદ્દસિકાદિભેદસ્સ ઉપોસથસ્સ ઉપવસનકાલે. મત્તેય્યતાયાતિ માતુકાતબ્બવત્તે. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ ચાતિ અઞ્ઞેસુ ચ એવરૂપેસુ. અધિકુસલેસૂતિ એત્થ અત્થિ કુસલા, અત્થિ અધિકુસલા. સબ્બેપિ કામાવચરા કુસલા કુસલા નામ, રૂપાવચરા અધિકુસલા. ઉભોપિ તે કુસલા નામ, અરૂપાવચરા અધિકુસલા. સબ્બેપિ તે કુસલા નામ, સાવકપારમીપટિલાભપચ્ચયા કુસલા અધિકુસલા નામ. તેપિ કુસલા નામ, પચ્ચેકબોધિપટિલાભપચ્ચયા કુસલા અધિકુસલા. તેપિ કુસલા નામ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપ્પટિલાભપચ્ચયા પન કુસલા ઇધ ‘‘અધિકુસલા’’તિ અધિપ્પેતા. તેસુ અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ દળ્હસમાદાનો અહોસિ અવત્થિતસમાદાનો.

કટત્તા ઉપચિતત્તાતિ એત્થ સકિમ્પિ કતં કતમેવ, અભિણ્હકરણેન પન ઉપચિતં હોતિ. ઉસ્સન્નત્તાતિ પિણ્ડીકતં રાસીકતં કમ્મં ઉસ્સન્નન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ‘‘ઉસ્સન્નત્તા’’તિ વદન્તો મયા કતકમ્મસ્સ ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, ભવગ્ગં અતિનીચં, એવં મે ઉસ્સન્નં કમ્મન્તિ દસ્સેતિ. વિપુલત્તાતિ અપ્પમાણત્તા. ઇમિના ‘‘અનન્તં અપરિમાણં મયા કતં કમ્મ’’ન્તિ દસ્સેતિ. અધિગ્ગણ્હાતીતિ અધિભવતિ, અઞ્ઞેહિ દેવેહિ અતિરેકં લભતીતિ અત્થો. પટિલભતીતિ અધિગચ્છતિ.

સબ્બાવન્તેહિ પાદતલેહીતિ ઇદં ‘‘સમં પાદં ભૂમિયં નિક્ખિપતી’’તિ એતસ્સ વિત્થારવચનં. તત્થ સબ્બાવન્તેહીતિ સબ્બપદેસવન્તેહિ, ન એકેન પદેસેન પઠમં ફુસતિ, ન એકેન પચ્છા, સબ્બેહેવ પાદતલેહિ સમં ફુસતિ, સમં ઉદ્ધરતિ. સચેપિ હિ તથાગતો ‘‘અનેકસતપોરિસં નરકં અક્કમિસ્સામી’’તિ પાદં અભિનીહરતિ. તાવદેવ નિન્નટ્ઠાનં વાતપૂરિતા વિય કમ્મારભસ્તા ઉન્નમિત્વા પથવિસમં હોતિ. ઉન્નતટ્ઠાનમ્પિ અન્તો પવિસતિ. ‘‘દૂરે અક્કમિસ્સામી’’તિ અભિનીહરન્તસ્સ સિનેરુપ્પમાણોપિ પબ્બતો સુસેદિતવેત્તઙ્કુરો વિય ઓનમિત્વા પાદસમીપં આગચ્છતિ. તથા હિસ્સ યમકપાટિહારિયં કત્વા ‘‘યુગન્ધરપબ્બતં અક્કમિસ્સામી’’તિ પાદે અભિનીહટે પબ્બતો ઓનમિત્વા પાદસમીપં આગતો. સોપિ તં અક્કમિત્વા દુતિયપાદેન તાવતિંસભવનં અક્કમિ. ન હિ ચક્કલક્ખણેન પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં વિસમં ભવિતું સક્કોતિ. ખાણુ વા કણ્ટકો વા સક્ખરા વા કથલા વા ઉચ્ચારપસ્સાવખેળસિઙ્ઘાણિકાદીનિ વા પુરિમતરં વા અપગચ્છન્તિ, તત્થ તત્થેવ વા પથવિં પવિસન્તિ. તથાગતસ્સ હિ સીલતેજેન પુઞ્ઞતેજેન ધમ્મતેજેન દસન્નં પારમીનં આનુભાવેન અયં મહાપથવી સમ્મા મુદુપુપ્ફાભિકિણ્ણા હોતિ.

૨૦૨. સાગરપરિયન્તન્તિ સાગરસીમં. ન હિ તસ્સ રજ્જં કરોન્તસ્સ અન્તરા રુક્ખો વા પબ્બતો વા નદી વા સીમા હોતિ મહાસમુદ્દોવ સીમા. તેન વુત્તં ‘‘સાગરપરિયન્ત’’ન્તિ. અખિલમનિમિત્તમકણ્ટકન્તિ નિચ્ચોરં. ચોરા હિ ખરસમ્ફસ્સટ્ઠેન ખિલા, ઉપદ્દવપચ્ચયટ્ઠેન નિમિત્તા, વિજ્ઝનટ્ઠેન કણ્ટકાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇદ્ધન્તિ સમિદ્ધં. ફીતન્તિ સબ્બસમ્પત્તિફાલિફુલ્લં. ખેમન્તિ નિબ્ભયં. સિવન્તિ નિરુપદ્દવં. નિરબ્બુદન્તિ અબ્બુદવિરહિતં, ગુમ્બં ગુમ્બં હુત્વા ચરન્તેહિ ચોરેહિ વિરહિતન્તિ અત્થો. અક્ખમ્ભિયોતિ અવિક્ખમ્ભનીયો. ન નં કોચિ ઠાનતો ચાલેતું સક્કોતિ. પચ્ચત્થિકેનાતિ પટિપક્ખં ઇચ્છન્તેન. પચ્ચામિત્તેનાતિ પટિવિરુદ્ધેન અમિત્તેન. ઉભયમ્પેતં સપત્તવેવચનં. અબ્ભન્તરેહીતિ અન્તો ઉટ્ઠિતેહિ રાગાદીહિ.

બાહિરેહીતિ સમણાદીહિ. તથા હિ નં બાહિરા દેવદત્તકોકાલિકાદયો સમણાપિ સોણદણ્ડકૂટદણ્ડાદયો બ્રાહ્મણાપિ સક્કસદિસા દેવતાપિ સત્ત વસ્સાનિ અનુબન્ધમાનો મારોપિ બકાદયો બ્રહ્માનોપિ વિક્ખમ્ભેતું નાસક્ખિંસુ.

એત્તાવતા ભગવતા કમ્મઞ્ચ કમ્મસરિક્ખકઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ લક્ખણાનિસંસો ચ વુત્તો હોતિ. કમ્મં નામ સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દળ્હવીરિયેન હુત્વા કતં કમ્મં. કમ્મસરિક્ખકં નામ દળ્હેન હુત્વા કતભાવં સદેવકો લોકો જાનાતૂતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદમહાપુરિસલક્ખણં. લક્ખણં નામ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતા. લક્ખણાનિસંસો નામ પચ્ચત્થિકેહિ અવિક્ખમ્ભનીયતા.

૨૦૩. તત્થેતં વુચ્ચતીતિ તત્થ વુત્તે કમ્માદિભેદે અપરમ્પિ ઇદં વુચ્ચતિ, ગાથાબન્ધં સન્ધાય વુત્તં. એતા પન ગાથા પોરાણકત્થેરા ‘‘આનન્દત્થેરેન ઠપિતા વણ્ણનાગાથા’’તિ વત્વા ગતા. અપરભાગે થેરા ‘‘એકપદિકો અત્થુદ્ધારો’’તિ આહંસુ.

તત્થ સચ્ચેતિ વચીસચ્ચે. ધમ્મેતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મે. દમેતિ ઇન્દ્રિયદમને. સંયમેતિ સીલસંયમે. ‘‘સોચેય્યસીલાલયુપોસથેસુ ચા’’તિ એત્થ કાયસોચેય્યાદિ તિવિધં સોચેય્યં. આલયભૂતં સીલમેવ સીલાલયો. ઉપોસથકમ્મં ઉપોસથો. અહિંસાયાતિ અવિહિંસાય. સમત્તમાચરીતિ સકલં અચરિ.

