૬. પાસાદિકસુત્તવણ્ણના

નિગણ્ઠનાટપુત્તકાલઙ્કિરિયવણ્ણના

૧૬૪. એવં મે સુતન્તિ પાસાદિકસુત્તં. તત્રાયમનુત્તાનપદવણ્ણના – વેધઞ્ઞા નામ સક્યાતિ ધનુમ્હિ કતસિક્ખા વેધઞ્ઞનામકા એકે સક્યા. તેસં અમ્બવને પાસાદેતિ તેસં અમ્બવને સિપ્પં ઉગ્ગણ્હત્થાય કતો દીઘપાસાદો અત્થિ, તત્થ વિહરતિ. અધુના કાલઙ્કતોતિ સમ્પતિ કાલઙ્કતો. દ્વેધિકજાતાતિ દ્વેજ્ઝજાતા, દ્વેભાગા જાતા. ભણ્ડનાદીસુ ભણ્ડનં પુબ્બભાગકલહો, તં દણ્ડાદાનાદિવસેન પણ્ણત્તિવીતિક્કમવસેન ચ વડ્ઢિતં કલહો. ‘‘ન ત્વં ઇમં ધમ્મવિનયં આજાનાસી’’તિઆદિના નયેન વિરુદ્ધવચનં વિવાદો. વિતુદન્તાતિ વિજ્ઝન્તા. સહિતં મેતિ મમ વચનં અત્થસઞ્હિતં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તવ અધિચિણ્ણં ચિરકાલાસેવનવસેન પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં ઉપરિ મયા દોસો આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ ભત્તપુટં આદાય તં તં ઉપસઙ્કમિત્વા વાદપ્પમોક્ખત્થાય ઉત્તરિ પરિયેસમાનો વિચર. નિબ્બેઠેહિ વાતિ અથ વા મયા આરોપિતદોસતો અત્તાનં મોચેહિ. સચે પહોસીતિ સચે સક્કોસિ. વધોયેવાતિ મરણમેવ. નાટપુત્તિયેસૂતિ નાટપુત્તસ્સ અન્તેવાસિકેસુ. નિબ્બિન્નરૂપાતિ ઉક્કણ્ઠિતસભાવા અભિવાદનાદીનિપિ ન કરોન્તિ. વિરત્તરૂપાતિ વિગતપેમા. પટિવાનરૂપાતિ તેસં સક્કચ્ચકિરિયતો નિવત્તનસભાવા. યથા તન્તિ યથા દુરક્ખાતાદિસભાવે ધમ્મવિનયે નિબ્બિન્નવિરત્તપ્પટિવાનરૂપેહિ ભવિતબ્બં, તથેવ જાતાતિ અત્થો. દુરક્ખાતેતિ દુક્કથિતે. દુપ્પવેદિતેતિ દુવિઞ્ઞાપિતે. અનુપસમસંવત્તનિકેતિ રાગાદીનં ઉપસમં કાતું અસમત્થે. ભિન્નથૂપેતિ ભિન્દપ્પતિટ્ઠે. એત્થ હિ નાટપુત્તોવ નેસં પતિટ્ઠટ્ઠેન થૂપો. સો પન ભિન્નો મતો. તેન વુત્તં ‘‘ભિન્નથૂપે’’તિ. અપ્પટિસરણેતિ તસ્સેવ અભાવેન પટિસરણવિરહિતે.

નનુ ચાયં નાટપુત્તો નાળન્દવાસિકો, સો કસ્મા પાવાયં કાલઙ્કતોતિ? સો કિર ઉપાલિના ગહપતિના પટિવિદ્ધસચ્ચેન દસહિ ગાથાહિ ભાસિતે બુદ્ધગુણે સુત્વા ઉણ્હં લોહિતં છડ્ડેસિ. અથ નં અફાસુકં ગહેત્વા પાવં અગમંસુ. સો તત્થ કાલમકાસિ. કાલં કુરુમાનો ચ ચિન્તેસિ – ‘‘મમ લદ્ધિ અનિય્યાનિકા સારવિરહિતા, મયં તાવ નટ્ઠા, અવસેસજનોપિ મા અપાયપૂરકો અહોસિ, સચે પનાહં ‘મમ સાસનં અનિય્યાનિક’ન્તિ વક્ખામિ, ન સદ્દહિસ્સન્તિ, યંનૂનાહં દ્વેપિ જને ન એકનીહારેન ઉગ્ગણ્હાપેય્યં, તે મમચ્ચયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવદિસ્સન્તિ, સત્થા તં વિવાદં પટિચ્ચ એકં ધમ્મકથં કથેસ્સતિ, તતો તે સાસનસ્સ મહન્તભાવં જાનિસ્સન્તી’’તિ.

અથ નં એકો અન્તેવાસિકો ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે તુમ્હે દુબ્બલા, મય્હમ્પિ ઇમસ્મિં ધમ્મે સારં આચિક્ખથ, આચરિયપ્પમાણ’’ન્તિ. ‘‘આવુસો, ત્વં મમચ્ચયેન સસ્સતન્તિ ગણ્હેય્યાસી’’તિ. અપરોપિ ઉપસઙ્કમિ, તં ઉચ્છેદં ગણ્હાપેસિ. એવં દ્વેપિ જને એકલદ્ધિકે અકત્વા બહૂ નાનાનીહારેન ઉગ્ગણ્હાપેત્વા કાલમકાસિ. તે તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા સન્નિપતિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં પુચ્છિંસુ – ‘‘કસ્સાવુસો, આચરિયો સારં આચિક્ખી’’તિ? એકો ઉટ્ઠહિત્વા મય્હન્તિ આહ. કિં આચિક્ખીતિ? સસ્સતન્તિ. અપરો તં પટિબાહિત્વા ‘‘મય્હં સારં આચિક્ખી’’તિ આહ. એવં સબ્બે ‘‘મય્હં સારં આચિક્ખિ, અહં જેટ્ઠકો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદં વડ્ઢેત્વા અક્કોસે ચેવ પરિભાસે ચ હત્થપાદપ્પહારાદીનિ ચ પવત્તેત્વા એકમગ્ગેન દ્વે અગચ્છન્તા નાનાદિસાસુ પક્કમિંસુ.

૧૬૫. અથ ખો ચુન્દો સમણુદ્દેસોતિ અયં થેરો ધમ્મસેનાપતિસ્સ કનિટ્ઠભાતિકો. તં ભિક્ખૂ અનુપસમ્પન્નકાલે ‘‘ચુન્દો સમણુદ્દેસો’’તિ સમુદાચરિત્વા થેરકાલેપિ તથેવ સમુદાચરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ચુન્દો સમણુદ્દેસો’’તિ.

‘‘પાવાયં વસ્સંવુટ્ઠો યેન સામગામો, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમી’’તિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? નાટપુત્તે કિર કાલઙ્કતે જમ્બુદીપે મનુસ્સા તત્થ તત્થ કથં પવત્તયિંસુ ‘‘નિગણ્ઠો નાટપુત્તો એકો સત્થાતિ પઞ્ઞાયિત્થ, તસ્સ કાલઙ્કિરિયાય સાવકાનં એવરૂપો વિવાદો જાતો. સમણો પન ગોતમો જમ્બુદીપે ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ પાકટો, સાવકાપિસ્સ પાકટાયેવ. કીદિસો નુ ખો સમણે ગોતમે પરિનિબ્બુતે સાવકાનં વિવાદો ભવિસ્સતી’’તિ. થેરો તં કથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં કથં ગહેત્વા દસબલસ્સ આરોચેસ્સામિ, સત્થા એતં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા એકં દેસનં કથેસ્સતી’’તિ. સો નિક્ખમિત્વા યેન સામગામો, યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ.

સામગામોતિ સામાકાનં ઉસ્સન્નત્તા તસ્સ ગામસ્સ નામં. યેનાયસ્મા આનન્દોતિ ઉજુમેવ ભગવતો સન્તિકં અગન્ત્વા યેનસ્સ ઉપજ્ઝાયો આયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ.

બુદ્ધકાલે કિર સારિપુત્તત્થેરો ચ આનન્દત્થેરો ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં મમાયિંસુ. સારિપુત્તત્થેરો ‘‘મયા કાતબ્બં સત્થુ ઉપટ્ઠાનં કરોતી’’તિ આનન્દત્થેરં મમાયિ. આનન્દત્થેરો ‘‘ભગવતો સાવકાનં અગ્ગો’’તિ સારિપુત્તત્થેરં મમાયિ. કુલદારકે ચ પબ્બાજેત્વા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાપેસિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ અકાસિ. એવં એકમેકેન અત્તનો પત્તચીવરં દત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝં ગણ્હાપિતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું. આયસ્મા આનન્દો પણીતાનિ ચીવરાદીનિપિ લભિત્વા થેરસ્સ અદાસિ.

ધમ્મરતનપૂજા

એકો કિર બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘બુદ્ધરતનસ્સ ચ સઙ્ઘરતનસ્સ ચ પૂજા પઞ્ઞાયતિ, કથં નુ ખો ધમ્મરતનં પૂજિતં હોતી’’તિ? સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. ભગવા આહ – ‘‘સચેપિ બ્રાહ્મણ ધમ્મરતનં પૂજેતુકામો, એકં બહુસ્સુતં પૂજેહી’’તિ. બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથાતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છાતિ. સો ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘બહુસ્સુતં, ભન્તે, આચિક્ખથા’’તિ આહ. આનન્દત્થેરો બ્રાહ્મણાતિ. બ્રાહ્મણો થેરં સહસ્સગ્ઘનિકેન તિચીવરેન પૂજેસિ. થેરો તં ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. ભગવા ‘‘કુતો, આનન્દ, લદ્ધ’’ન્તિ આહ? એકેન, ભન્તે, બ્રાહ્મણેન દિન્નં, ઇદં પનાહં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામોતિ. દેહિ, આનન્દાતિ. ચારિકં પક્કન્તો ભન્તેતિ. આગતકાલે દેહીતિ, સિક્ખાપદં ભન્તે, પઞ્ઞત્તન્તિ. કદા પન સારિપુત્તો આગમિસ્સતીતિ? દસાહમત્તેન ભન્તેતિ. ‘‘અનુજાનામિ, આનન્દ, દસાહપરમં અતિરેકચીવરં નિક્ખિપિતુ’’ન્તિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ.

સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ યંકિઞ્ચિ મનાપં લભતિ, તં આનન્દત્થેરસ્સ દેતિ. સો ઇમમ્પિ અત્તનો કનિટ્ઠભાતિકં થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકં અદાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘યેનસ્સ ઉપજ્ઝાયો આયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમી’’તિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે મહાપઞ્ઞો, સો ઇમં કથં સત્થુ આરોચેસ્સતિ, અથ સત્થા તદનુરૂપં ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ. કથાપાભતન્તિ કથાય મૂલં. મૂલઞ્હિ ‘‘પાભત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘અપ્પકેનાપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪);

ભગવન્તં દસ્સનાયાતિ ભગવન્તં દસ્સનત્થાય. કિં પનાનેન ભગવા ન દિટ્ઠપુબ્બોતિ? નો ન દિટ્ઠપુબ્બો. અયઞ્હિ આયસ્મા દિવા નવ વારે, રત્તિં નવ વારેતિ એકાહં અટ્ઠારસ વારે ઉપટ્ઠાનમેવ ગચ્છતિ. દિવસસ્સ પન સતવારં વા સહસ્સવારં વા ગન્તુકામો સમાનોપિ ન અકારણા ગચ્છતિ, એકં પઞ્હુદ્ધારં ગહેત્વાવ ગચ્છતિ. સો તં દિવસં તેન કથાપાભતેન ગન્તુકામો એવમાહ.

અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતધમ્મવિનયવણ્ણના

૧૬૬. એવઞ્હેતં, ચુન્દ, હોતીતિ ભગવા આનન્દત્થેરેન આરોચિતેપિ યસ્મા ન આનન્દત્થેરો ઇમિસ્સા કથાય સામિકો, ચુન્દત્થેરો પન સામિકો. સોવ તસ્સા આદિમજ્ઝપરિયોસાનં જાનાતિ. તસ્મા ભગવા તેન સદ્ધિં કથેન્તો ‘‘એવઞ્હેતં, ચુન્દ, હોતી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – ચુન્દ એવઞ્હેતં હોતિ દુરક્ખાતાદિસભાવે ધમ્મવિનયે સાવકા દ્વેધિકજાતા ભણ્ડનાદીનિ કત્વા મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિહરન્તિ.

ઇદાનિ યસ્મા અનિય્યાનિકસાસનેનેવ નિય્યાનિકસાસનં પાકટં હોતિ, તસ્મા આદિતો અનિય્યાનિકસાસનમેવ દસ્સેન્તો ઇધ ચુન્દ સત્થા ચ હોતિ અસમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદિમાહ. તત્થ વોક્કમ્મ ચ તમ્હા ધમ્મા વત્તતીતિ ન નિરન્તરં પૂરેતિ, ઓક્કમિત્વા ઓક્કમિત્વા અન્તરન્તરં કત્વા વત્તતીતિ અત્થો. તસ્સ તે, આવુસો, લાભાતિ તસ્સ તુય્હં એતે ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિઆદયો લાભા. સુલદ્ધન્તિ મનુસ્સત્તમ્પિ તે સુલદ્ધં. તથા પટિપજ્જતૂતિ એવં પટિપજ્જતુ. યથા તે સત્થારા ધમ્મો દેસિતોતિ યેન તે આકારેન સત્થારા ધમ્મો કથિતો. યો ચ સમાદપેતીતિ યો ચ આચરિયો સમાદપેતિ. યઞ્ચ સમાદપેતીતિ યં અન્તેવાસિં સમાદપેતિ. યો ચ સમાદપિતોતિ યો ચ એવં સમાદપિતો અન્તેવાસિકો. યથા આચરિયેન સમાદપિતં, તથત્થાય પટિપજ્જતિ. સબ્બે તેતિ તયોપિ તે. એત્થ હિ આચરિયો સમાદપિતત્તા અપુઞ્ઞં પસવતિ, સમાદિન્નન્તેવાસિકો સમાદિન્નત્તા, પટિપન્નકો પટિપન્નત્તા. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બે તે બહું અપુઞ્ઞં પસવન્તી’’તિ. એતેનુપાયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૬૭. અપિચેત્થ ઞાયપ્પટિપન્નોતિ કારણપ્પટિપન્નો. ઞાયમારાધેસ્સતીતિ કારણં નિપ્ફાદેસ્સતિ. વીરિયં આરભતીતિ અત્તનો દુક્ખનિબ્બત્તકં વીરિયં કરોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘દુરક્ખાતે, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયે યો આરદ્ધવીરિયો, સો દુક્ખં વિહરતિ. યો કુસીતો, સો સુખં વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૮).

સમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતધમ્મવિનયાદિવણ્ણના

૧૬૮. એવં અનિય્યાનિકસાસનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિય્યાનિકસાસનં દસ્સેન્તો ઇધ પન, ચુન્દ, સત્થા ચ હોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિઆદિમાહ. તત્થ નિય્યાનિકોતિ મગ્ગત્થાય ફલત્થાય ચ નિય્યાતિ.