અન્વભીતિ અનુભવિ. વેય્યઞ્જનિકાતિ લક્ખણપાઠકા. પરાભિભૂતિ પરે અભિભવનસમત્થો. સત્તુભીતિ સપત્તેહિ અક્ખમ્ભિયો હોતિ.

ન સો ગચ્છતિ જાતુ ખમ્ભનન્તિ સો એકંસેનેવ અગ્ગપુગ્ગલો વિક્ખમ્ભેતબ્બતં ન ગચ્છતિ. એસા હિ તસ્સ ધમ્મતાતિ તસ્સ હિ એસા ધમ્મતા અયં સભાવો.

પાદતલચક્કલક્ખણવણ્ણના

૨૦૪. ઉબ્બેગઉત્તાસભયન્તિ ઉબ્બેગભયઞ્ચેવ ઉત્તાસભયઞ્ચ. તત્થ ચોરતો વા રાજતો વા પચ્ચત્થિકતો વા વિલોપનબન્ધનાદિનિસ્સયં ભયં ઉબ્બેગો નામ, તંમુહુત્તિકં ચણ્ડહત્થિઅસ્સાદીનિ વા અહિયક્ખાદયો વા પટિચ્ચ લોમહંસનકરં ભયં ઉત્તાસભયં નામ. તં સબ્બં અપનુદિતા વૂપસમેતા. સંવિધાતાતિ સંવિદહિતા. કથં સંવિદહતિ? અટવિયં સાસઙ્કટ્ઠાનેસુ દાનસાલં કારેત્વા તત્થ આગતે ભોજેત્વા મનુસ્સે દત્વા અતિવાહેતિ, તં ઠાનં પવિસિતું અસક્કોન્તાનં મનુસ્સે પેસેત્વા પવેસેતિ. નગરાદીસુપિ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ આરક્ખં ઠપેતિ, એવં સંવિદહતિ. સપરિવારઞ્ચ દાનં અદાસીતિ અન્નં પાનન્તિ દસવિધં દાનવત્થું.

તત્થ અન્નન્તિ યાગુભત્તં. તં દદન્તો ન દ્વારે ઠપેત્વા અદાસિ, અથ ખો અન્તોનિવેસને હરિતુપલિત્તટ્ઠાને લાજા ચેવ પુપ્ફાનિ ચ વિકિરિત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા વિતાનં બન્ધિત્વા ગન્ધધૂમાદીહિ સક્કારં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા યાગું અદાસિ. યાગું દેન્તો ચ સબ્યઞ્જનં અદાસિ. યાગુપાનાવસાને પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા નાનપ્પકારકં અનન્તં ખજ્જકં દત્વા પરિયોસાને અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનં પણીતભોજનં અદાસિ. પાનં દેન્તો અમ્બપાનાદિઅટ્ઠવિધં પાનં અદાસિ, તમ્પિ યાગુભત્તં દત્વા. વત્થં દેન્તો ન સુદ્ધવત્થમેવ અદાસિ, એકપટ્ટદુપટ્ટાદિપહોનકં પન દત્વા સુચિમ્પિ અદાસિ, સુત્તમ્પિ અદાસિ, સુત્તં વટ્ટેસિ, સૂચિકમ્મકરણટ્ઠાને ભિક્ખૂનં આસનાનિ, યાગુભત્તં, પાદમક્ખનં, પિટ્ઠિમક્ખનં, રજનં, પણ્ડુપલાસં, રજનદોણિકં, અન્તમસો ચીવરરજનકં કપ્પિયકારકમ્પિ અદાસિ.

યાનન્તિ ઉપાહનં. તં દદન્તોપિ ઉપાહનત્થવિકં ઉપાહનદણ્ડકં મક્ખનતેલં હેટ્ઠા વુત્તાનિ ચ અન્નાદીનિ તસ્સેવ પરિવારં કત્વા અદાસિ. માલં દેન્તોપિ ન સુદ્ધમાલમેવ અદાસિ, અથ ખો નં ગન્ધેહિ મિસ્સેત્વા હેટ્ઠિમાનિ ચત્તારિ તસ્સેવ પરિવારં કત્વા અદાસિ. બોધિચેતિયઆસનપોત્થકાદિપૂજનત્થાય ચેવ ચેતિયઘરધૂપનત્થાય ચ ગન્ધં દેન્તોપિ ન સુદ્ધગન્ધમેવ અદાસિ, ગન્ધપિસનકનિસદાય ચેવ પક્ખિપનકભાજનેન ચ સદ્ધિં હેટ્ઠિમાનિ પઞ્ચ તસ્સ પરિવારં કત્વા અદાસિ. ચેતિયપૂજાદીનં અત્થાય હરિતાલમનોસિલાચીનપિટ્ઠાદિવિલેપનં દેન્તોપિ ન સુદ્ધવિલેપનમેવ અદાસિ, વિલેપનભાજનેન સદ્ધિં હેટ્ઠિમાનિ છ તસ્સ પરિવારં કત્વા અદાસિ. સેય્યાતિ મઞ્ચપીઠં. તં દેન્તોપિ ન સુદ્ધકમેવ અદાસિ, કોજવકમ્બલપચ્ચત્થરણમઞ્ચપ્પટિપાદકેહિ સદ્ધિં અન્તમસો મઙ્ગુલસોધનદણ્ડકં હેટ્ઠિમાનિ ચ સત્ત તસ્સ પરિવારં કત્વા અદાસિ. આવસથં દેન્તોપિ ન ગેહમત્તમેવ અદાસિ, અથ ખો નં માલાકમ્મલતાકમ્મપટિમણ્ડિતં સુપઞ્ઞત્તં મઞ્ચપીઠં કારેત્વા હેટ્ઠિમાનિ અટ્ઠ તસ્સ પરિવારં કત્વા અદાસિ. પદીપેય્યન્તિ પદીપતેલં. તં દેન્તો ચેતિયઙ્ગણે બોધિયઙ્ગણે ધમ્મસ્સવનગ્ગે વસનગેહે પોત્થકવાચનટ્ઠાને ઇમિના દીપં જાલાપેથાતિ ન સુદ્ધતેલમેવ અદાસિ, વટ્ટિ કપલ્લકતેલભાજનાદીહિ સદ્ધિં હેટ્ઠિમાનિ નવ તસ્સ પરિવારં કત્વા અદાસિ. સુવિભત્તન્તરાનીતિ સુવિભત્તઅન્તરાનિ.

રાજાનોતિ અભિસિત્તા. ભોગિયાતિ ભોજકા કુમારાતિ રાજકુમારા. ઇધ કમ્મં નામ સપરિવારં દાનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ સપરિવારં કત્વા દાનં અદાસીતિ ઇમિના કારણેન સદેવકો લોકો જાનાતૂતિ નિબ્બત્તં ચક્કલક્ખણં. લક્ખણં નામ તદેવ ચક્કલક્ખણં. આનિસંસો મહાપરિવારતા.

૨૦૫. તત્થેતં વુચ્ચતીતિ ઇમા તદત્થપરિદીપના ગાથા વુચ્ચન્તિ. દુવિધા હિ ગાથા હોન્તિ – તદત્થપરિદીપના ચ વિસેસત્થપરિદીપના ચ. તત્થ પાળિઆગતમેવ અત્થં પરિદીપના તદત્થપરિદીપના નામ. પાળિયં અનાગતં પરિદીપના વિસેસત્થપરિદીપના નામ. ઇમા પન તદત્થપરિદીપના. તત્થ પુરેતિ પુબ્બે. પુરત્થાતિ તસ્સેવ વેવચનં. પુરિમાસુ જાતીસૂતિ ઇમિસ્સા જાતિયા પુબ્બેકતકમ્મપટિક્ખેપદીપનં. ઉબ્બેગઉત્તાસભયાપનૂદનોતિ ઉબ્બેગભયસ્સ ચ ઉત્તાસભયસ્સ ચ અપનૂદનો. ઉસ્સુકોતિ અધિમુત્તો.