૧૬૯. વીરિયં આરભતીતિ અત્તનો સુખનિપ્ફાદકં વીરિયં આરભતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘સ્વાક્ખાતે, ભિક્ખવે, ધમ્મવિનયે યો કુસીતો, સો દુક્ખં વિહરતિ. યો આરદ્ધવીરિયો, સો સુખં વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૯).

૧૭૦. ઇતિ ભગવા નિય્યાનિકસાસને સમ્માપટિપન્નસ્સ કુલપુત્તસ્સ પસંસં દસ્સેત્વા પુન દેસનં વડ્ઢેન્તો ઇધ, ચુન્દ, સત્થા ચ લોકે ઉદપાદીતિઆદિમાહ. તત્થ અવિઞ્ઞાપિતત્થાતિ અબોધિતત્થા. સબ્બસઙ્ગાહપદકતન્તિ સબ્બસઙ્ગહપદેહિ કતં, સબ્બસઙ્ગાહિકં કતં ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘સબ્બસઙ્ગાહપદગત’’ન્તિપિ પાઠો, ન સબ્બસઙ્ગાહપદેસુ ગતં, ન એકસઙ્ગહજાતન્તિ અત્થો. સપ્પાટિહીરકતન્તિ નિય્યાનિકં. યાવ દેવમનુસ્સેહીતિ દેવલોકતો યાવ મનુસ્સલોકા સુપ્પકાસિતં. અનુતપ્પો હોતીતિ અનુતાપકરો હોતિ. સત્થા ચ નો લોકેતિ ઇદં તેસં અનુતાપકારદસ્સનત્થં વુત્તં. નાનુતપ્પો હોતીતિ સત્થારં આગમ્મ સાવકેહિ યં પત્તબ્બં, તસ્સ પત્તત્તા અનુતાપકરો ન હોતિ.

૧૭૨. થેરોતિ થિરો થેરકારકેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો. ‘‘રત્તઞ્ઞૂ’’તિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. એતેહિ ચે પીતિ એતેહિ હેટ્ઠા વુત્તેહિ.

૧૭૩. પત્તયોગક્ખેમાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમત્તા અરહત્તં ઇધ યોગક્ખેમં નામ, તં પત્તાતિ અત્થો. અલં સમક્ખાતું સદ્ધમ્મસ્સાતિ સમ્મુખા ગહિતત્તા અસ્સ સદ્ધમ્મં સમ્મા આચિક્ખિતું સમત્થા.

૧૭૪. બ્રહ્મચારિનોતિ બ્રહ્મચરિયવાસં વસમાના અરિયસાવકા. કામભોગિનોતિ ગિહિસોતાપન્ના. ‘‘ઇદ્ધઞ્ચેવા’’તિઆદીનિ મહાપરિનિબ્બાને વિત્થારિતાનેવ. લાભગ્ગયસગ્ગપત્તન્તિ લાભગ્ગઞ્ચેવ યસગ્ગઞ્ચ પત્તં.

૧૭૫. સન્તિ ખો પન મે, ચુન્દ, એતરહિ થેરા ભિક્ખૂ સાવકાતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો થેરા. ભિક્ખુનિયોતિ ખેમાથેરીઉપ્પલવણ્ણથેરીઆદયો. ઉપાસકા સાવકા ગિહી ઓદાતવત્થવસના બ્રહ્મચારિનોતિ ચિત્તગહપતિહત્થકઆળવકાદયો. કામભોગિનોતિ ચૂળઅનાથપિણ્ડિકમહાઅનાથપિણ્ડિકાદયો. બ્રહ્મચારિનિયોતિ નન્દમાતાદયો. કામભોગિનિયોતિ ખુજ્જુત્તરાદયો.

૧૭૬. સબ્બાકારસમ્પન્નન્તિ સબ્બકારણસમ્પન્નં. ઇદમેવ તન્તિ ઇદમેવ બ્રહ્મચરિયં, ઇમમેવ ધમ્મં સમ્મા હેતુના નયેન વદમાનો વદેય્ય. ઉદકાસ્સુદન્તિ ઉદકો સુદં. પસ્સં ન પસ્સતીતિ પસ્સન્તો ન પસ્સતિ. સો કિર ઇમં પઞ્હં મહાજનં પુચ્છિ. તેહિ ‘‘ન જાનામ, આચરિય, કથેહિ નો’’તિ વુત્તો સો આહ – ‘‘ગમ્ભીરો અયં પઞ્હો આહારસપ્પાયે સતિ થોકં ચિન્તેત્વા સક્કા કથેતુ’’ન્તિ. તતો તેહિ ચત્તારો માસે મહાસક્કારે કતે તં પઞ્હં કથેન્તો કિઞ્ચ પસ્સં ન પસ્સતીતિઆદિમાહ. તત્થ સાધુનિસિતસ્સાતિ સુટ્ઠુનિસિતસ્સ તિખિણસ્સ, સુનિસિતખુરસ્સ કિર તલં પઞ્ઞાયતિ, ધારા ન પઞ્ઞાયતીતિ અયમેત્થ અત્થો.

સઙ્ગાયિતબ્બધમ્માદિવણ્ણના

૧૭૭. સઙ્ગમ્મ સમાગમ્માતિ સઙ્ગન્ત્વા સમાગન્ત્વા. અત્થેન અત્થં, બ્યઞ્જનેન બ્યઞ્જનન્તિ અત્થેન સહ અત્થં, બ્યઞ્જનેનપિ સહ બ્યઞ્જનં સમાનેન્તેહીતિ અત્થો. સઙ્ગાયિતબ્બન્તિ વાચેતબ્બં સજ્ઝાયિતબ્બં. યથયિદં બ્રહ્મચરિયન્તિ યથા ઇદં સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયં.

૧૭૮. તત્ર ચેતિ તત્ર સઙ્ઘમજ્ઝે, તસ્સ વા ભાસિતે. અત્થઞ્ચેવ મિચ્છા ગણ્હાતિ, બ્યઞ્જનાનિ ચ મિચ્છા રોપેતીતિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ એત્થ આરમ્મણં ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ અત્થં ગણ્હાતિ. ‘‘સતિપટ્ઠાનાની’’તિ બ્યઞ્જનં રોપેતિ. ઇમસ્સ નુ ખો, આવુસો, અત્થસ્સાતિ ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ. અત્થસ્સ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ કિં નુ ખો ઇમાનિ બ્યઞ્જનાનિ, ઉદાહુ ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાની’’તિ એતાનિ વા બ્યઞ્જનાનિ. કતમાનિ ઓપાયિકતરાનીતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ કતમાનિ બ્યઞ્જનાનિ ઉપપન્નતરાનિ અલ્લીનતરાનિ. ઇમેસઞ્ચ બ્યઞ્જનાનન્તિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ બ્યઞ્જનાનં ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ કિં નુ ખો અયં અત્થો, ઉદાહુ ‘‘આરમ્મણં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ એસો અત્થોતિ? ઇમસ્સ ખો, આવુસો, અત્થસ્સાતિ ‘‘આરમ્મણં સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ. યા ચેવ એતાનીતિ યાનિ ચેવ એતાનિ મયા વુત્તાનિ. યા ચેવ એસોતિ યો ચેવ એસ મયા વુત્તો. સો નેવ ઉસ્સાદેતબ્બોતિ તુમ્હેહિ તાવ સમ્મા અત્થે ચ સમ્મા બ્યઞ્જને ચ ઠાતબ્બં. સો પન નેવ ઉસ્સાદેતબ્બો, ન અપસાદેતબ્બો. સઞ્ઞાપેતબ્બોતિ જાનાપેતબ્બો. તસ્સ ચ અત્થસ્સાતિ ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ અત્થસ્સ ચ. તેસઞ્ચ બ્યઞ્જનાનન્તિ ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ બ્યઞ્જનાનં. નિસન્તિયાતિ નિસામનત્થં ધારણત્થં. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૮૧. તાદિસન્તિ તુમ્હાદિસં. અત્થુપેતન્તિ અત્થેન ઉપેતં અત્થસ્સ વિઞ્ઞાતારં. બ્યઞ્જનુપેતન્તિ બ્યઞ્જનેહિ ઉપેતં બ્યઞ્જનાનં વિઞ્ઞાતારં. એવં એતં ભિક્ખું પસંસથ. એસો હિ ભિક્ખુ ન તુમ્હાકં સાવકો નામ, બુદ્ધો નામ એસ ચુન્દાતિ. ઇતિ ભગવા બહુસ્સુતં ભિક્ખું અત્તનો ઠાને ઠપેસિ.

પચ્ચયાનુઞ્ઞાતકારણાદિવણ્ણના

૧૮૨. ઇદાનિ તતોપિ ઉત્તરિતરં દેસનં વડ્ઢેન્તો ન વો અહં, ચુન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મિકા આસવા નામ ઇધલોકે પચ્ચયહેતુ ઉપ્પજ્જનકા આસવા. સમ્પરાયિકા આસવા નામ પરલોકે ભણ્ડનહેતુ ઉપ્પજ્જનકા આસવા. સંવરાયાતિ યથા તે ન પવિસન્તિ, એવં પિદહનાય. પટિઘાતાયાતિ મૂલઘાતેન પટિહનનાય. અલં વો તં યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયાતિ તં તુમ્હાકં સીતસ્સ પટિઘાતાય સમત્થં. ઇદં વુત્તં હોતિ, યં વો મયા ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, તં પારુપિત્વા દપ્પં વા માનં વા કુરુમાના વિહરિસ્સથાતિ ન અનુઞ્ઞાતં, તં પન પારુપિત્વા સીતપ્પટિઘાતાદીનિ કત્વા સુખં સમણધમ્મં યોનિસો મનસિકારં કરિસ્સથાતિ અનુઞ્ઞાતં. યથા ચ ચીવરં, એવં પિણ્ડપાતાદયોપિ. અનુપદસંવણ્ણના પનેત્થ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

સુખલ્લિકાનુયોગાદિવણ્ણના

૧૮૩. સુખલ્લિકાનુયોગન્તિ સુખલ્લિયનાનુયોગં, સુખસેવનાધિમુત્તન્તિ અત્થો. સુખેતીતિ સુખિતં કરોતિ. પીણેતીતિ પીણિતં થૂલં કરોતિ.