સતપુઞ્ઞલક્ખણન્તિ સતેન સતેન પુઞ્ઞકમ્મેન નિબ્બત્તં એકેકં લક્ખણં. એવં સન્તે યો કોચિ બુદ્ધો ભવેય્યાતિ ન રોચયિંસુ, અનન્તેસુ પન ચક્કવાળેસુ સબ્બે સત્તા એકેકં કમ્મં સતક્ખત્તું કરેય્યું, એત્તકેહિ જનેહિ કતં કમ્મં બોધિસત્તો એકોવ એકેકં સતગુણં કત્વા નિબ્બત્તો. તસ્મા ‘‘સતપુઞ્ઞલક્ખણો’’તિ ઇમમત્થં રોચયિંસુ. મનુસ્સાસુરસક્કરક્ખસાતિ મનુસ્સા ચ અસુરા ચ સક્કા ચ રક્ખસા ચ.

આયતપણ્હિતાદિતિલક્ખણવણ્ણના

૨૦૬. અન્તરાતિ પટિસન્ધિતો સરસચુતિયા અન્તરે. ઇધ કમ્મં નામ પાણાતિપાતા વિરતિ. કમ્મસરિક્ખકં નામ પાણાતિપાતં કરોન્તો પદસદ્દસવનભયા અગ્ગગ્ગપાદેહિ અક્કમન્તા ગન્ત્વા પરં પાતેન્તિ. અથ તે ઇમિના કારણેન તેસં તં કમ્મં જનો જાનાતૂતિ અન્તોવઙ્કપાદા વા બહિવઙ્કપાદા વા ઉક્કુટિકપાદા વા અગ્ગકોણ્ડા વા પણ્હિકોણ્ડા વા ભવન્તિ. અગ્ગપાદેહિ ગન્ત્વા પરસ્સ અમારિતભાવં પન તથાગતસ્સ સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ આયતપણ્હિ મહાપુરિસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. તથા પરં ઘાતેન્તા ઉન્નતકાયેન ગચ્છન્તા અઞ્ઞે પસ્સિસ્સન્તીતિ ઓનતા ગન્ત્વા પરં ઘાતેન્તિ. અથ તે એવમિમે ગન્ત્વા પરં ઘાતયિંસૂતિ નેસં તં કમ્મં ઇમિના કારણેન પરો જાનાતૂતિ ખુજ્જા વા વામના વા પીઠસપ્પિ વા ભવન્તિ. તથાગતસ્સ પન એવં ગન્ત્વા પરેસં અઘાતિતભાવં ઇમિના કારણેન સદેવકો લોકો જાનાતૂતિ બ્રહ્મુજુગત્તમહાપુરિસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. તથા પરં ઘાતેન્તા આવુધં વા મુગ્ગરં વા ગણ્હિત્વા મુટ્ઠિકતહત્થા પરં ઘાતેન્તિ. તે એવં તેસં પરસ્સ ઘાતિતભાવં ઇમિના કારણેન જનો જાનાતૂતિ રસ્સઙ્ગુલી વા રસ્સહત્થા વા વઙ્કઙ્ગુલી વા ફણહત્થકા વા ભવન્તિ. તથાગતસ્સ પન એવં પરેસં અઘાતિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ દીઘઙ્ગુલિમહાપુરિસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. ઇદમેત્થ કમ્મસરિક્ખકં. ઇદમેવ પન લક્ખણત્તયં લક્ખણં નામ. દીઘાયુકભાવો લક્ખણાનિસંસો.

૨૦૭. મરણવધભયત્તનોતિ એત્થ મરણસઙ્ખાતો વધો મરણવધો, મરણવધતો ભયં મરણવધભયં, તં અત્તનો જાનિત્વા. પટિવિરતો પરંમારણાયાતિ યથા મય્હં મરણતો ભયં મમ જીવિતં પિયં, એવં પરેસમ્પીતિ ઞત્વા પરં મારણતો પટિવિરતો અહોસિ. સુચરિતેનાતિ સુચિણ્ણેન. સગ્ગમગમાતિ સગ્ગં ગતો.

ચવિય પુનરિધાગતોતિ ચવિત્વા પુન ઇધાગતો. દીઘપાસણ્હિકોતિ દીઘપણ્હિકો. બ્રહ્માવ સુજૂતિ બ્રહ્મા વિય સુટ્ઠુ ઉજુ.

સુભુજોતિ સુન્દરભુજો. સુસૂતિ મહલ્લકકાલેપિ તરુણરૂપો. સુસણ્ઠિતોતિ સુસણ્ઠાનસમ્પન્નો. મુદુતલુનઙ્ગુલિયસ્સાતિ મુદૂ ચ તલુના ચ અઙ્ગુલિયો અસ્સ. તીભીતિ તીહિ. પુરિસવરગ્ગલક્ખણેહીતિ પુરિસવરસ્સ અગ્ગલક્ખણેહિ. ચિરયપનાયાતિ ચિરં યાપનાય, દીઘાયુકભાવાય.

ચિરં યપેતીતિ ચિરં યાપેતિ. ચિરતરં પબ્બજતિ યદિ તતોતિ તતો ચિરતરં યાપેતિ, યદિ પબ્બજતીતિ અત્થો. યાપયતિ ચ વસિદ્ધિભાવનાયાતિ વસિપ્પત્તો હુત્વા ઇદ્ધિભાવનાય યાપેતિ.

સત્તુસ્સદતાલક્ખણવણ્ણના

૨૦૮. રસિતાનન્તિ રસસમ્પન્નાનં. ‘‘ખાદનીયાન’’ન્તિઆદીસુ ખાદનીયાનિ નામ પિટ્ઠખજ્જકાદીનિ. ભોજનીયાનીતિ પઞ્ચ ભોજનાનિ. સાયનીયાનીતિ સાયિતબ્બાનિ સપ્પિનવનીતાદીનિ. લેહનીયાનીતિ નિલ્લેહિતબ્બાનિ પિટ્ઠપાયાસાદીનિ. પાનાનીતિ અટ્ઠ પાનકાનિ.

ઇધ કમ્મં નામ કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ દિન્નં ઇદં પણીતભોજનદાનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ લૂખભોજને કુચ્છિગતે લોહિતં સુસ્સતિ, મંસં મિલાયતિ. તસ્મા લૂખદાયકા સત્તા ઇમિના કારણેન નેસં લૂખભોજનસ્સ દિન્નભાવં જનો જાનાતૂતિ અપ્પમંસા અપ્પલોહિતા મનુસ્સપેતા વિય દુલ્લભન્નપાના ભવન્તિ. પણીતભોજને પન કુચ્છિગતે મંસલોહિતં વડ્ઢતિ, પરિપુણ્ણકાયા પાસાદિકા અભિરૂપદસ્સના હોન્તિ. તસ્મા તથાગતસ્સ દીઘરત્તં પણીતભોજનદાયકત્તં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ સત્તુસ્સદમહાપુરિસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ સત્તુસ્સદલક્ખણમેવ. પણીતલાભિતા આનિસંસો.

૨૦૯. ખજ્જભોજ્જમથલેય્યસાયિતન્તિ ખજ્જકઞ્ચ ભોજનઞ્ચ લેહનીયઞ્ચ સાયનીયઞ્ચ. ઉત્તમગ્ગરસદાયકોતિ ઉત્તમો અગ્ગરસદાયકો, ઉત્તમાનં વા અગ્ગરસાનં દાયકો.

સત્ત ચુસ્સદેતિ સત્ત ચ ઉસ્સદે. તદત્થજોતકન્તિ ખજ્જભોજ્જાદિજોતકં, તેસં લાભસંવત્તનિકન્તિ અત્થો. પબ્બજમ્પિ ચાતિ પબ્બજમાનોપિ ચ. તદાધિગચ્છતીતિ તં અધિગચ્છતિ. લાભિરુત્તમન્તિ લાભિ ઉત્તમં.

કરચરણાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૦. દાનેનાતિઆદીસુ એકચ્ચો દાનેનેવ સઙ્ગણ્હિતબ્બો હોતિ, તં દાનેન સઙ્ગહેસિ. પબ્બજિતાનં પબ્બજિતપરિક્ખારં, ગિહીનં ગિહિપરિક્ખારં અદાસિ.