૧૮૬. અટ્ઠિતધમ્માતિ નટ્ઠિતસભાવા. જિવ્હા નો અત્થીતિ યં યં ઇચ્છન્તિ, તં તં કથેન્તિ, કદાચિ મગ્ગં કથેન્તિ, કદાચિ ફલં કદાચિ નિબ્બાનન્તિ અધિપ્પાયો. જાનતાતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનન્તેન. પસ્સતાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ પસ્સન્તેન. ગમ્ભીરનેમોતિ ગમ્ભીરભૂમિં અનુપવિટ્ઠો. સુનિખાતોતિ સુટ્ઠુ નિખાતો. એવમેવ ખો, આવુસોતિ એવં ખીણાસવો અભબ્બો નવ ઠાનાનિ અજ્ઝાચરિતું. તસ્મિં અનજ્ઝાચારો અચલો અસમ્પવેધી. તત્થ સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપનાદીસુ સોતાપન્નાદયોપિ અભબ્બા. સન્નિધિકારકં કામે પરિભુઞ્જિતુન્તિ વત્થુકામે ચ કિલેસકામે ચ સન્નિધિં કત્વા પરિભુઞ્જિતું. સેય્યથાપિ પુબ્બે અગારિકભૂતોતિ યથા પુબ્બે ગિહિભૂતો પરિભુઞ્જતિ, એવં પરિભુઞ્જિતું અભબ્બો.

પઞ્હબ્યાકરણવણ્ણના

૧૮૭. અગારમજ્ઝે વસન્તા હિ સોતાપન્નાદયો યાવજીવં ગિહિબ્યઞ્જનેન તિટ્ઠન્તિ. ખીણાસવો પન અરહત્તં પત્વાવ મનુસ્સભૂતો પરિનિબ્બાતિ વા પબ્બજતિ વા. ચાતુમહારાજિકાદીસુ કામાવચરદેવેસુ મુહુત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ. કસ્મા? વિવેકટ્ઠાનસ્સ અભાવા. ભુમ્મદેવત્તભાવે પન ઠિતો અરહત્તં પત્વાપિ તિટ્ઠતિ. તસ્સ વસેન અયં પઞ્હો આગતો. ભિન્નદોસત્તા પનસ્સ ભિક્ખુભાવો વેદિતબ્બો. અતીરકન્તિ અતીરં અપરિચ્છેદં મહન્તં. નો ચ ખો અનાગતન્તિ અનાગતં પન અદ્ધાનં આરબ્ભ એવં ન પઞ્ઞપેતિ, અતીતમેવ મઞ્ઞે સમણો ગોતમો જાનાતિ, ન અનાગતં. તથા હિસ્સ અતીતે અડ્ઢછટ્ઠસતજાતકાનુસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ. અનાગતે એવં બહું અનુસ્સરણં ન પઞ્ઞાયતીતિ ઇમમત્થં મઞ્ઞમાના એવં વદેય્યું. તયિદં કિં સૂતિ અનાગતે અપઞ્ઞાપનં કિં નુ ખો? કથંસૂતિ કેન નુ ખો કારણેન અજાનન્તોયેવ નુ ખો અનાગતં નાનુસ્સરતિ, અનનુસ્સરિતુકામતાય નાનુસ્સરતીતિ. અઞ્ઞવિહિતકેન ઞાણદસ્સનેનાતિ પચ્ચક્ખં વિય કત્વા દસ્સનસમત્થતાય દસ્સનભૂતેન ઞાણેન અઞ્ઞત્થવિહિતકેન ઞાણેન અઞ્ઞં આરબ્ભ પવત્તેન, અઞ્ઞવિહિતકં અઞ્ઞં આરબ્ભ પવત્તમાનં ઞાણદસ્સનં સઙ્ગાહેતબ્બં પઞ્ઞાપેતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. તે હિ ચરતો ચ તિટ્ઠતો ચ સુત્તસ્સ ચ જાગરસ્સ ચ સતતં સમિતં ઞાણદસ્સનં પચ્ચુપટ્ઠિતં મઞ્ઞન્તિ, તાદિસઞ્ચ ઞાણં નામ નત્થિ. તસ્મા યથરિવ બાલા અબ્યત્તા, એવં મઞ્ઞન્તીતિ વેદિતબ્બો.

સતાનુસારીતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિસમ્પયુત્તકં. યાવતકં આકઙ્ખતીતિ યત્તકં ઞાતું ઇચ્છતિ, તત્તકં જાનિસ્સામીતિ ઞાણં પેસેસિ. અથસ્સ દુબ્બલપત્તપુટે પક્ખન્દનારાચો વિય અપ્પટિહતં અનિવારિતં ઞાણં ગચ્છતિ, તેન યાવતકં આકઙ્ખતિ તાવતકં અનુસ્સરતિ. બોધિજન્તિ બોધિમૂલે જાતં. ઞાણં ઉપ્પજ્જતીતિ ચતુમગ્ગઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અયમન્તિમા જાતીતિ તેન ઞાણેન જાતિમૂલસ્સ પહીનત્તા પુન અયમન્તિમા જાતિ. નત્થિદાનિ પુનબ્ભવોતિ અપરમ્પિ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અનત્થસંહિતન્તિ ન ઇધલોકત્થં વા પરલોકત્થં વા નિસ્સિતં. ન તં તથાગતો બ્યાકરોતીતિ તં ભારતયુદ્ધસીતાહરણસદિસં અનિય્યાનિકકથં તથાગતો ન કથેતિ. ભૂતં તચ્છં અનત્થસંહિતન્તિ રાજકથાદિતિરચ્છાનકથં. કાલઞ્ઞૂ તથાગતો હોતીતિ કાલં જાનાતિ. સહેતુકં સકારણં કત્વા યુત્તપત્તકાલેયેવ કથેતિ.

૧૮૮. તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ યથા યથા ગદિતબ્બં, તથા તથેવ ગદનતો દકારસ્સ તકારં કત્વા તથાગતોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. દિટ્ઠન્તિ રૂપાયતનં. સુતન્તિ સદ્દાયતનં. મુતન્તિ મુત્વા પત્વા ગહેતબ્બતો ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં. વિઞ્ઞાતન્તિ સુખદુક્ખાદિધમ્માયતનં. પત્તન્તિ પરિયેસિત્વા વા અપરિયેસિત્વા વા પત્તં. પરિયેસિતન્તિ પત્તં વા અપત્તં વા પરિયેસિતં. અનુવિચરિતં મનસાતિ ચિત્તેન અનુસઞ્ચરિતં. ‘‘તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના એતં દસ્સેતિ, યઞ્હિ અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ નીલં પીતકન્તિઆદિ રૂપારમ્મણં ચક્ખુદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ રૂપારમ્મણં દિસ્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ભેરિસદ્દો મુદિઙ્ગસદ્દોતિઆદિ સદ્દારમ્મણં સોતદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. મૂલગન્ધો તચગન્ધોતિઆદિ ગન્ધારમ્મણં ઘાનદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. મૂલરસો ખન્ધરસોતિઆદિ રસારમ્મણં જિવ્હાદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. કક્ખળં મુદુકન્તિઆદિ પથવીધાતુતેજોધાતુવાયોધાતુભેદં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં કાયદ્વારે આપાથમાગચ્છતિ. ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇમં નામ ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ફુસિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં. તથા યં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુખદુક્ખાદિભેદં ધમ્મારમ્મણં મનોદ્વારસ્સ આપાથમાગચ્છતિ, ‘‘અયં સત્તો ઇમસ્મિં ખણે ઇદં નામ ધમ્મારમ્મણં વિજાનિત્વા સુમનો વા દુમ્મનો વા મજ્ઝત્તો વા જાતો’’તિ સબ્બં તં તથાગતસ્સ એવં અભિસમ્બુદ્ધં.

યઞ્હિ, ચુન્દ, ઇમેસં સત્તાનં દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં તત્થ તથાગતેન અદિટ્ઠં વા અસુતં વા અમુતં વા અવિઞ્ઞાતં વા નત્થિ. ઇમસ્સ મહાજનસ્સ પરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, પરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ. અપરિયેસિત્વા પત્તમ્પિ અત્થિ, અપરિયેસિત્વા અપ્પત્તમ્પિ અત્થિ. સબ્બમ્પિ તં તથાગતસ્સ અપ્પત્તં નામ નત્થિ, ઞાણેન અસચ્છિકતં નામ. ‘‘તસ્મા તથાગતોતિ વુચ્ચતી’’તિ. યં યથા લોકેન ગતં તસ્સ તથેવ ગતત્તા ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. પાળિયં પન અભિસમ્બુદ્ધન્તિ વુત્તં, તં ગતસદ્દેન એકત્થં. ઇમિના નયેન સબ્બવારેસુ ‘‘તથાગતો’’તિ નિગમનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો, તસ્સ યુત્તિ બ્રહ્મજાલે તથાગતસદ્દવિત્થારે વુત્તાયેવ.

અબ્યાકતટ્ઠાનવણ્ણના

૧૮૯. એવં અત્તનો અસમતં અનુત્તરતં સબ્બઞ્ઞુતં ધમ્મરાજભાવં કથેત્વા ઇદાનિ ‘‘પુથુસમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધીસુ મયા અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં નામ નત્થિ, સબ્બં મમ ઞાણસ્સ અન્તોયેવ પરિવત્તતી’’તિ સીહનાદં નદન્તો ઠાનં ખો પનેતં, ચુન્દ, વિજ્જતીતિઆદિમાહ. તત્થ તથાગતોતિ સત્તો. ન હેતં, આવુસો, અત્થસંહિતન્તિ ઇધલોકપરલોકઅત્થસંહિતં ન હોતિ. ન ચ ધમ્મસંહિતન્તિ નવલોકુત્તરધમ્મનિસ્સિતં ન હોતિ. ન આદિબ્રહ્મચરિયકન્તિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતસ્સ સકલસાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતં ન હોતિ.