પેય્યવજ્જેનાતિ એકચ્ચો હિ ‘‘અયં દાતબ્બં નામ દેતિ, એકેન પન વચનેન સબ્બં મક્ખેત્વા નાસેતિ, કિં એતસ્સ દાન’’ન્તિ વત્તા હોતિ. એકચ્ચો ‘‘અયં કિઞ્ચાપિ દાનં ન દેતિ, કથેન્તો પન તેલેન વિય મક્ખેતિ. એસો દેતુ વા મા વા, વચનમેવ તસ્સ સહસ્સં અગ્ઘતી’’તિ વત્તા હોતિ. એવરૂપો પુગ્ગલો દાનં ન પચ્ચાસીસતિ, પિયવચનમેવ પચ્ચાસીસતિ. તં પિયવચનેન સઙ્ગહેસિ.

અત્થચરિયાયાતિ અત્થસંવડ્ઢનકથાય. એકચ્ચો હિ નેવ દાનં, ન પિયવચનં પચ્ચાસીસતિ. અત્તનો હિતકથં વડ્ઢિતકથમેવ પચ્ચાસીસતિ. એવરૂપં પુગ્ગલં ‘‘ઇદં તે કાતબ્બં, ઇદં તે ન કાતબ્બં. એવરૂપો પુગ્ગલો સેવિતબ્બો, એવરૂપો પુગ્ગલો ન સેવિતબ્બો’’તિ એવં અત્થચરિયાય સઙ્ગહેસિ.

સમાનત્તતાયાતિ સમાનસુખદુક્ખભાવેન. એકચ્ચો હિ દાનાદીસુ એકમ્પિ ન પચ્ચાસીસતિ, એકાસને નિસજ્જં, એકપલ્લઙ્કે સયનં, એકતો ભોજનન્તિ એવં સમાનસુખદુક્ખતં પચ્ચાસીસતિ. તત્થ જાતિયા હીનો ભોગેન અધિકો દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સક્કા તેન સદ્ધિં એકપરિભોગો કાતું, તથા અકરિયમાને ચ સો કુજ્ઝતિ. ભોગેન હીનો જાતિયા અધિકોપિ દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. સો હિ ‘‘અહં જાતિમા’’તિ ભોગસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકપરિભોગં ન ઇચ્છતિ, તસ્મિં અકરિયમાને કુજ્ઝતિ. ઉભોહિપિ હીનો પન સુસઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સો ઇતરેન સદ્ધિં એકપરિભોગં ઇચ્છતિ, ન અકરિયમાને ચ કુજ્ઝતિ. ઉભોહિ સદિસોપિ સુસઙ્ગહોયેવ. ભિક્ખૂસુ દુસ્સીલો દુસ્સઙ્ગહો હોતિ. ન હિ સક્કા તેન સદ્ધિં એકપરિભોગો કાતું, તથા અકરિયમાને ચ કુજ્ઝતિ. સીલવા સુસઙ્ગહો હોતિ. સીલવા હિ અદીયમાનેપિ અકરિયમાનેપિ ન કુજ્ઝતિ. અઞ્ઞં અત્તના સદ્ધિં પરિભોગં અકરોન્તમ્પિ ન પાપકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. પરિભોગોપિ તેન સદ્ધિં સુકરો હોતિ. તસ્મા એવરૂપં પુગ્ગલં એવં સમાનત્તતાય સઙ્ગહેસિ.

સુસઙ્ગહિતાસ્સ હોન્તીતિ સુસઙ્ગહિતા અસ્સ હોન્તિ. દેતુ વા મા વા દેતુ, કરોતુ વા મા વા કરોતુ, સુસઙ્ગહિતાવ હોન્તિ, ન ભિજ્જન્તિ. ‘‘યદાસ્સ દાતબ્બં હોતિ, તદા દેતિ. ઇદાનિ મઞ્ઞે નત્થિ, તેન ન દેતિ. કિં મયં દદમાનમેવ ઉપટ્ઠહામ? અદેન્તં અકરોન્તં ન ઉપટ્ઠહામા’’તિ એવં ચિન્તેન્તિ.

ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં કતં દાનાદિસઙ્ગહકમ્મં. કમ્મસરિક્ખકં નામ યો એવં અસઙ્ગાહકો હોતિ, સો ઇમિના કારણેનસ્સ અસઙ્ગાહકભાવં જનો જાનાતૂતિ થદ્ધહત્થપાદો ચેવ હોતિ, વિસમટ્ઠિતાવયવલક્ખણો ચ. તથાગતસ્સ પન દીઘરત્તં સઙ્ગાહકભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઇમાનિ દ્વે લક્ખણાનિ નિબ્બત્તન્તિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. સુસઙ્ગહિતપરિજનતા આનિસંસો.

૨૧૧. કરિયાતિ કરિત્વા. ચરિયાતિ ચરિત્વા. અનવમતેનાતિ અનવઞ્ઞાતેન. ‘‘અનપમોદેના’’તિપિ પાઠો, ન અપ્પમોદેન, ન દીનેન ન ગબ્ભિતેનાતિ અત્થો.

ચવિયાતિ ચવિત્વા. અતિરુચિર સુવગ્ગુ દસ્સનેય્યન્તિ અતિરુચિરઞ્ચ સુપાસાદિકં સુવગ્ગુ ચ સુટ્ઠુ છેકં દસ્સનેય્યઞ્ચ દટ્ઠબ્બયુત્તં. સુસુ કુમારોતિ સુટ્ઠુ સુકુમારો.

પરિજનસ્સવોતિ પરિજનો અસ્સવો વચનકરો. વિધેય્યોતિ કત્તબ્બાકત્તબ્બેસુ યથારુચિ વિધાતબ્બો. મહિમન્તિ મહિં ઇમં. પિયવદૂ હિતસુખતં જિગીસમાનોતિ પિયવદો હુત્વા હિતઞ્ચ સુખઞ્ચ પરિયેસમાનો. વચનપટિકરસ્સા ભિપ્પસન્નાતિ વચનપટિકરા અસ્સ અભિપ્પસન્ના. ધમ્માનુધમ્મન્તિ ધમ્મઞ્ચ અનુધમ્મઞ્ચ.

ઉસ્સઙ્ખપાદાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૨. અત્થૂપસંહિતન્તિ ઇધલોકપરલોકત્થનિસ્સિતં. ધમ્મૂપસંહિતન્તિ દસકુસલકમ્મપથનિસ્સિતં. બહુજનં નિદંસેસીતિ બહુજનસ્સ નિદંસનકથં કથેસિ. પાણીનન્તિ સત્તાનં. ‘‘અગ્ગો’’તિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં ભાસિતા ઉદ્ધઙ્ગમનીયા અત્થૂપસંહિતા વાચા. કમ્મસરિક્ખકં નામ યો એવરૂપં ઉગ્ગતવાચં ન ભાસતિ, સો ઇમિના કારણેન ઉગ્ગતવાચાય અભાસનં જનો જાનાતૂતિ અધોસઙ્ખપાદો ચ હોતિ અધોનતલોમો ચ. તથાગતસ્સ પન દીઘરત્તં એવરૂપાય ઉગ્ગતવાચાય ભાસિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઉસ્સઙ્ખપાદલક્ખણઞ્ચ ઉદ્ધગ્ગલોમલક્ખણઞ્ચ નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. ઉત્તમભાવો આનિસંસો.

૨૧૩. એરયન્તિ ભણન્તો. બહુજનં નિદંસયીતિ બહુજનસ્સ હિતં દસ્સેતિ. ધમ્મયાગન્તિ ધમ્મદાનયઞ્ઞં.

ઉબ્ભમુપ્પતિતલોમવા સસોતિ સો એસ ઉદ્ધગ્ગતલોમવા હોતિ. પાદગણ્ઠિરહૂતિ પાદગોપ્ફકા અહેસું. સાધુસણ્ઠિતાતિ સુટ્ઠુ સણ્ઠિતા. મંસલોહિતાચિતાતિ મંસેન ચ લોહિતેન ચ આચિતા. તચોત્થતાતિ તચેન પરિયોનદ્ધા નિગુળ્હા. વજતીતિ ગચ્છતિ. અનોમનિક્કમોતિ અનોમવિહારી સેટ્ઠવિહારી.

એણિજઙ્ઘલક્ખણવણ્ણના

૨૧૪. સિપ્પં વાતિઆદીસુ સિપ્પં નામ દ્વે સિપ્પાનિ – હીનઞ્ચ સિપ્પં, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ સિપ્પં. હીનં નામ સિપ્પં નળકારસિપ્પં, કુમ્ભકારસિપ્પં પેસકારસિપ્પં નહાપિતસિપ્પં. ઉક્કટ્ઠં નામ સિપ્પં લેખા મુદ્દા ગણના. વિજ્જાતિ અહિવિજ્જાદિઅનેકવિધા. ચરણન્તિ પઞ્ચસીલં દસસીલં પાતિમોક્ખસંવરસીલં. કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતાજાનનપઞ્ઞા. કિલિસ્સેય્યુન્તિ કિલમેય્યું. અન્તેવાસિકવત્તં નામ દુક્ખં, તં નેસં મા ચિરમહોસીતિ ચિન્તેસિ.

રાજારહાનીતિ રઞ્ઞો અનુરૂપાનિ હત્થિઅસ્સાદીનિ, તાનિયેવ રઞ્ઞો સેનાય અઙ્ગભૂતત્તા રાજઙ્ગાનીતિ વુચ્ચન્તિ. રાજૂપભોગાનીતિ રઞ્ઞો ઉપભોગપરિભોગભણ્ડાનિ, તાનિ ચેવ સત્તરતનાનિ ચ. રાજાનુચ્છવિકાનીતિ રઞ્ઞો અનુચ્છવિકાનિ. તેસંયેવ સબ્બેસં ઇદં ગહણં. સમણારહાનીતિ સમણાનં અનુરૂપાનિ ચીવરાદીનિ. સમણઙ્ગાનીતિ સમણાનં કોટ્ઠાસભૂતા ચતસ્સો પરિસા. સમણૂપભોગાનીતિ સમણાનં ઉપભોગપરિક્ખારા. સમણાનુચ્છવિકાનીતિ તેસંયેવ અધિવચનં.

ઇધ પન કમ્મં નામ દીઘરત્તં સક્કચ્ચં સિપ્પાદિવાચનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ યો એવં સક્કચ્ચં સિપ્પં અવાચેન્તો અન્તેવાસિકે ઉક્કુટિકાસનજઙ્ઘપેસનિકાદીહિ કિલમેતિ, તસ્સ જઙ્ઘમંસં લિખિત્વા પાતિતં વિય હોતિ. તથાગતસ્સ પન સક્કચ્ચં વાચિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ અનુપુબ્બઉગ્ગતવટ્ટિતં એણિજઙ્ઘલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. અનુચ્છવિકલાભિતા આનિસંસો.

૨૧૫. યદૂપઘાતાયાતિ યં સિપ્પં કસ્સચિ ઉપઘાતાય ન હોતિ. કિલિસ્સતીતિ કિલમિસ્સતિ. સુખુમત્તચોત્થતાતિ સુખુમત્તચેન પરિયોનદ્ધા. કિં પન અઞ્ઞેન કમ્મેન અઞ્ઞં લક્ખણં નિબ્બત્તતીતિ? ન નિબ્બત્તતિ. યં પન નિબ્બત્તતિ, તં અનુબ્યઞ્જનં હોતિ, તસ્મા ઇધ વુત્તં.

સુખુમચ્છવિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૬. સમણં વાતિ સમિતપાપટ્ઠેન સમણં. બ્રાહ્મણં વાતિ બાહિતપાપટ્ઠેન બ્રાહ્મણં.

મહાપઞ્ઞોતિઆદીસુ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતો હોતીતિ અત્થો. તત્રિદં મહાપઞ્ઞાદીનં નાનત્તં.

તત્થ કતમા મહાપઞ્ઞા? મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા, મહન્તે સમાધિક્ખન્ધે પઞ્ઞાક્ખન્ધે વિમુત્તિક્ખન્ધે વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા. મહન્તાનિ ઠાનાઠાનાનિ મહન્તા વિહારસમાપત્તિયો મહન્તાનિ અરિયસચ્ચાનિ મહન્તે સતિપટ્ઠાને સમ્મપ્પધાને ઇદ્ધિપાદે મહન્તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ મહન્તે બોજ્ઝઙ્ગે મહન્તે અરિયમગ્ગે મહન્તાનિ સામઞ્ઞફલાનિ મહન્તા અભિઞ્ઞાયો મહન્તં પરમત્થં નિબ્બાનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા.

કતમા પુથુપઞ્ઞા? પુથુનાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા. પુથુનાનાધાતૂસુ પુથુનાનાઆયતનેસુ પુથુનાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસુ પુથુનાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસુ પુથુનાનાઅત્થેસુ ધમ્મેસુ નિરુત્તીસુ પટિભાનેસુ. પુથુનાનાસીલક્ખન્ધેસુ પુથુનાનાસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાદસ્સનક્ખન્ધેસુ પુથુનાનાઠાનાઠાનેસુ પુથુનાનાવિહારસમાપત્તીસુ પુથુનાનાઅરિયસચ્ચેસુ પુથુનાનાસતિપટ્ઠાનેસુ સમ્મપ્પધાનેસુ ઇદ્ધિપાદેસુ ઇન્દ્રિયેસુ બલેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ પુથુનાનાઅરિયમગ્ગેસુ સામઞ્ઞફલેસુ અભિઞ્ઞાસુ પુથુજ્જનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મ પરમત્થે નિબ્બાને ઞાણં પવત્તતીતિ પુથુપઞ્ઞા.

કતમા હાસપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો હાસબહુલો વેદબહુલો તુટ્ઠિબહુલો પામોજ્જબહુલો સીલં પરિપૂરેતિ ઇન્દ્રિયસંવરં પરિપૂરેતિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતં જાગરિયાનુયોગં સીલક્ખન્ધં સમાધિક્ખન્ધં પઞ્ઞાક્ખન્ધં વિમુત્તિક્ખન્ધં વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધં પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો…પે… પામોજ્જબહુલો ઠાનાઠાનં પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વિહારસમાપત્તિયો પરિપૂરેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. સતિપટ્ઠાને સમ્મપ્પધાને ઇદ્ધિપાદે ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ બોજ્ઝઙ્ગે અરિયમગ્ગં ભાવેતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો સામઞ્ઞફલાનિ સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા. અભિઞ્ઞાયો પટિવિજ્ઝતીતિ હાસપઞ્ઞા. હાસબહુલો વેદતુટ્ઠિપામોજ્જબહુલો પરમત્થં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતીતિ હાસપઞ્ઞા.

કતમા જવનપઞ્ઞા? યંકિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં તં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. દુક્ખતો ખિપ્પં અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. યા કાચિ વેદના…પે… યંકિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં, સબ્બં તં વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન દુક્ખં ભયટ્ઠેન અનત્તા અસારકટ્ઠેનાતિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા રૂપનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણં ચક્ખુ…પે… જરામરણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન…પે… વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા. રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં. ચક્ખું…પે… જરામરણં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા વિભાવયિત્વા વિભૂતં કત્વા જરામરણનિરોધે નિબ્બાને ખિપ્પં જવતીતિ જવનપઞ્ઞા.

કતમા તિક્ખપઞ્ઞા? ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ઉપ્પન્નં બ્યાપાદવિતક્કં, ઉપ્પન્નં વિહિંસાવિતક્કં, ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે ઉપ્પન્નં રાગં દોસં મોહં કોધં ઉપનાહં મક્ખં પળાસં ઇસ્સં મચ્છરિયં માયં સાઠેય્યં થમ્ભં સારમ્ભં માનં અતિમાનં મદં પમાદં સબ્બે કિલેસે સબ્બે દુચ્ચરિતે સબ્બે અભિસઙ્ખારે સબ્બે ભવગામિકમ્મે નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તી કરોતિ અનભાવં ગમેતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા. એકસ્મિં આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાયો છ અભિઞ્ઞાયો અધિગતા હોન્તિ સચ્છિકતા ફસ્સિતા પઞ્ઞાયાતિ તિક્ખપઞ્ઞા.