૧૯૦. ઇદં દુક્ખન્તિ ખોતિઆદીસુ તણ્હં ઠપેત્વા અવસેસા તેભુમ્મકા ધમ્મા ઇદં દુક્ખન્તિ બ્યાકતં. તસ્સેવ દુક્ખસ્સ પભાવિકા જનિકા તણ્હા દુક્ખસમુદયોતિ બ્યાકતં. ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ દુક્ખનિરોધોતિ બ્યાકતં. દુક્ખપરિજાનનો સમુદયપજહનો નિરોધસચ્છિકરણો અરિયમગ્ગો દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ બ્યાકતં. ‘‘એતઞ્હિ, આવુસો, અત્થસંહિત’’ન્તિઆદીસુ એતં ઇધલોકપરલોકઅત્થનિસ્સિતં નવલોકુત્તરધમ્મનિસ્સિતં સકલસાસનબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિ પધાનં પુબ્બઙ્ગમન્તિ અયમત્થો.

પુબ્બન્તસહગતદિટ્ઠિનિસ્સયવણ્ણના

૧૯૧. ઇદાનિ યં તં મયા ન બ્યાકતં, તં અજાનન્તેન ન બ્યાકતન્તિ મા એવં સઞ્ઞમકંસુ. જાનન્તોવ અહં એવં ‘‘એતસ્મિં બ્યાકતેપિ અત્થો નત્થી’’તિ ન બ્યાકરિં. યં પન યથા બ્યાકાતબ્બં, તં મયા બ્યાકતમેવાતિ સીહનાદં નદન્તો પુન યેપિ તે, ચુન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિયોવ દિટ્ઠિનિસ્સયા, દિટ્ઠિનિસ્સિતકા દિટ્ઠિગતિકાતિ અત્થો. ઇદમેવ સચ્ચન્તિ ઇદમેવ દસ્સનં સચ્ચં. મોઘમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞેસં વચનં મોઘં. અસયંકારોતિ અસયં કતો.

૧૯૨. તત્રાતિ તેસુ સમણબ્રાહ્મણેસુ. અત્થિ નુ ખો ઇદં આવુસો વુચ્ચતીતિ, આવુસો, યં તુમ્હેહિ સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ વુચ્ચતિ, ઇદમત્થિ નુ ખો ઉદાહુ નત્થીતિ એવમહં તે પુચ્છામીતિ અત્થો. યઞ્ચ ખો તે એવમાહંસૂતિ યં પન તે ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં નાનુજાનામિ. પઞ્ઞત્તિયાતિ દિટ્ઠિપઞ્ઞત્તિયા. સમસમન્તિ સમેન ઞાણેન સમં. યદિદં અધિપઞ્ઞત્તીતિ યા અયં અધિપઞ્ઞત્તિ નામ. એત્થ અહમેવ ભિય્યો ઉત્તરિતરો ન મયા સમો અત્થિ. તત્થ યઞ્ચ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞત્તિયાતિ યઞ્ચ અધિપઞ્ઞત્તી’’તિ ઉભયમેતં અત્થતો એકં. ભેદતો હિ પઞ્ઞત્તિ અધિપઞ્ઞત્તીતિ દ્વયં હોતિ. તત્થ પઞ્ઞત્તિ નામ દિટ્ઠિપઞ્ઞત્તિ. અધિપઞ્ઞત્તિ નામ ખન્ધપઞ્ઞત્તિ ધાતુપઞ્ઞત્તિ આયતનપઞ્ઞત્તિ ઇન્દ્રિયપઞ્ઞત્તિ સચ્ચપઞ્ઞત્તિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તીતિ એવં વુત્તા છ પઞ્ઞત્તિયો. ઇધ પન પઞ્ઞત્તિયાતિ એત્થાપિ પઞ્ઞત્તિ ચેવ અધિપઞ્ઞત્તિ ચ અધિપ્પેતા, અધિપઞ્ઞત્તીતિ એત્થાપિ. ભગવા હિ પઞ્ઞત્તિયાપિ અનુત્તરો, અધિપઞ્ઞત્તિયાપિ અનુત્તરો. તેનાહ – ‘‘અહમેવ તત્થ ભિય્યો યદિદં અધિપઞ્ઞત્તી’’તિ.

૧૯૬. પહાનાયાતિ પજહનત્થં. સમતિક્કમાયાતિ તસ્સેવ વેવચનં. દેસિતાતિ કથિતા. પઞ્ઞત્તાતિ ઠપિતા. સતિપટ્ઠાનભાવનાય હિ ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા સબ્બધમ્મેસુ યાથાવતો દિટ્ઠેસુ ‘‘સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જોયં નયિધ સત્તૂપલબ્ભતી’’તિ સન્નિટ્ઠાનતો સબ્બદિટ્ઠિનિસ્સયાનં પહાનં હોતીતિ. તેન વુત્તં. દિટ્ઠિનિસ્સયાનં પહાનાય સમતિક્કમાય એવં મયા ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના દેસિતા પઞ્ઞત્તા’’તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

પાસાદિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.