કતમા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા? ઇધેકચ્ચો સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતિ ઉત્તાસબહુલો ઉક્કણ્ઠનબહુલો અરતિબહુલો અનભિરતિબહુલો બહિમુખો ન રમતિ સબ્બસઙ્ખારેસુ, અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં લોભક્ખન્ધં નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બં અપદાલિતપુબ્બં દોસક્ખન્ધં મોહક્ખન્ધં કોધં ઉપનાહં…પે… સબ્બે ભવગામિકમ્મે નિબ્બિજ્ઝતિ પદાલેતીતિ નિબ્બેધિકપઞ્ઞાતિ (પટિ. મ. ૩.૩).

૨૧૭. પબ્બજિતં ઉપાસિતાતિ પણ્ડિતં પબ્બજિતં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસિતા. અત્થન્તરોતિ યથા એકે રન્ધગવેસિનો ઉપારમ્ભચિત્તતાય દોસં અબ્ભન્તરં કરિત્વા નિસામયન્તિ, એવં અનિસામેત્વા અત્થં અબ્ભન્તરં કત્વા અત્થયુત્તં કથં નિસામયિ ઉપધારયિ.

પટિલાભગતેનાતિ પટિલાભત્થાય ગતેન. ઉપ્પાદનિમિત્તકોવિદાતિ ઉપ્પાદે ચ નિમિત્તે ચ છેકા. અવેચ્ચ દક્ખિતીતિ ઞત્વા પસ્સિસ્સતિ.

અત્થાનુસિટ્ઠીસુ પરિગ્ગહેસુ ચાતિ યે અત્થાનુસાસનેસુ પરિગ્ગહા અત્થાનત્થં પરિગ્ગાહકાનિ ઞાણાનિ, તેસૂતિ અત્થો.

સુવણ્ણવણ્ણલક્ખણવણ્ણના

૨૧૮. અક્કોધનોતિ ન અનાગામિમગ્ગેન કોધસ્સ પહીનત્તા, અથ ખો સચેપિ મે કોધો ઉપ્પજ્જેય્ય, ખિપ્પમેવ નં પટિવિનોદેય્યન્તિ એવં અક્કોધવસિકત્તા. નાભિસજ્જીતિ કુટિલકણ્ટકો વિય તત્થ તત્થ મમ્મં તુદન્તો વિય ન લગ્ગિ. ન કુપ્પિ ન બ્યાપજ્જીતિઆદીસુ પુબ્બુપ્પત્તિકો કોપો. તતો બલવતરો બ્યાપાદો. તતો બલવતરા પતિત્થિયના. તં સબ્બં અકરોન્તો ન કુપ્પિ ન બ્યાપજ્જિ ન પતિત્થિયિ. અપ્પચ્ચયન્તિ દોમનસ્સં. ન પાત્વાકાસીતિ ન કાયવિકારેન વા વચીવિકારેન વા પાકટમકાસિ.

ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં અક્કોધનતા ચેવ સુખુમત્થરણાદિદાનઞ્ચ. કમ્મસરિક્ખકં નામ કોધનસ્સ છવિવણ્ણો આવિલો હોતિ મુખં દુદ્દસિયં વત્થચ્છાદનસદિસઞ્ચ મણ્ડનં નામ નત્થિ. તસ્મા યો કોધનો ચેવ વત્થચ્છાદનાનઞ્ચ અદાતા, સો ઇમિના કારણેનસ્સ જનો કોધનાદિભાવં જાનાતૂતિ દુબ્બણ્ણો હોતિ દુસ્સણ્ઠાનો. અક્કોધનસ્સ પન મુખં વિરોચતિ, છવિવણ્ણો વિપ્પસીદતિ. સત્તા હિ ચતૂહિ કારણેહિ પાસાદિકા હોન્તિ આમિસદાનેન વા વત્થદાનેન વા સમ્મજ્જનેન વા અક્કોધનતાય વા. ઇમાનિ ચત્તારિપિ કારણાનિ દીઘરત્તં તથાગતેન કતાનેવ. તેનસ્સ ઇમેસં કતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ સુવણ્ણવણ્ણં મહાપુરિસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. સુખુમત્થરણાદિલાભિતા આનિસંસો.

૨૧૯. અભિવિસ્સજીતિ અભિવિસ્સજ્જેસિ. મહિમિવ સુરો અભિવસ્સન્તિ સુરો વુચ્ચતિ દેવો, મહાપથવિં અભિવસ્સન્તો દેવો વિય.

સુરવરતરોરિવ ઇન્દોતિ સુરાનં વરતરો ઇન્દો વિય.

અપબ્બજ્જમિચ્છન્તિ અપબ્બજ્જં ગિહિભાવં ઇચ્છન્તો. મહતિમહિન્તિ મહન્તિં પથવિં.

અચ્છાદનવત્થમોક્ખપાવુરણાનન્તિ અચ્છાદનાનઞ્ચેવ વત્થાનઞ્ચ ઉત્તમપાવુરણાનઞ્ચ. પનાસોતિ વિનાસો.

કોસોહિતવત્થગુય્હલક્ખણવણ્ણના

૨૨૦. માતરમ્પિ પુત્તેન સમાનેતા અહોસીતિ ઇમં કમ્મં રજ્જે પતિટ્ઠિતેન સક્કા કાતું. તસ્મા બોધિસત્તોપિ રજ્જં કારયમાનો અન્તોનગરે ચતુક્કાદીસુ ચતૂસુ નગરદ્વારેસુ બહિનગરે ચતૂસુ દિસાસુ ઇમં કમ્મં કરોથાતિ મનુસ્સે ઠપેસિ. તે માતરં કુહિં મે પુત્તો પુત્તં ન પસ્સામીતિ વિલપન્તિં પરિયેસમાનં દિસ્વા એહિ, અમ્મ, પુત્તં દક્ખસીતિ તં આદાય ગન્ત્વા નહાપેત્વા ભોજેત્વા પુત્તમસ્સા પરિયેસિત્વા દસ્સેન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં ઞાતીનં સમઙ્ગિભાવકરણં. કમ્મસરિક્ખકં નામ ઞાતયો હિ સમઙ્ગીભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વજ્જં પટિચ્છાદેન્તિ. કિઞ્ચાપિ હિ તે કલહકાલે કલહં કરોન્તિ, એકસ્સ પન દોસે ઉપ્પન્ને અઞ્ઞં જાનાપેતું ન ઇચ્છન્તિ. અયં નામ એતસ્સ દોસોતિ વુત્તે સબ્બે ઉટ્ઠહિત્વા કેન દિટ્ઠં કેન સુતં, અમ્હાકં ઞાતીસુ એવરૂપં કત્તા નામ નત્થીતિ. તથાગતેન ચ તં ઞાતિસઙ્ગહં કરોન્તેન દીઘરત્તં ઇદં વજ્જપ્પટિચ્છાદનકમ્મં નામ કતં હોતિ. અથસ્સ સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન એવરૂપસ્સ કમ્મસ્સ કતભાવં જાનાતૂતિ કોસોહિતવત્થગુય્હલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. પહૂતપુત્તતા આનિસંસો.

૨૨૧. વત્થછાદિયન્તિ વત્થેન છાદેતબ્બં વત્થગુય્હં.

અમિત્તતાપનાતિ અમિત્તાનં પતાપના. ગિહિસ્સ પીતિં જનનાતિ ગિહિભૂતસ્સ સતો પીતિજનના.

પરિમણ્ડલાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૨. સમં જાનાતીતિ ‘‘અયં તારુક્ખસમો અયં પોક્ખરસાતિસમો’’તિ એવં તેન તેન સમં જાનાતિ. સામં જાનાતીતિ સયં જાનાતિ. પુરિસં જાનાતીતિ ‘‘અયં સેટ્ઠસમ્મતો’’તિ પુરિસં જાનાતિ. પુરિસવિસેસં જાનાતીતિ મુગ્ગં માસેન સમં અકત્વા ગુણવિસિટ્ઠસ્સ વિસેસં જાનાતિ. અયમિદમરહતીતિ અયં પુરિસો ઇદં નામ દાનસક્કારં અરહતિ. પુરિસવિસેસકરો અહોસીતિ પુરિસવિસેસં ઞત્વા કારકો અહોસિ. યો યં અરહતિ, તસ્સેવ તં અદાસિ. યો હિ કહાપણારહસ્સ અડ્ઢં દેતિ, સો પરસ્સ અડ્ઢં નાસેતિ. યો દ્વે કહાપણે દેતિ, સો અત્તનો કહાપણં નાસેતિ. તસ્મા ઇદં ઉભયમ્પિ અકત્વા યો યં અરહતિ, તસ્સ તદેવ અદાસિ. સદ્ધાધનન્તિઆદીસુ સમ્પત્તિપટિલાભટ્ઠેન સદ્ધાદીનં ધનભાવો વેદિતબ્બો.

ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં પુરિસવિસેસં ઞત્વા કતં સમસઙ્ગહકમ્મં. કમ્મસરિક્ખકં નામ તદસ્સ કમ્મં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઇમાનિ દ્વે લક્ખણાનિ નિબ્બત્તન્તિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. ધનસમ્પત્તિ આનિસંસો.

૨૨૩. તુલિયાતિ તુલયિત્વા. પટિવિચયાતિ પટિવિચિનિત્વા. મહાજનસઙ્ગાહકન્તિ મહાજનસઙ્ગહણં. સમેક્ખમાનોતિ સમં પેક્ખમાનો. અતિનિપુણા મનુજાતિ અતિનિપુણા સુખુમપઞ્ઞા લક્ખણપાઠકમનુસ્સા. બહુવિવિધા ગિહીનં અરહાનીતિ બહૂ વિવિધાનિ ગિહીનં અનુચ્છવિકાનિ પટિલભતિ. દહરો સુસુ કુમારો ‘‘અયં દહરો કુમારો પટિલભિસ્સતી’’તિ બ્યાકંસુ મહીપતિસ્સાતિ રઞ્ઞો.

સીહપુબ્બદ્ધકાયાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૪. યોગક્ખેમકામોતિ યોગતો ખેમકામો. પઞ્ઞાયાતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞાય. ઇધ કમ્મં નામ મહાજનસ્સ અત્થકામતા. કમ્મસરિક્ખકં નામ તં મહાજનસ્સ અત્થકામતાય વડ્ઢિમેવ પચ્ચાસીસિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઇમાનિ સમન્તપરિપૂરાનિ અપરિહીનાનિ તીણિ લક્ખણાનિ નિબ્બત્તન્તિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણત્તયં. ધનાદીહિ ચેવ સદ્ધાદીહિ ચ અપરિહાનિ આનિસંસો.

૨૨૫. સદ્ધાયાતિ ઓકપ્પનસદ્ધાય પસાદસદ્ધાય. સીલેનાતિ પઞ્ચસીલેન દસસીલેન. સુતેનાતિ પરિયત્તિસવનેન. બુદ્ધિયાતિ એતેસં બુદ્ધિયા, ‘‘કિન્તિ એતેહિ વડ્ઢેય્યુ’’ન્તિ એવં ચિન્તેસીતિ અત્થો. ધમ્મેનાતિ લોકિયધમ્મેન. બહૂહિ સાધૂહીતિ અઞ્ઞેહિપિ બહૂહિ ઉત્તમગુણેહિ. અસહાનધમ્મતન્તિ અપરિહીનધમ્મં.

રસગ્ગસગ્ગિતાલક્ખણવણ્ણના

૨૨૬. સમાભિવાહિનિયોતિ યથા તિલફલમત્તમ્પિ જિવ્હગ્ગે ઠપિતં સબ્બત્થ ફરતિ, એવં સમા હુત્વા વહન્તિ. ઇધ કમ્મં નામ અવિહેઠનકમ્મં. કમ્મસરિક્ખકં નામ પાણિઆદીહિ પહારં લદ્ધસ્સ તત્થ તત્થ લોહિતં સણ્ઠાતિ, ગણ્ઠિ ગણ્ઠિ હુત્વા અન્તોવ પુબ્બં ગણ્હાતિ, અન્તોવ ભિજ્જતિ, એવં સો બહુરોગો હોતિ. તથાગતેન પન દીઘરત્તં ઇમં આરોગ્યકરણકમ્મં કતં. તદસ્સ સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ આરોગ્યકરં રસગ્ગસગ્ગિલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. અપ્પાબાધતા આનિસંસો.

૨૨૭. મરણવધેનાતિ ‘‘એતં મારેથ એતં ઘાતેથા’’તિ એવં આણત્તેન મરણવધેન. ઉબ્બાધનાયાતિ બન્ધનાગારપ્પવેસનેન.

અભિનીલનેત્તાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૮. ન ચ વિસટન્તિ કક્કટકો વિય અક્ખીનિ નીહરિત્વા ન કોધવસેન પેક્ખિતા અહોસિ. ન ચ વિસાચીતિ વઙ્કક્ખિકોટિયા પેક્ખિતાપિ નાહોસિ. ન ચ પન વિચેય્ય પેક્ખિતાતિ વિચેય્ય પેક્ખિતા નામ યો કુજ્ઝિત્વા યદા નં પરો ઓલોકેતિ, તદા નિમ્મીલેતિ ન ઓલોકેતિ, પુન ગચ્છન્તં કુજ્ઝિત્વા ઓલોકેતિ, એવરૂપો નાહોસિ. ‘‘વિનેય્યપેક્ખિતા’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ઉજું તથા પસટમુજુમનોતિ ઉજુમનો હુત્વા ઉજુ પેક્ખિતા હોતિ, યથા ચ ઉજું, તથા પસટં વિપુલં વિત્થતં પેક્ખિતા હોતિ. પિયદસ્સનોતિ પિયાયમાનેહિ પસ્સિતબ્બો.

ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં મહાજનસ્સ પિયચક્ખુના ઓલોકનકમ્મં. કમ્મસરિક્ખકં નામ કુજ્ઝિત્વા ઓલોકેન્તો કાણો વિય કાકક્ખિ વિય હોતિ, વઙ્કક્ખિ પન આવિલક્ખિ ચ હોતિયેવ. પસન્નચિત્તસ્સ પન ઓલોકયતો અક્ખીનં પઞ્ચવણ્ણો પસાદો પઞ્ઞાયતિ. તથાગતો ચ તથા ઓલોકેસિ. અથસ્સ તં દીઘરત્તં પિયચક્ખુના ઓલોકિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઇમાનિ નેત્તસમ્પત્તિકરાનિ દ્વે મહાપુરિસલક્ખણાનિ નિબ્બત્તન્તિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. પિયદસ્સનતા આનિસંસો. અભિયોગિનોતિ લક્ખણસત્થે યુત્તા.

ઉણ્હીસસીસલક્ખણવણ્ણના

૨૩૦. બહુજનપુબ્બઙ્ગમો અહોસીતિ બહુજનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો અહોસિ ગણજેટ્ઠકો. તસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં અઞ્ઞે આપજ્જિંસુ. ઇધ કમ્મં નામ પુબ્બઙ્ગમતા. કમ્મસરિક્ખકં નામ યો પુબ્બઙ્ગમો હુત્વા દાનાદીનિ કુસલકમ્માનિ કરોતિ, સો અમઙ્કુભૂતો સીસં ઉક્ખિપિત્વા પીતિપામોજ્જેન પરિપુણ્ણસીસો વિચરતિ, મહાપુરિસો ચ હોતિ. તથાગતો ચ તથા અકાસિ. અથસ્સ સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન ઇદં પુબ્બઙ્ગમકમ્મં જાનાતૂતિ ઉણ્હીસસીસલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. મહાજનાનુવત્તનતા આનિસંસો.

૨૩૧. બહુજનં હેસ્સતીતિ બહુજનસ્સ ભવિસ્સતિ. પટિભોગિયાતિ વેય્યાવચ્ચકરા, એતસ્સ બહૂ વેય્યાવચ્ચકરા ભવિસ્સન્તીતિ અત્થો. અભિહરન્તિ તદાતિ દહરકાલેયેવ તદા એવં બ્યાકરોન્તિ. પટિહારકન્તિ વેય્યાવચ્ચકરભાવં. વિસવીતિ ચિણ્ણવસી.

એકેકલોમતાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૨. ઉપવત્તતીતિ અજ્ઝાસયં અનુવત્તતિ, ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં સચ્ચકથનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ દીઘરત્તં અદ્વેજ્ઝકથાય પરિસુદ્ધકથાય કથિતભાવમસ્સ સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ એકેકલોમલક્ખણઞ્ચ ઉણ્ણાલક્ખણઞ્ચ નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. મહાજનસ્સ અજ્ઝાસયાનુકૂલેન અનુવત્તનતા આનિસંસો. એકેકલોમૂપચિતઙ્ગવાતિ એકેકેહિ લોમેહિ ઉપચિતસરીરો.

ચત્તાલીસાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૪. અભેજ્જપરિસોતિ અભિન્દિતબ્બપરિસો. ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં અપિસુણવાચાય કથનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ પિસુણવાચસ્સ કિર સમગ્ગભાવં ભિન્દનતો દન્તા અપરિપુણ્ણા ચેવ હોન્તિ વિરળા ચ. તથાગતસ્સ પન દીઘરત્તં અપિસુણવાચતં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ ઇદં લક્ખણદ્વયં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. અભેજ્જપરિસતા આનિસંસો. ચતુરો દસાતિ ચત્તારો દસ ચત્તાલીસં.

પહૂતજિવ્હાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૬. આદેય્યવાચો હોતીતિ ગહેતબ્બવચનો હોતિ. ઇધ કમ્મં નામ દીઘરત્તં અફરુસવાદિતા. કમ્મસરિક્ખકં નામ યે ફરુસવાચા હોન્તિ, તે ઇમિના કારણેન નેસં જિવ્હં પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ફરુસવાચાય કથિતભાવં જનો જાનાતૂતિ બદ્ધજિવ્હા વા હોન્તિ, ગૂળ્હજિવ્હા વા દ્વિજિવ્હા વા મમ્મના વા. યે પન જિવ્હં પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા ફરુસવાચં ન વદન્તિ, તે બદ્ધજિવ્હા ગૂળ્હજિવ્હા દ્વિજિવ્હા ન હોન્તિ. મુદુ નેસં જિવ્હા હોતિ રત્તકમ્બલવણ્ણા. તસ્મા તથાગતસ્સ દીઘરત્તં જિવ્હં પરિવત્તેત્વા ફરુસાય વાચાય અકથિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ પહૂતજિવ્હાલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. ફરુસવાચં કથેન્તાનઞ્ચ સદ્દો ભિજ્જતિ. તે સદ્દભેદં કત્વા ફરુસવાચાય કથિતભાવં જનો જાનાતૂતિ છિન્નસ્સરા વા હોન્તિ ભિન્નસ્સરા વા કાકસ્સરા વા. યે પન સરભેદકરં ફરુસવાચં ન કથેન્તિ, તેસં સદ્દો મધુરો ચ હોતિ પેમનીયો. તસ્મા તથાગતસ્સ દીઘરત્તં સરભેદકરાય ફરુસવાચાય અકથિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ બ્રહ્મસ્સરલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. આદેય્યવચનતા આનિસંસો.

૨૩૭. ઉબ્બાધિકન્તિ અક્કોસયુત્તત્તા આબાધકરિં બહુજનપ્પમદ્દનન્તિ બહુજનાનં પમદ્દનિં અબાળ્હં ગિરં સો ન ભણિ ફરુસન્તિ એત્થ અકારો પરતો ભણિસદ્દેન યોજેતબ્બો. બાળ્હન્તિ બલવં અતિફરુસં. બાળ્હં ગિરં સો ન અભણીતિ અયમેત્થ અત્થો. સુસંહિતન્તિ સુટ્ઠુ પેમસઞ્હિતં. સખિલન્તિ મુદુકં. વાચાતિ વાચાયો. કણ્ણસુખાતિ કણ્ણસુખાયો. ‘‘કણ્ણસુખ’’ન્તિપિ પાઠો, યથા કણ્ણાનં સુખં હોતિ, એવં એરયતીતિ અત્થો. વેદયથાતિ વેદયિત્થ. બ્રહ્મસ્સરત્તન્તિ બ્રહ્મસ્સરતં. બહુનો બહુન્તિ બહુજનસ્સ બહું. ‘‘બહૂનં બહુન્તિ’’પિ પાઠો, બહુજનાનં બહુન્તિ અત્થો.

સીહહનુલક્ખણવણ્ણના

૨૩૮. અપ્પધંસિકો હોતીતિ ગુણતો વા ઠાનતો વા પધંસેતું ચાવેતું અસક્કુણેય્યો. ઇધ કમ્મં નામ પલાપકથાય અકથનં. કમ્મસરિક્ખકં નામ યે તં કથેન્તિ, તે ઇમિના કારણેન નેસં હનુકં ચાલેત્વા ચાલેત્વા પલાપકથાય કથિતભાવં જનો જાનાતૂતિ અન્તોપવિટ્ઠહનુકા વા વઙ્કહનુકા વા પબ્ભારહનુકા વા હોન્તિ. તથાગતો પન તથા ન કથેસિ. તેનસ્સ હનુકં ચાલેત્વા ચાલેત્વા દીઘરત્તં પલાપકથાય અકથિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ સીહહનુલક્ખણં નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણં. અપ્પધંસિકતા આનિસંસો.

૨૩૯. અવિકિણ્ણવચનબ્યપ્પથો ચાતિ અવિકિણ્ણવચનાનં વિય પુરિમબોધિસત્તાનં વચનપથો અસ્સાતિ અવિકિણ્ણવચનબ્યપ્પથો. દ્વિદુગમવરતરહનુત્તમલત્થાતિ દ્વીહિ દ્વીહિ ગચ્છતીતિ દ્વિદુગમો, દ્વીહિ દ્વીહીતિ ચતૂહિ, ચતુપ્પદાનં વરતરસ્સ સીહસ્સેવ હનુભાવં અલત્થાતિ અત્થો. મનુજાધિપતીતિ મનુજાનં અધિપતિ. તથત્તોતિ તથસભાવો.

સમદન્તાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૪૦. સુચિપરિવારોતિ પરિસુદ્ધપરિવારો. ઇધ કમ્મં નામ સમ્માજીવતા. કમ્મસરિક્ખકં નામ યો વિસમેન સંકિલિટ્ઠાજીવેન જીવિતં કપ્પેતિ, તસ્સ દન્તાપિ વિસમા હોન્તિ દાઠાપિ કિલિટ્ઠા. તથાગતસ્સ પન સમેન સુદ્ધાજીવેન જીવિતં કપ્પિતભાવં સદેવકો લોકો ઇમિના કારણેન જાનાતૂતિ સમદન્તલક્ખણઞ્ચ સુસુક્કદાઠાલક્ખણઞ્ચ નિબ્બત્તતિ. લક્ખણં નામ ઇદમેવ લક્ખણદ્વયં. સુચિપરિવારતા આનિસંસો.

૨૪૧. અવસ્સજીતિ પહાસિ તિદિવપુરવરસમોતિ તિદિવપુરવરેન સક્કેન સમો. લપનજન્તિ મુખજં, દન્તન્તિ અત્થો. દિજસમસુક્કસુચિસોભનદન્તોતિ દ્વે વારે જાતત્તા દિજનામકા સુક્કા સુચિ સોભના ચ દન્તા અસ્સાતિ દિજસમસુક્કસુચિસોભનદન્તો. ન ચ જનપદતુદનન્તિ યો તસ્સ ચક્કવાળપરિચ્છિન્નો જનપદો, તસ્સ અઞ્ઞેન તુદનં પીળા વા આબાધો વા નત્થિ. હિતમપિ ચ બહુજન સુખઞ્ચ ચરન્તીતિ બહુજના સમાનસુખદુક્ખા હુત્વા તસ્મિં જનપદે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિતઞ્ચેવ સુખઞ્ચ ચરન્તિ. વિપાપોતિ વિગતપાપો. વિગતદરથકિલમથોતિ વિગતકાયિકદરથકિલમથો. મલખિલકલિકિલેસે પનુદેહીતિ રાગાદિમલાનઞ્ચેવ રાગાદિખિલાનઞ્ચ દોસકલીનઞ્ચ સબ્બકિલેસાનઞ્ચ અપનુદેહિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

લક્ખણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.